ایران: د پاکستان او طالبانو ترمنځ منځګړیتوب د تهران د ناستې اجنډا برخه نه‌ده

یونېسف وایي، ۲۰۲۶ کال کې شاوخوا ۲۱.۹ مېلیونه افغانان چې ۱۱.۶مېلیونه یې ماشومان دي؛ بشري مرستو ته اړتیا لري. دغه شمېر د بې‌وزلۍ د پراخېدو، د بنسټیزو خدماتو د لاسرسي د کمېدو، د اقلیم د بدلون له امله د رامنځته کېدونکو پېښو پر وړاندې د خلکو د زیان‌ منلو او د خوندي فضا د نشتوالي څرګندې نښې دي. دغه اداره ټینګار کوي، چې په دې سختو شرایطو کې یې دوامداره او فعال حضور د ژوند ژغورونکو خدمتونو وړاندې کولو او د تر ټولو زیان‌منونکي قشر د خوندیتوب لپاره اړین دی.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې افغان ښځې او نجونې د حقونو له یو سیستماتیک، پراخ او دوامداره سرغړونې سره مخ دي. د نجونو د ثانوي زده‌کړو بندیز، له کاره منعه کول او ورځنیو سختو محدودیتونو د هغوی د خوندیتوب ګواښونه زیات کړي او د ټولنې اوږدمهاله مقاومت یې کمزوری کړی دی. یونېسف خبرداری ورکوي، چې د دغه محدودیتونو اغېزې به تر راتلونکو نسلونو پورې دوام وکړي.

د ملګرو ملتونو دغه بنسټ زیاتوي، چې د اوبو، روغتیا او حفظ الصحې په برخه کې د کافي پانګونې نشتوالی، د اقلیم پرله‌پسې بدلونونه او طبیعي پېښې د بشري مرستو اړتیاوې نورې هم زیاتې کړې او د ټولنو د ناورینونو پر وړاندې د مقابلې وړتیا یې کمزورې کړې ده.

یونېسف د بېړنیو اړتیاوو د پوره کولو او د ټولنو د مقاومت د پیاوړتیا لپاره ۹۴۹،۱ مېلیونه ډالرو بېړنۍ مرستې غوښتنه کړې ده. ټاکل شوې، چې دغه بودجه به ۱۲ مېلیونه کسان چې ۶،۵ مېلیونه یې ماشومان دي؛ د اساسي خدمتونو او ژوند ژغورونکو مرستو تر پوښښ لاندې راولي.

یونېسف ټینګار کوي، چې دغه ملاتړ یوازې د سملاسي اړتیاوو لپاره مهم نه‌دی؛ بلکې د افغانستان د ماشومانو د راتلونکې ودې، فرصتونو او توانمندۍ لپاره هم حیاتي ارزښت لري.

نورالدین عزیزي د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان ملي راډیو ټلوېزیون سره په یوې مرکه کې ویلي، چې له ایران سره د سوداګریزې راکړې ورکړې لپاره د لاریو یا بار وړونکو موټرونو شمېر تر ۲زرو پورې ډېروي. د نوموړي په وینا؛ اوس‌مهال دغه سوداګریزې راکړې ورکړې یوازې د ۱۰۰لاریو پر مټ ترسره کېږي.

هغه زیاتوي: «د لګښتونو کمولو لپاره په ځلونو ایران ته تللي یو، د میلک بندر ته تللي یو او هلته مو د ایران د صنعت او سوداګرۍ وزیر سره په دې موضوعاتو بحث کړی دی». د عزیزي په خبره؛ د طالبانو حکومت غواړي د ایران د سمندرونو له لارې خپلې سوداګرۍ لا پراخې کړي. هم‌مهاله بیا پر کابل واکمنو طالبانو پر ډیورنډ کرښه د بندو دروازو له کبله پاکستان سره هر ډول سوداګري بنده اعلان کړې ده.

د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر له افغان سوداګرو غوښتي، چې پر پاکستان خپله تکیه ختمه کړي او د خپلې سوداګرۍ لپاره بدیلې لارې وګوري. د همدې سپارښتنو او بندیزونو له امله افغان سوداګرو ایران او د منځنۍ اسیا هېوادونو سره د سوداګریزو راکړو ورکړو لپاره مخه کړې ده. هم‌مهاله طالبانو هم له ایران، ترکیې، ازبکستان او تاجکستان سره د سوداګریزو معاملو لپاره ناستې ولاړې ډېرې کړې دي.

د دغه کمېسیون د راپور له مخې؛ دغه کډوال د کندهار د سپین بولدک، د ننګرهار د تورخم، د هلمند د بهرامچې، د هرات د اسلام‌کلا او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ستانه کړای شوي دي.

په راپور کې راغلي، د دغه کسانو له ډلې ۳۴۰۸ کډوال د سپین بولدک له لارې، ۱۶۹۴ کډوال د تورخم، ۲۲۸ د بهرامچې، ۱۵۰تنه د اسلام‌کلا او ۲۸۴ کډوال د ورېښمو پله له لارې ستانه شوي دي. د یاد کمېسیون په راپور کې راغلي، چې ستنو شویو کډوالو ته اړین خدمات برابر شوي دي.

له بل پلوه د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت تېره ورځ ویلي و، چې له پاکستان، ایران او ترکیې هېوادونو څخه د روانې لېندۍ میاشتې په ۱۸ ورځو کې ۱۴۶۱۵۲ کډوال بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي. یاد وزارت پر اېکس پاڼه لیکلي، چې له دې ډلې له پاکستان نه ۷۷۰۵۲ کډوال، له ایران نه ۶۸۲۷۷ او له ترکیې نه ۸۳۴ کډوال ستانه کړای شوي دي.

په تېره اکټوبر میاشت کې د پاکستان فدرالي حکومت د خېبر پښتونخوا دننه د افغان کډوالو ۲۸ پنډغالي له رسمي نوملړ څخه واېستل. دغه اقدامات د هغه کمپاین برخه وو، چې له مخې یې د «پي‌او ار» کارت لرونکي نږدې ۱.۳مېلونه افغان کډوال له دغه هېواده اېستل کېږي.

د پاکستان یو لوړپوړي دولتي چارواکي ډان ورځپاڼې ته ویلي، د دغه هېواد د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي د خېبر پښتونخوا حکومت په دې تورن کړی چې افغان کډوالو سره خورا نرم چلند کوي. هغه زیاته کړې: «سره له دې چې په ټول ایالت کې ټول پنډغالي له نوملړ څخه اېستل شوي؛ خو په خېبر پښتونخوا کې د افغانانو د اېستلو پر ځای له هغوی سره نرم چلند کېږي».

نقوي تېره اونۍ په یوې خبري غونډه کې ټینګار کړی و، چې د هېواد په کچه د کډوالو ټول پنډغالي تړل شوي؛ خو په خېبر پښتونخوا کې لا هم یوشمېر پنډغالي فعال دي. هغه زیاته کړه، چې په دغه پنډغالو کې اوس هم افغان کډوال له روغتیايي او ښوونیزو خدمتونو ګټه اخلي.

دغه چارواکي وویل: «د کورنیو چارو وزیر له څرګندونو وروسته ایالتي چارواکو د ولسوالۍ ادارو ته پیغام ورکړ، چې له کډوالو سره دې سخت چلند وکړي». د هغه په وینا؛ د خېبر پښتونخوا چارواکو ته لارښوونه شوې، چې کډوال بېرته خپل هېواد ته ولېږي او په پنډغالو کې دې روغتیايي، ښوونیز، برېښنا، څښاک اوبو، رواني او د ټولنیزو خدمتونو ملاتړ بند کړي.

سرچینې ویلي، چې د کډوالو پنډغالو کې یو شمېر دغه خدمتونه بند شوي او د نورو د بندولو لړۍ هم روانه ده. هغه زیاته کړه، چې د ولسوالیو ادارې هڅه کوي د پنډغالو ټول بنسټیز خدمتونه او مدیریت په خپل لاس کې واخلي. هغه ټینګار وکړ، چې «کډوال له پنډغالو څخه اېستل کېږي».

دغه چارواکي همدارنګه وویل، چې ډېری افغان کډوال په ښاري سیمو کې هم اوسېږي؛ خو لا تر اوسه د هغوی د ستنېدو لپاره کوم همغږی او مشخص پلان نه‌دی عملي شوی. تر دغه نویو امرونو مخکې په یاد ایالت کې ټول ۴۳ د کډوالو پنډغالي فعال وو؛ خو د اکټوبر په ۱۵مه چارواکو په بېړنۍ توګه د پاتې ۲۸ پنډغالو د تړلو امر وکړ.

د خېبر پښتونخوا یو بل لوړپوړي ایالتي چارواکي ډان ته ویلي، چې ولسوالیو ته ویل شوي له کډوالو سره جرګې وکړي او هغو کسانو ته چې خپل وطن ته ستنېدو ته چمتو دي؛ اسانتیاوې برابرې کړي. د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) د تازه خپرو شویو شمېرو له مخې؛ په پاکستان کې د افغانانو شمېر له ۲.۱۸ مېلیونه کسانو څخه اوړي، چې له دې ډلې ۱.۲۲ مېلیونه ثبت شوي کډوال دي او یوازې ۳۵ سلنه یې په پنډغالو کې ژوند کوي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ د کلیدي موندنو له مخې؛ د ۲۰۲۳کال د سپټمبر له ۱۵مې څخه تر د ۲۰۲۵کال د نومبر ۸مې پورې ټولټال ۱,۷۲۳,۴۸۱ افغانان بېرته افغانستان ته ستانه کړای شوي دي.

پنج‌شنبه د (لېندۍ ۲۰مه) د طالبانو د برېښنا شرکت د تخنیکي ارزونې مدیر اېمل نیازي ویلي، چې په دغه پروژه به ۲۴مېلیونه افغانۍ لګښت راشي او له دې څخه به دوی کافي ګټه هم لاسته راوړي. هغه وایي، له دې سره به د برېښنا ولټاژ خوندي شي؛ ضایع به کم شي او د شبکې نظم به هم منظم شي.

د طالبانو د یاد ریاست مسوولینو په وینا، پخوا به یې ټرانسفارمرونه بهرنیو هېوادونو ته ترمیم ته لېږل؛ خو د دغه ورکشاپونو په جوړولو سره به اوس دغه ستونزه اواره شي او د لګښتونو کچه به هم ورسره را کمه شي. که څه هم طالبانو په وار، وار ویلي، چې د برېښنا په برخه کې د ځان بساینې هڅه کوي؛ خو د افغانستان ډېره تکیه لا هم په وارداتي برېښنا ده.

ازبکستان او ترکمنستان دوه هغه هېوادونه دي، چې د افغانستان په ډېریو ولایتونو کې یې وارده شوې برېښنا کارول کېږي او وخت ناوخت د تخنیکي ستونزو له کبله دغه برېښنا کې هم پارچاوۍ راځي. د کابل ښار په ګډون د یوشمېر ولایتونو اوسېدونکو په دې وروستیو کې شکایتونو کړي، چې په ۲۴ساعتونو کې اېله څلور ساعته برېښنا لري.

د مېرویس عزیزي په نوم یو افغان پانګه‌وال له طالبانو سره څو میاشتې وړاندې تړون لاسلیک کړ، چې له مخې یې د هېواد په یو شمېر ولایتونو کې ۱۰زره مېګاواټه تولیدي برېښنا جوړېږي؛ خو لا هم د دغه پروژې عملي چارې نه‌دي پیل شوې.

هغه ویلي و، چې د انرژۍ په برخه کې پر دغه برېښنا ۱۰مېلیارده ډالر پانګونه کوي؛ خو یو شمېر افغان سیاست‌والو له طالبانو سره د هغه پر تړون شکونه څرګند کړي او دا یې یوازې یوه خیالي پروژه ګڼلې ده. عزیزي بیا ژمنه کړې، چې ډېر ژر به په افغانستان کې د برېښنا د تولید دغه پروژې چارې پیل کړي.