د سویډن پوځ غواړي داسې لرې واټن ویشتونکي کروز توغندي ولري چې د نورو هېوادونو په ژورو سیمو کې هدفونه وولي. د سویدن د دفاع وزیر د سې شنبې په ورځ وویل، دا ډول وسلې ځکه ضروري دي چې د روسیې د لرې واټن بریدونو له وړتیا سره برابر ځواک باید ولري.
د سویډن وسله والو ځواکونو ویلي چې هغوی تر دوه زره کیلومتره واټن ویشتونکو وسلو سیستمونه غواړي، څو د دښمن د لیکو تر شا پوځي تاسیسات او مهمه زیربنا په نښه کړي.
دفاع وزیر پال یونسن رويټرز ته وویل، « د اوکراین د جګړې تجربې ښيي چې روسیه په چټکۍ خپل د لرې واټن وړتیاوې پراخوي، که هغه کروز توغندي وي، بالسټیک توغندي یا لرواټنه ډرونونه».
نوموړي ددې د مخنیوي لپاره د لرواټنه وسلو پر درلودو ټینګار کړی دی.
د مسکو او سټاکهولم ترمنځ واټن شاوخوا زر کیلومتره دی.
د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي وایي، چې په جنیوا کې له متحده ایالاتو سره د سولې په خبرو اترو کې مهم ګامونه اخیستل شوي دي. خو هغه ټینګار وکړ، چې اصلي ستونزه د روسیې هغه غوښتنه وه، چې غوښتل یې په ختیځ اوکراین کې د نیول شویو سیمو خپل حاکمیت په رسمیت وپېژني.
هغه وویل، چې د روسیې د دغې غوښتنې منل به خطرناک تمام شي او دا به پر اوکراین د روسیې نظامي برید ته یو ډول امتیاز ورکول وي.
د امریکا او اوکراین چارواکو د یکشنبې په ورځ په سویس کې سره ولیدل، ترڅو د روسیې سره د جګړې د پای ته رسولو په لارو چارو بحث وکړي. په پای کې دواړو خواوو د پرمختګ او د خبرو اترو د دوام لپاره لېوالتیا وښوده. خو د اوکراین لپاره د ځمکو د سپارلو او امنیتي تضمینونو په اړه د مسکو او کییف ترمنځ پراخ واټن شتون لري.
ویل کېږي، چې زېلېنسکي او د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ به د نورو جنجالي مسلو په اړه د بحث لپاره سره وګوري، که څه هم ځانګړی وخت یې نه دی اعلان شوی.
د ځمکني بشپړتیا مسله د روسیې او اوکراین ترمنځ د شخړې یو ځانګړی اصلي ټکی دی. د اوکراین ولسمشر په وار-وار ټینګار کړی، چې مسکو ته باید د اوکراین په نیول شویو سیمو کې د روسیې د حاکمیت د رسمیت پېژندلو لپاره امتیاز ور نه کړل شي، ځکه چې دا کار به یو خطرناکه پایله رامنځته کړي.
په جنیوا کې د خبرو اترو له پای ته رسېدو وروسته، ټرمپ په ټولنیزو رسنیو کې ولیکل: «ښایي یو ښه خبر په لاره وي» مګر «تر هغه چې تاسو یې ونه ګورئ باور مه کوئ. »
د سویس په غونډه کې د روسیې استازي حاضر نه وو او کریملین وویل، چې د خبرو اترو له پایلو څخه خبر نه دي.
په اروپا کې غبرګونونه
د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو وویل، چې په جنیوا کې د اوکرایني پلاوي سره د هغه په خبرو اترو کې «د پام وړ پرمختګ» شوی او زیاته یې کړه: «زه په صادقانه توګه باور لرم چې موږ به یوې پایلې ته ورسېږو. »
خو د ځینو اروپايي مشرانو چلند ډېر په احتیاط سره و. د پولنډ لومړي وزیر ډونالډ ټسک وویل: «زه ډاډه نه یم چې موږ واقعا سولې ته نږدې یو.» همداراز د جرمني لومړي وزیر هم وویل، چې خبرې اترې به "یوه اوږده او وخت نیونکې پروسه" وي او تمه یې نه درلوده، چې په دې اوونۍ کې به د اوکراین او روسیې ترمنځ د جګړې د پای ته رسولو لپاره په ډیپلوماسۍ کې کوم لوی پرمختګ راشي.
دا په داسې حال کې ده، چې ټرمپ خبرداری ورکړی چې که اوکراین د دې اوونۍ تر پنجشنبې پورې د هغه ۲۸ ماده ییزه طرحه ونه مني، نو د واشنګټن ملاتړ به له اوکراین سره کم شي. دغه ګواښونو په کییف او اروپايي پلازمېنو کې اندېښنې راپارولي دي.
اروپایان چې د امریکا د سولې له طرحې خبر نه وو، د یوې بدیلې طرحې په وړاندې کولو سره د خبرو اترو پر مېز د ځان لپاره د ځای موندلو په لټه کې دي.
د اروپا په بدیله طرحه کې چې ویل کېږي د برېتانیا، فرانسې او جرمني له خوا چمتو شوی، د روسې له خوا د اوکراین د نیول شویو سیمو د کنټرول په رسمیت پېژندلو په اړه هېڅ یادونه نه ده شوې. د اوکراین د پوځي ځواکونو شمېر پکې له ۶۰۰ زرو څخه ۸۰۰ زرو ته لوړ شوی او د ناټو سره د اوکراین د یوځای کېدو لپاره لاره خلاصه پرېښودل شوې.
روبیو وویل، چې هغه د دې پلان څخه خبر نه و او د کریملین د بهرنۍ پالیسۍ سلاکار یوري اوشاکوف د دوشنبې په ورځ دا په بشپړه توګه غېر رغنده وبلله.
د امریکا یوه فدرالي قاضي د دوشنبې په ورځ هغه جنايي دوسیې لغوه کړې، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د اېفبيای د مشر جېمز کامي او د نيويارک د لویې څارنوالې ليټيشيا جېمز پر ضد ثبت کړې وې.
قاضي حکم کړی، چې د دغو قضیو د څارنې لپاره ټاکل شوې ځانګړې څارنواله لينډسي هاليګن په ناقانونه ډول ګومارل شوې وه.
دې پرېکړې هغه تورونه له منځه يووړل چې ټرمپ یې په علني ډول غوښتنه کړې وه او د عدليې وزارت یې تر فشار لاندې راوستی و، څو د هغه پر منتقدانو او هغو کسانو قانوني اقدام وکړي، چې د هغه د کړنو په اړه یې پلټنې کړې وې.
لينډسي هاليګن چې د ټرمپ پخوانۍ شخصي وکيله وه، د سپټمبر په میاشت کې د ويرجنيا ختيځې سيمې لپاره د امریکا د موقتي فدرالي څارنوالې په توګه وټاکل شوه، سره له دې چې د څارنوالۍ تجربه یې نه لرله. هغې یوازې د څو اوونیو په ترڅ کې د کامي او جېمز پر ضد تورونه ثبت کړل، په داسې حال کې چې نور مسلکي څارنوالان يې له همکارۍ انکار کړی و.
دا په داسې حال کې ده، چې کامي او جېمز دواړه د ټرمپ اوږدمهاله مخالفین و. کامي د اېفبيای مشر په توګه د ټرمپ د ۲۰۱۶ د ټاکنیز کمپاین او روسیې ترمنځ د اړیکو پلټنه کړې وه او وروسته یې ټرمپ د ولسمشرۍ لپاره نامناسب بللی و.
جېمز چې ټاکل شوې ډیموکراته ده، د ټرمپ او د هغه د کورنۍ شرکت پر ضد د مالي درغلۍ په قضیه کې بریالۍ شوې وه.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي، چې د ۲۰۲۶ کال په اپرېل میاشت کې د بېجینګ د سفر لپاره یې د چین د ولسمشر شي جینپینګ بلنه منلې ده او هغه ته یې هم امریکا ته د سفر رسمي بلنه ورکړې ده.
ټرمپ د دوشنبې په ورځ (د لیندۍ ۳مه) پر «ټروث سوشال» لیکلي، چې د چین له ولسمشر سره یې د اوکراین د جګړې، له روسیې سره د اړیکو، د فینټانیل د ناورین او د کرنیزو محصولاتو د سوداګرۍ په ګډون یې د یو شمېر مهمو موضوعاتو په اړه «ښې خبرې» کړې دي.
ټرمپ وویل، چې په دې ټلیفوني خبرو کې د امریکایي کروندګرو لپاره مهمه هوکړه وشوه او ژمنه یې وکړه، چې دا به «لا هم ښه» شي.
نوموړي ټینګار وکړ: «د امریکا او چین اړیکې ډېرې پیاوړې دي.» د ټرمپ په وینا، دا اړیکه د درې اوونۍ وړاندې په سوېلي کوریا کې د دواړو مشرانو د حضوري لیدنې دوام دی. نوموړي هغه لیدنه «ډېره بریالۍ» وبلله او زیاته یې کړه، چې له هغه راهیسې د دواړو هېوادونو د ژمنو په پلي کولو کې «ستر پرمختګونه» شوي دي.
ټرمپ وویل، چې واشنګټن او بېجینګ پر دې موافق دي چې «دوامداره اړیکې» ډېر اهمیت لري او نوموړی د دغو خبرو د دوام لېوالتیا لري.
د چین دولتي خبري اژانس هم لیکلي، چې په دې خبرو کې شي جینپینګ یو ځل بیا ټینګار کړی چې بېجینګ د هغو ټولو هڅو ملاتړ کوي، چې د اوکراین جګړه پای ته رسوي او له ټولو اړخونو یې غوښتي چې خپل اختلافات راکم کړي.
د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش په انګولا کې د افریقایي او اروپايي ټولنو د همکارۍ اوومې کلنۍ غونډې ته په وینا کې وویل، نړۍ د ټېکنالوژۍ د چټک پرمختګ، اقلیمي ناورین او نابرابرۍ له سترې ننګونې سره مخ ده.
هغه زیاته کړه، اوسمهال نړۍ د څو قطبي کېدو پر لور روانه ده او نړۍوال ځواک پکې د بدلون په حال کې دی.
ګوترېش ټینګار وکړ، چې د دوامدار پرمختګ لپاره نړۍوال مالي سیسټم باید اصلاح شي او افریقایي هېوادونو ته د پرېکړو په پروسو کې پراخه ونډه ورکړل شي. نوموړي د اقلیم په برخه کې وویل، چې د افریقا سرچینې باید په ارزښتمنه توګه وکارول شي او نړۍواله همکاري اړینه ده څو د پاکې انرژۍ پراختیا یقیني شي.
ګوترېش د سولې او امنیت په اړه د اوکراین او غزې جګړې یادونه وکړه او ویې ویل، چې د روسیې د برید له امله په اوکراین کې ملکي وګړو ته سخت زیان اوښتی او د نړۍ پر اقتصاد یې منفي اغېز کړی دی. هغه همداراز د غزې د جګړې په تړاو وویل، چې د غزې مړینې او ویجاړۍ به د انسانیت د ناکامۍ په توګه تل په یاد پاتې شي.
ګوترېش د اروپايي ټولنې د تېرې لسیزې همکاري وستایله. هغه ټینګار وکړ، چې د افريقايي ټولنې په مشرۍ د سولې عملیاتو لپاره ثابته بودیجه او د افریقا دایمي څوکۍ د نړۍوالې ټولنې د سولې د ټینګښت لپاره اړینې دي.
هغه په پای کې وویل، چې د افریقایي او اروپایي ټولنو ترمنځ همکاري کولی شي نړۍ ته ثبات، برابري او سوله راولي او د هیلو او یووالي یوه نوې دوره جوړه کړي.
ملګري ملتونه وايي، د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونېسف) او د واکسین د نړۍوالې ادارې (ګاوي) ترمنځ د دوشنبې په ورځ (د لیندۍ ۳مه) د یوه هوکړه لیک په لاسلیک کېدو سره د ملاریا واکسین بیه راټیټه شوه. د دې هوکړې لهمخې به د واکسین بیه په یوه کال کې له څلورو ډالرو ۲،۹۹ ډالرو ته راښکته شي.
ملګري ملتونه وايي، د دغې هوکړې پر بنسټ به تر ۲۰۳۰ کال پورې څه باندې ۷ میلیونه ماشومان د ملاریا له واکسین څخه برخمن شي او همداراز به د دغې ادارې په بودیجه کې شاوخوا ۹۰ میلیونه ډالره سپما هم وشي.
ملاریا لا هم د نړۍ له خطرناکو ساري ناروغیو څخه ده. یوازې په ۲۰۲۳ کال کې د دغې ناروغۍ له امله شاوخوا ۵۹۷ زره کسان مړه شوي او د مړینې ډېرې پېښې هم په افریقايي هېوادونو کې رامنځته شوې دي.
تر دې مخکې، د ګاوي په ملاتړ د پروګرامونو له لارې ۴۰ میلیونه ډوزه واکسین ویشل شوي او همداراز ۲۴ افریقايي هېوادونو ملاریا واکسین د عادي واکسیناسیون یوه برخه ګرځولې ده.
سره له دې چې د ملاریا د ناروغۍ کچه په افریقايي هېوادونو کې لوړه ده، خو د روغتیا نړۍوال سازمان د اګسټ میاشتې په راپور کې ویلي و، چې په افغانستان کې هم د ملاریا ناروغۍ په پېښو کې د پام وړ زیاتوالی راغلی دی.