د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د له منځه وړلو د نړۍوالې ورځې په مناسبت، د ملګرو ملتونو د نشهیي توکو او جرمونو او د یادې ادارې د ښځو دفتر د ۲۰۲۵ کال راپور خپور کړی، چې په کې ویل شوي، د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی په ټوله نړۍ کې د لسګونو زرو ښځو او نجونو د وژل کېدو لامل کېږي.
ملګرو ملتونو نن سېشنبه (د لیندۍ ۴مه) د دې راپور په خپرولو سره ویلي، چې هره ورځ په نړۍ کې شاوخوا ۱۳۷ ښځې او نجونې د خپلو نږدې ملګرو یا د کورنۍ د غړو له خوا وژل کېږي. له دې مخې، په هرو لسو دقیقو کې یوه ښځه د خپل ملګري یا د کورنۍ د غړي له خوا وژل کېږي.
راپور زیاتوي، په ۲۰۲۴ کال کې ۸۳ زره ښځې وژل شوې دي چې له دې ډلې ۵۰ زره یې د خپل ملګري یا د کورنۍ د غړو له خوا وژل شوې دي، چې د ښځو د وژنې ۶۰ سلنه برخه جوړوي.
د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې د پالیسۍ برخې مشرې سارا هندریکس ویلي دي، چې د ښځو وژنه د تاوتریخوالي د اوږدې لړۍ پایله ده، چې له انلاین ګواښونو، تعقیب او ځورونې پیلېږي او وروسته تر وژنې رسېږي.
د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې په وینا، هره ښځه حق لري چې په خپل ژوند کې خوندي وي. دا اداره زیاتوي، چې د دې لپاره باید قوانین او سیستمونه داسې عملي شي، چې د تاوتریخوالي نښې ژر وپېژندل شي، عاملین یې له وژنې مخکې محاسبه شي او د ښځو د خوندیتوب لپاره قوي تدابیر ونیول شي.
د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د له منځه وړلو د نړۍوالې ورځې په مناسبت، د ملګرو ملتونو د نشهیي توکو او جرمونو او د یادې ادارې د ښځو دفتر د ۲۰۲۵ کال په راپور کې همداراز ویلي، چې د ملګري او کورنۍ له لوري د ښځو د وژنې تر ټولو لوړه کچه په افریقا کې ثبت شوې، ورپسې په امریکا، اوشینیا، اسیا، اروپا او نورو سیمو کې ثبت شوې ده.
په ټوله کې، راپور د ښځو د وژنې د مخنیوي لپاره د قانوني اصلاحاتو، عدلي سیستمونو، ډیجیټلي خوندیتوب او نړیوالې همکارۍ غوښتنه کوي.
د افغانستان د رسنیو ملاتړ سازمان (امسو) په پاکستان او ایران کې د مېشتو افغان خبریالانو د ملاتړ په موخه انلاین کمپاین پیل کړی. دغه سازمان په خپل کمپاین کې یو ځل بیا له پاکستان او ایران څخه غوښتي، چې د افغان خبریالانو جبري اېستل ودروي.
امسو نن سېشنبه (د لیندۍ ۴مه) په یوه خپاره شوي پیغام کې له خلکو غوښتي، چې په دغه کمپاین کې ورسره یو ځای شي.
د یاد سازمان مشر حامد عبیدي افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي، چې له څو میاشتو راهیسې په پاکستان او ایران کې خبریالان نیول کېږي او د جبري ستنېدو له ګواښ سره مخامخ دي. د همدې وضعیت له امله، د خبریالانو د ملاتړ سازمان په تېرو دوو میاشتو کې د خبریالانو د ملاتړ او د هغوی د جبري ستنېدو د مخنیوي لپاره بېلابېل پروګرامونه پلي کړي دي.
ښاغلي عبیدي زیاته کړې، چې دوی د هشتګونو، غونډو او ډیپلوماټیکو اړیکو له لارې هڅه کړې چې دا لړۍ ودروي؛ خو د نوموړي په وینا، دغه مسله سیاسي اړخ لري او استخباراتي کړۍ پکې ښکېل دي، له همدې امله تر اوسه د پام وړ پایله نه ده ترلاسه شوې.
عبیدي وایي: «هیله لرم چې د افغان خبریالانو پر وړاندې روان تاوتریخوالی ژر تر ژره پای ته ورسېږي.»
دا په داسې حال کې ده، چې پاکستان په وروستیو ورځو په ځانګړي ډول بیا تېره شپه لسګونه افغانان د اسلام اباد له بېلال
د نومبر ۲۵مه هر کال د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د له منځه وړلو د نړۍوالې ورځ په توګه نمانځل کېږي. د دې ورځ شالید د دومینیکن جمهوریت د میرابل خویندو له وژنې سره تړاو لري، چې د ۱۹۶۰م کال د نومبر په ۲۵مه د یوه ظالم رژیم پر وړاندې د خپلې مبارزې له امله ووژل شوې.
دا ورځ د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلې په رسمي توګه په ۱۹۹۹م کال کې ومنله.
د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی چې فزیکي، رواني، اقتصادي او جنسي ډولونه لري، نه یوازې ښځې زیانمنوي، بلکې د ټولنې په پرمختګ او هوساینې هم ناوړه اغېز لري. د دې ورځې د نمانځلو موخه د ښځو د حقونو ساتنه، د تاوتریخوالي د ستونزې په اړه د عامه پوهاوي لوړول او د هغو هڅو پراختیا ده، چې د ښځو لپاره یو خوندي او عادلانه چاپېریال رامنځته کوي.
د میرابل خویندو کیسه
د میرابل خویندو کیسه د ډومینیکن جمهوریت د یوې کورنۍ درې زړورو خویندو (پاتریا، مینروا، او ماریا ترسا) د ژوند او مبارزې کیسه ده، چې د ظلم پر وړاندې یې خپله مبارزه پیل کړه.
دوی د ۱۹۵۰م کال په وروستیو کې د ډېکټاټور رافایل تروخیو د ظالمانه رژیم پر وړاندې ودرېدل، چې خلک یې په وېره کې ساتلي وو.
میرابل خویندې د خپلې پوهې او زړورتیا له لارې د سیاسي ازادۍ لپاره یوه ځواکمنه ډله جوړه کړه، چې د "لاس مارپوساس" (پتنګان) په نوم پېژندل کېده.
د دوی د مبارزې موخه د ظلم پای ته رسول او د ډېموکراسۍ لپاره لار هوارول وو.
دوی په ۱۹۶۰ کال د نومبر په ۲۵مه، د رژیم د استخباراتو له خوا د یوې غمیزې قرباني شوې، چې د ډیکټاټور رژیم د ظلمونو یوه بربنډه څرګندونه وه.
د میرابل خویندو وژل د ډومینیکن د خلکو په زړونو کې د بدلون او درېدو یوه جذبه راوپاروله، چې د څو میاشتو په اوږدو کې د رژیم د زوال لامل شو.
د دوی قربانۍ ته د درناوي لپاره د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلې په ۱۹۹۹ کال کې د نومبر ۲۵مه د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي له منځه وړلو نړۍواله ورځ وټاکله.
دا ورځ د میرابل خویندو د قربانۍ یاد تازه کوي او د جنسیتي مساوات او عدالت لپاره د مبارزې سمبول ګرځېدلی.
د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د له منځه وړلو اړتیا
د نړۍوالو راپورونو له مخې، د نړۍ په کچه تقریباً یوه پر درېیمه برخه ښځې د ژوند په جریان کې تاوتریخوالی تجربه کوي. دا شمېر په جګړهځپلو او غریبو هېوادونو، لکه افغانستان، فلسطین، پاکستان، هند، بنګله دېش، ایران، افریقايي هېوادونه او لسګونو نورو کې مخ پر زیاتېدو بریښي.
د ښځو د حقونو خوندیتوب یوازې اخلاقي اړتیا نه ده، بلکې دا د بشري حقونو بنسټیزه برخه ده، چې د یوې عادلانه او هوسا ټولنې د جوړولو لپاره اړینه ده.
افغان مېرمنې د میرابل خویندو په جامه کې
د طالبانو د بیا واکمنۍ اغېز
که څه هم له ۲۰۰۱ کال را په دې خوا د ښځو د حقونو، پر وړاندې د تاوتریخوالي د مواردو او په اړه یې د مخنیوي لپاره ډېره عامه پوهونه، تعلیم او قانوني کار شوی، خو په ۲۰۲۱م کال کې د طالبانو د بیا واک ته رسېدو وروسته په افغانستان کې د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی زیات شوی دی. د ښځو د ژوندانه تقریباً ټولې برخې اغېزمنې شوې دي.
ښځې عادلانه محاکمو ته لاسرسی نه لري، د کار، زده کړو، مدني او سیاسي ژوند، د خبرو او بیان ازادۍ حق ترې اخیستل شوی، چې د لومړنیو حقونو په توګه ښځې د یوه رژیم له خوا د تاوتریخوالي ښکار ګرځېدلې دي.
تعلیم ته د لاسرسي بندیز:
طالبانو د شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده کړو بندیز ولګاوه، چې میلیونونه نجونې یې له تعلیمه بې برخې کړې. دا پرېکړه د ښځو د پرمختګ پر وړاندې یو جدي خنډ دی.
د دغې پرېکړې په اساس ښځې په سیستماتیک ډول د زده کړو له حق بې برخې شوي او د طالبانو د رژیم له خوا ښځې د بې سوادۍ ښکار ګرځېدلې دي.
د نړۍوالو بشري قوانینو له اړخه په زور له یوه انسان د تعلیم حق اخیستل د تاوتریخوالي غوره بېلګه ده او په افغانستان کې ښځې له تاوتریخوالي سره مخ دي.
کار ته د ښځو د لاسرسي محدودیت:
په دولتي ادارو او غیرې دولتي موسسو کې ښځې له کار کولو منع شوې دي، چې هغوی یې اقتصادي خپلواکۍ ته له رسېدو راوګرځولې.
دا چاره هم په خپل ذات کې د تاوتریخوالي یو ډول دی، چې د ټولنې یو لوی قشر له اقتصادي خپلواکۍ راوګرځول شي او له هغوی دا حق واخیستل شي چې په خپله خوښه کار او اقتصادي ژوند ژواک وکړي.
پر ټولنیز ژوند بندیز:
له محرم پرته د ښځو پر سفر کولو بندیزونه، د ښځو لپاره د ځانګړو تفریحي ځایونو بندېدلاو د ښځو پر ټولنیزو حقونو محدودیتونه د دوی پر وړاندې د سیسټماټیک تاوتریخوالي څرګندې بڼې دي.
د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالي ډولونه
د افغان مېرمنو حقونه او د نړۍوالو اندېښنې
ملګري ملتونه، د بشري حقونو سازمانونه او د ښځو د ملاتړ ادارې په دوامداره توګه د طالبانو د پالیسیو غندنه کوي او هغوی د ښځو د بشري حقونو ښکاره ناقضین بولي.
راپورونه ښیي چې ښځې اوس په افغانستان کې له سختۍ سره د ژوند کولو تر ټولو نازکو حالاتو سره مخ دي.
نه یوازې دا چې د زده کړو حق ترې اخیستل شوی بلکې په کم عمر په زور ودونو ته مجبوریږي، د افغانستان لوی شمېر مېرمنې بشپړې او منظمې غذا ته لاسرسی نه لري او د ټولنیزې بې عدالتۍ له مخې د ژوندانه له یوه ګواښمن حالت سره مخ دي.
د افغان مېرمنو مبارزه
په افغانستان کې د طالبانو له بیا واک ته رسېدو را وروسته افغان مېرمنو خپل غږ نه دی خاموش کړی، په کورنیو، سیمه ییزو او نړۍوالو سټیجونو یې د خپل حق ناره پورته کړې، د طالبانو د مېرمنو ضد سیاستونه یې چلنج کړي، د طالبانو په زندانونو کې شکنجه شوې دي، لا هم یوه ډله مېرمنې زنداني دي خو د مدني او سیاسي مبارزې هر ډول یې ازمویلی دی.
د یوه ډېکټاټور نظام پر وړاندې د یوې داسې ټولنې مېرمنې چې غږ یې عورت بللي کیږي درېدل د میرابل خویندو له مبارزې کمه مبارزه نه ده.
د حل لارې
د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د له منځه وړلو لپاره تر هر څه وړاندې د دولتونو په کچه مفکوريي ژمنتیا ته اړتیا ده، خو طالبان په فکري لحاظ د ښځو د یو شمېر حقونو مخالفت کوي.
که چېرې لاندې ګامونه وا نه خیستل شي نو افغانې مېرمنې به لا هم وځپل شي:
نړۍوال ملاتړ:
نړیواله ټولنه باید د ښځو د حقونو د خوندیتوب لپاره پر طالبانو فشار زیات کړي او د افغان ښځو د ملاتړ لپاره عملي ګامونه واخلي.
د افغاني ټولنې په ۲۲ اقشارو کې تر ټولو ځپل شوی قشر د مېرمنو دی، چې له هر ډول فردي، جنسي او هویتي ازادۍ بې برخی دی.
د نړۍوال جنسي اعتدال تفکر له مخې، نړۍوالې ټولنې ته بویه چې د افغانستان د میلیونونو مېرمنو د حقونو د خوندیتابه په پار له افغان مېرمنو سره مرسته وکړي. حاکمه ډله تر فشار لاندې راولي او د مېرمنو د حقونو مساله جدي ونیسي.
تعلیم ته لاسرسی:
د ښځو لپاره د زده کړې حق باید خوندي شي، ځکه زده کړه د ښځو د خپلواکۍ او پرمختګ بنسټیز عنصر دی، خو په افغانستان کې حاکمه ډله د دغه حق د ورکړې مخالفه ده، په ملي او نړۍواله کچه فشارونه کولی شي چې طالبي تفکر چلنج کړي او مېرمنې خپل اساسي حق تر لاسه کړي.
اقتصادي فرصتونه:
ښځو ته د کار او اقتصادي فعالیتونو لپاره شرایط برابرول د دوی د ټولنیز او اقتصادي ځواکمنتیا لپاره اړین دي، خو که پر وړاندې یې سیستماتیک مقاومت موجود وي، اړینه ده چې لومړی مقاومت له منځه یوړل شي او ورپسې اقتصادي فرصتونه برابر شي.
د عامه پوهاوي لوړول:
که څه هم ټولیزې او ټولنیزې رسنۍ د مېرمنو د حقونو په تړاو په عامه پوهاوي کې ځانګړې ونډه ادا کړې ده، خو د ښځو د حقونو په اړه د دودیزو باورونو بدلون او د پوهاوي پروګرامونه د ټولنیز پرمختګ لپاره مهم دي.
وروستیو شلو کې دا بدلون جوت حس کېدلی شي، خو د طالبانو بیا واک ته رسېدلو د مېرمنو په اړه عامه افکار زیانمن کړي دي.
د نومبر ۲۵مه یوازې یوه ورځ نه ده، بلکې د ښځو د حقونو د خوندیتوب لپاره د اوږدې مبارزې یو سمبول دی. په افغانستان کې ښځې لا هم له ډیرو ستونزو سره مخ دي، خو د دوی لپاره د یوې روښانه راتلونکې د جوړولو لپاره نړۍوالې هڅې باید دوام ومومي. په ملي کچ د مېرمنو د حقونو د ساتنې او پر وړاندې یې د تاوتریخوالي د له منځه وړلو هڅې باید لا ګړندۍ او منسجمې شي.
دا مهال افغان مېرمنې د میرابل خویندو په جامه کې د ظلم او ستم ښکار شوي او اړتیا ده، چې جابر حاکم پر وړاندې له خپلو ورونو سره یو ځای له خپلو حقونو دفاع وکړي.
دا دفاع د روښانه راتلونکې زېری ورکوي او د حق دا سپیڅلی غږ د افغان وطن ټولو لوڼو او خویندو ته د ازادۍ پیغام ورکوي.
د ښځو د حقونو ساتنه نه یوازې د هغوی لپاره بلکې د ټولې نړۍ لپاره د سوکالۍ او پرمختګ لامل ګرځي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د «عدالت لپاره جایزې» پروګرام د یادې ډلې د دوو لوړپوړو مشرانو د نیولو او محاکمې لپاره د معلوماتو په بدل کې د ۱۵میلیونه ډالر انعام اعلان کړی دی.
لانګ وار ژورنال رسنۍ وایي چې د دغه پروګرام له خوا په خپاره شوي اعلان کې راغلي چې ۱۰ میلیونه ډالر د دې شبکې پر مشر «اسامه محمود» او ۵ میلیونه ډالر یې د هغه پر مرستیال«عاطف یحیی غوري» ټاکلي دي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت دغه اعلان د ۲۰۲۵م کال د نومبر پر ۲۴مه کړی، او ویلي یې دي چې محمود او غوري له نږدې یوې لسیزې راهیسې د «القاعده د هند په لویه وچه کې» شبکې په مشرۍ او مهمو عملیاتي فعالیتونو کې کليدي رول لري.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په وینا، د القاعده ډلې دا څانګه د طالبانو په ملاتړ او اجازه د افغانستان له خاورې فعالیت کوي او د القاعدې مرکزي مشرۍ سره د اسیا په جنوب او منځ کې د عملیاتو په تنظیم او همغږۍ کې مرسته کوي.
په افغانستان، پاکستان، هندوستان، بنګلهدېش، برما او سیمهییزو هېوادونو کې د ډلو د اړیکو او فعالیتونو د اسانتیا لپاره دا ډله یوه مهمه کړۍ بلل کېږي.
القاعده د هند په لویه وچه کې شبکه په ۲۰۱۴م کال کې د القاعده مخکیني مشر ایمن الظواهري په یوه ویډیویي پیغام کې اعلان کړه. هغه وخت الظواهري وویل چې دا شبکه د پام وړ دوو کلونو هڅو وروسته د مجاهدینو د متحد کولو لپاره رامنځته شوې او د طالبانو د پخواني مشر ملا عمر مجاهد تر امر لاندې فعالیت کوي.
ایمن الظواهري د ۲۰۲۲م کال په جولای کې په کابل کې د طالبانو په یوه خوندي کور کې د امریکا د بېپیلوټه الوتکې په برید کې ووژل شو.
دا ډله د اعلان له وخته د سیمې په ګڼو ترهګریزو بریدونو کې ښکېله ګڼل شوې ده، چې پکې د پاکستان د سمندري ځواکونو د بېړیو د نیولو هڅه او د امریکا او هند پر جنګي بېړیو احتمالي بریدونه شامل دي.
ددې شبکې د رامنځته کېدو اصلي هسته په کراچۍ کې ګڼل کیږي او ډېری غړي یې هم د پاکستان د هغو جهادي ډلو غړي دي چې یو وخت یې ددغه هېواد له څارګرو ادارو سره نږدې اړیکې پاللې.
دغه شبکې د طالبانو ترڅنګ د افغانستان د بیا نیولو په جګړه کې هم برخه اخیستې وه. د راپورونو له مخې، د « ای کیو اې ایس» یو شمېر قوماندانان او جنګيالي د طالبانو په نظامي جوړښت کې ځای پر ځای شوي او ځینې یې د طالبانو په اوسني حکومت کې دندې لري.
د امریکا حکومت «ای کیو اې ایس» ډله په ۲۰۱۶م کال کې د «بهرنیو ترهګرو سازمانونو» په نوملړ کې شامله کړې وه.
امریکايي چارواکي وایي چې محمود او غوري د افغانستان په ۱۳ولایتونو کې د القاعده د روزنیزو کمپونو، خوندي مرکزونو، دیني مدرسو، تبلیغاتي مرکزونو او د وسلو د زېرمو په جوړولو او پیاوړي کولو کې مهم رول لوبولی دی.
اسامه محمود څوک دی؟
اسامه محمود، چې په ابو زر، عطاالله او زر ولي هم مشهور دی، د«القاعده د هند په لویه وچه کې» ډلې د لومړي مشر عاصم عمر له وژل کېدو وروسته د دې شبکې مشري په غاړه واخیسته.
محمود مخکې د دغه شبکې ویاند و او د القاعده د رسنیز مرکز «السحاب» په ګڼو ویډیوګانو او پیغامونو کې لیدل شوی دی.
هغه یو پاکستانې وګړې دی او د امریکا په وینا، باور کېږي چې په افغانستان کې پټ دی.
امریکا محمود په ۲۰۲۲م کال کې د «نړیوال ترهګر» په نوم نوملړ کې شامل کړی و.
غوري هم دپاکستان تبعه او دنړیوال اسلامي پوهنتون پخوانی محصل دی؛ دا هماغه پوهنتون دی چې د «القاعده د هند په لویه وچه کې» ډلې پخوانی مرستیال احمد فاروق پکې زده کړي کړې وې.
د سویډن پوځ غواړي داسې لرې واټن ویشتونکي کروز توغندي ولري چې د نورو هېوادونو په ژورو سیمو کې هدفونه وولي. د سویدن د دفاع وزیر د سې شنبې په ورځ وویل، دا ډول وسلې ځکه ضروري دي چې د روسیې د لرې واټن بریدونو له وړتیا سره برابر ځواک باید ولري.
د سویډن وسله والو ځواکونو ویلي چې هغوی تر دوه زره کیلومتره واټن ویشتونکو وسلو سیستمونه غواړي، څو د دښمن د لیکو تر شا پوځي تاسیسات او مهمه زیربنا په نښه کړي.
دفاع وزیر پال یونسن رويټرز ته وویل، « د اوکراین د جګړې تجربې ښيي چې روسیه په چټکۍ خپل د لرې واټن وړتیاوې پراخوي، که هغه کروز توغندي وي، بالسټیک توغندي یا لرواټنه ډرونونه».
نوموړي ددې د مخنیوي لپاره د لرواټنه وسلو پر درلودو ټینګار کړی دی.
د مسکو او سټاکهولم ترمنځ واټن شاوخوا زر کیلومتره دی.
د مېرمنو لپاره د ملګرو ملتونو ادارې(یو این ویمین)، ښځو سره د تاوتریخوالي پر ضد د مبارزې نړیوالې ورځې په مناسبت، له نړیوالې ټولنې غوښتي چې له افغان ښځو او نجونو سره کړې ژمنې تازه کړي او د دوی د حقونو د دفاع لپاره دې ګډ او دوامدار اقدام وکړي.
یاد دفتر په خپل خپاره کړي پیغام کې ټینګار کړی چې د جنسیتي تاوتریخوالي د قربانیانو لپاره باید «انعطافپذیره بودجه»برابره شي او همدارنګه د ښځو په مشرۍ د مدني بنسټونو فعالیتونو ته پراخ ملاتړ ورکړل شي.
د نوامبر۲۵مه د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د له منځه وړلو نړیواله ورځ ده؛ یوه ورځ چې په ټولې نړۍ کې د ښځو د خونديتوب، حقونو او برابرۍ د ملاتړ او پوهاوي لپاره نمانځل کېږي.
خو په افغانستان کې دا ورځ داسې وخت نمانځل کېږي چې ښځې او نجونې له څلورو کلونو راهیسې د لومړنیو انساني حقونو، په ځانګړي ډول تعلیم، کار، ازاد تګ راتګ او عامه مشارکت څخه بېبرخې شوې دي.
سره له دې چې نړیوالو هېوادونو په پرلهپسې ډول د افغان ښځو د حقونو خوندیتوب غوښتنه کړې، خو طالبانو د ښځو او نجونو پر ازادیو لا ډېر محدودیتونه لګولي دي.
ملګري ملتونه وايي، د نړیوال فشار او ګډو هڅو پرته به د افغان ښځو وضعیت لا پسې خرابه شي او د دوی د حقونو د اعادې امکان به کمزوری پاتې شي.