اروپايي هېوادونه د اوکراین د زیانونو د جبران لپاره یو بنسټ جوړوي

اميرسعيد ايرواني د سې‌شنبې په ورځ (د لیندۍ ۲۵مه) امنيت شورا ته په خپله وينا کې پرته له دې چې د ګروسي نوم په ښکاره ياد کړي، په غېرمستقيم ډول پر هغه نيوکه وکړه او ويې ويل: «د ملګرو ملتونو سرمنشي بايد د خپلواکۍ، اخلاقي سلامتيا او زړورتيا سمبول وي او د منشور د موخو او اصولو پر وړاندې نه‌ځنډېدونکې ژمنتيا وښيي.»

په وروستيو مياشتو کې د ايران د حکومت د چارواکو او د اټومي انرژۍ د نړۍوالې ادارې د ریيس ترمنځ ترينګلتيا تر دې حده زياته شوې، چې د حکومت پورې تړلو يو شمېر څېرو ان د هغه د «اعدام» غوښتنه هم کړې وه.

ايرواني خپلو ویناوو کې ګروسي داسې «نوماند» وباله، چې «په قصدي ډول يې د ملګرو ملتونو د منشور د ساتنې په برخه کې پر خپله ژمنه عمل نه‌دی کړی او يا يې د سوله‌ييزو او تر ساتنې لاندې اټومي تاسيساتو پر وړاندې د ناقانونه پوځي بريدونو له غندنې ډډه کړې ده.»

د طالبانو د روغتیا وزارت د سې‌شنبې په ورځ (د لیندۍ ۲۵مه) ویلي، چې د دوی د خوړو او درملو د مرستیال وزیر حمدالله زاهد په مشرۍ يوه پلاوي په ایران کې د روغتیا وزارت له چارواکو سره لیدلي دي.

طالبانو زیاته کړې، چې په دې لیدنه کې دواړو لوریو د سوداګریزو اړیکو پر پیاوړتیا، د تجربو د شریکولو، د لاسلیک شویو هوکړه‌لیک د عملي کولو او د درملو د وارداتو بهیر پر اسانتیاوو خبرې کړې دي.

دا مهال ډېری هېوادوال د خوړو او درملو د ټیټ کیفیت په اړه شکایت کوي او وايي، چې د بې‌کیفیته درملو له کبله یې ډېری ناروغان تر مرګ پورې رسېدلي دي.

خو د طالبانو مرسیتال ویاند حمدالله فطرت نن د دغه ډلې تر واک لاندې ملي ټلوېزیون سره په یوه مرکه کې ویلي، چې د باکیفیته درملو د واردولو په برخه کې جدي دي او په ټولو پولو کې به لابراتوارونه فعاله کړي.

دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو له لوري له پاکستان څخه د درملو پر وارداتو تر بندیز وروسته د درملو واردوونکو ته سپارښتنه شوې، چې د درملو د واردولو لپاره بدیلې لارې ولټوي. په همدې حال کې د طالبانو اړوندې ادارې هم هڅه کوي، چې په افغانستان کې د درملو د کمښت ستونزې ته رسېدګي وکړي او د قاچاقي او بې‌کیفیته درملو مخنیوی وکړي.

یادې ډلې څو ورځې وړاندې خبر ورکړ، چې په کابل کې د یوه خصوصي شرکت مسوولانو ویلي چې د یوه معتبر هندي شرکت د څانګې په پرانېستل کېدو سره له هند څخه افغانستان ته د درملو واردات په رسمي ډول پیل شوي دي. د یاد شرکت په وینا، په لومړي پړاو کې د ۲۵ قلمه درملو واردات پیل شوي.

نرګس محمدي د جمعې په ورځ وروسته له هغې ونیول شوه، چې په مشهد ښار کې یې د وکیل خسرو علي‌کردي د یاد غونډې پر مهال د هغه «شکمنه مړینه» وغندله.

د هغې ورور حمید محمدي د سې‌شنبې په ورځ خبریالانو ته وویل، چې دوی د نرګس د روغتیا او د ساتلو د څرنګوالي په اړه ډېر لږ معلومات لري او دا اندېښنه شته چې له هغې سره ناوړه چلند شوی وي.

هغه وویل، چې بل ورور یې، چې د امنیتي دلایلو له امله یې نوم نه شي اخیستل کېدای، د دوشنبې په شپه په لنډ ډول له نرګس محمدي سره خبرې کړې دي.

د مشهد څارنوال حسن همتي فر ویلي، چې نرګس محمدي او د خسرو علي‌کردي ورور د یادغونډې پر مهال «پاروونکې څرګندونې» کړې، «د نورمونو خلاف شعارونه» یې هڅولي او «عامه نظم یې ګډوډ کړی» دی.

حمید محمدي وویل، خور یې تایید کړې چې د امنیتي ځواکونو له لوري وهل شوې او تمه لري چې د « اسلامي جمهوریت پر ضد د توطیې» په تور پرې قضیه جوړه شي.

د هغه په وینا، نرګس محمدي د سر، مخ او غاړې په برخه کې وهل شوې او د یادې غونډې پر مهال لږ تر لږه له ۳۹ نورو کسانو سره یوځای نیول شوې ده.

هغه زیاته کړه، چې مشر ورور یې د خپلواکې طبي معاینې غوښتنه کړې وه، خو چارواکو رد کړې ده.

د ایران د بهرنیو چارو وزارت سملاسي په دې اړه تبصره نه ده کړې.

نرګس محمدي په ۲۰۲۳ کال کې، په داسې حال کې چې په بند کې وه، د ښځو د حقونو او په ایران کې د اعدام د سزا پر ضد د درې لسیزو مبارزې له امله د سولې نوبل جایزه وګټله. هغې تر دې وړاندې هم د « اسلامي جمهوریت پر ضد د تبلیغاتو» په ګډون په بېلابېلو تورونو څو ځله بند تېر کړی دی.

نوموړې د تېر کال په وروستیو کې د درملنې لپاره د بند د موقتي ځنډ له امله د تهران د اوین له زندان نه خوشې شوې وه.

د هغې فرانسوۍ وکیلې شیرین اردکاني ویلي چې چارواکي ښايي بېرته ځنډول شوې سزاوې فعالې کړي او ډېر ژر یې محکمې ته وړاندې کړي.

د سي‌بي‌اېس د راپور له مخې؛ ډونالډ ټرمپ د دوشنبې په ورځ (د لېندۍ ۲۴مه) د فلوریډا محکمه کې د برېتانوۍ شبکې بي‌بي‌سي پر ضد دعوه ثبت کړه. په دې دعوه کې دوه مادې شاملې دي: یوه د افترا او بله د ایالت د سوداګریزو اصولو د نقض موضوع ده.

د ټرمپ د حقوقي ډلې په وینا؛ د هرې مادې لپاره پنځه مېلیارده ډالر غوښتل شوي، چې ټول‌ټال ۱۰ مېلیارده ډالر کېږي. وکیلانو په ۳۳ مخیزه دعوه کې ادعا کړې، چې بي‌بي‌سي د «پانوراما» مستند په خپرولو د ټرمپ وینا داسې وړاندې کړې چې مخاطب ته یې د کانګرس پر ودانۍ د برید د هڅولو پیغام ورکوي. دغه مستند د امریکا تر ولسمشریزو ټاکنو یوه اونۍ مخکې خپور شوی و.

وکیلان وايي، چې بي‌بي‌سي «په قصدي ډول» د ټرمپ د وینا دوه برخې سره یوځای کړې؛ څو لیدونکي په بشپړ ډول ګمراه کړي. د حقوقي ډلې په ادعا؛ د دغه دوو کلېپونو ترمنځ ۵۵ دقیقې توپیر و او اېډېټ شوې نسخې د ټرمپ د سولې بلنه حذف کړې ده.

د ټرمپ د حقوقي ډلې ویاند ټېلګراف ورځپاڼې ته ویلي:« بي‌بي‌سي چې پخوا یوه باوري رسنۍ وه، اوس بدنامه شوې ده. دغه شبکې د ولسمشر ټرمپ وینا په قصدي اېډېټ سره په څرګند ډول د ۲۰۲۴کال د ولسمشریزو ټاکنو په بهیر کې لاسوهنه کړې ده.»

ټرمپ هم مخکې خبریالانو ته ویلي و:« د بي‌بي‌سي پر ضد د ویناوو د تحریف له کبله شکایت کوم. دوی زما په خوله کې خبرې کېښودې او زما له‌خوا هغه څرګندونې یې جوړې کړې، چې ما هیڅکله نه وې کړې.»

بي‌بي‌سي (د لړم په ۲۲مه) په رسمي ډول له ټرمپ بښنه وغوښته او اېډېټ شوې خپرونه یې د قضاوت تېروتنه وبلله؛ خو ویاند یې وویل چې د افترا کومه سرچینه نه‌شته. د دې تر څنګ د بي‌بي‌سي عمومي مدیر ټېم ډیوي او د خبرونو د څانګې مشرې ډیبو راټنس (د لړم په ۱۸مه) استعفا وکړه.

ټرمپ د دوی استعفا ستایلې دي. دا د رسنیو پرضد د ټرمپ درېیمه دعوه ده، چې د خپلې دویمې ولسمشریزې دورې پرمهال یې ثبت کړې ده. نوموړي تر دې وړاندې د سپټمبر په میاشت کې د نیویارک ټایمز پر ضد د ۱۵ مېلیارد ډالرو دعوه کړې وه او د جولای په میاشت کې د وال‌سټریټ ژورنال پر ضد یې هم شکایت کړی و.

یونسکو د ۲۰۲۲–۲۰۲۵ کلونو نړۍوال راپور خپور کړی، چې په‌کې د رسنیو ازادي، خپلواکي او د خبریالانو د خوندیتوب په اړه معلومات راغلي دي. راپور څرګندوي، چې ازاده، خپلواکه، څو اړخیزه او مسلکي خبریالي د ډیموکراسۍ بنسټ او د دوامداره پرمختګ موخو ترلاسه کولو لپاره مهم شرط دی.

یونسکو وايي، د خبریالانو خوندیتوب یوازې د رسنیو د ازادۍ خبره نه‌ده؛ بلکې د ټولنې د روڼتیا، معلوماتو ته د لاسرسي او د بشري حقونو د ټینګښت لپاره هم حیاتي اهمیت لري. راپور وړاندیز کوي، چې د خبریالانو د خوندي چاپېریال برابرول باید د حکومتونو، نړۍوالو ادارو او مدني ټولنو لپاره لومړیتوب وي.

ورته مهال په افغانستان کې د طالبانو بیاځل واکمنېدو راهیسې د بیان او د رسنیو د ازادۍ وضعیت تر سخت فشار لاندې دی. راپورونه ښيي، چې د طالبانو تر واک لاندې رسنۍ له سخت سانسور سره مخامخ دي.

خبریالان یوازې هغه خبرونه خپرولای شي، چې د واکمنو لپاره «د منلو وړ» وي. د هر ډول نیوکې یا ناخوښې تبصرې په صورت کې خبریالان د بند، شکنجې او نورو سزاوو سره مخ کېږي.

د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت له‌خوا هر ډول نارسمي او نامنظور شوی راپور په جدي ډول سرغړونه ګڼل کېږي. د ښځینه خبریالانو شمېر د طالبانو د فشارونو له امله په پراخه کچه کم شوی او ډېری ښځینه خبریالانې اړ اېستل شوې، چې خپلې دندې پرېږدي.

د راپورونو له مخې، اوس‌مهال اووه خبریالان د طالبانو په بند کې دي؛ خو دوه خبریالان تازه د طالبانو له بنده خوشې شوي دي. یاده دې وي، چې د خبریالانو ستونزې یوازې تر افغانستان نه محدودې نه‌دي؛ بلکې ډېری افغان خبریالانو د طالبانو له‌خوا د پراخو ګواښونو له کبله یې هېواد پرېښی او اوس په ګاونډیو هېوادونو کې له پراخو ننګونو سره مخ دي.

په پاکستان او ایران کې د جلاوطنه خبریالانو لپاره د ویزې ستونزې او د جبري ستنولو ګواښونه هغه څه دي، چې د دوی پر وړاندې یې حالت لاترینګلی کړی. نړۍوال راپورونه څرګندوي، چې خبریالان د نړۍ په ګوټ، ګوټ کې د ازادۍ او خوندیتوب له جدي ننګونو سره مخ دي؛ خو په افغانستان کې دغه ننګونې تر بل هر ځای پراخې دي.