په کابل کې د قرغزستان سوداګرۍ کور رسما پرانیستل شو

هغه ویلي، دا مهال شاوخوا څلور مېلیونه او ۵۰۰زره افغانان په ایران کې مېشت دي. د هغه په وینا؛ له دې دلې له ۴۰۰ تر ۵۰۰ زرو پورې افغانان بې‌اسناده دي.

نوموړي زیاته کړې، چې ایران ته د بې‌اسناده کډوالو تګ کم شوی؛ خو لا صفر شوی نه‌دی. یاراحمدي منلې، چې له ایران نه ځینې اېستل شوي افغانان بېرته دغه هېواد ته ستانه شوي دي.

له تېرو درېیو کلونو راهیسې له ګاونډیو هېوادونو د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ چټکه شوې ده. د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت هم خبر ورکړی، چې د یادې ډلې له واکمنېدو راهیسې له پاکستان، ایران او ترکیې هېوادونو ۵۹۷۸۶۳ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۴ مېلیونه او ۲۸۳زرو ته رسېږي او له ۲ مېلیونه ډېر مجردان په جبري ډول او خپله خوښه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

د دغه وزارت له‌خوا په خپرې شوې خبرپاڼه کې راغلي، دغه ځمکې د کابل په ګډون د افغانستان په ۳۳ نورو ولایتونو کې راوګرځول شوې دي. د یاد وزارت د خبرپاڼې له مخې؛ د دغه ځمکو له ډلې د نږدې ۲۹زره جریبه ځمکو قضیې د طالبانو د غصب ځانګړو محاکمو ته د پرېکړې لپاره سپارل شوې، چې دامهال تر څېړنې لاندې دي.

خبرپاڼه زیاتوي، د کمېسیون له لوري د طالبانو د مشر په حکم یو ځانګړی پلاوی د بادغیس ولایت په مرکز او ۱۰ ولسوالیو کې د ۴ مېلیونه او ۱۶۷زره جریبه عامه څړ ځمکې پېژندلې او رسمي یې د ځمکو بانک کې ثبت کړې دي. دغه وزارت څرګنده کړې، چې د غصب شوې ځمکې د بېرته راګرځولو او د عامه ځمکو د قانوني ثبت په برخه کې یې اقدامات دوام لري.

د طالبانو د ځمکو د غصب د مخنیوي او غصب شویو ځمکو د استرداد کمېسیون د روان کال په پیل کې ویلي و، چې پر افغانستان د یادې ډلې له واکمنېدو وروسته نږدې ۴مېلیونه جریبه ځمکه له غاصبیتو راګرځول شوې ده.

د یادولو ده، چې د طالبانو د ځمکو د غصب مخنيوي او بېرته راګرځولو کمېسیون تر دې وړاندې ویلي و چې د «اراضۍ او غصب شویو ځمکو راګرځولو» په نوم نوی وزارت جوړوي. دغه کمېسیون ویلي و، چې د غصب شویو ځمکو د راګرځولو لپاره د نوي وزارت جوړولو فرمان صادر شوی دی.

دغه څرګندونې داسې مهال دي، چې تازه سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي د طالبانو عدلیې وزیر د نوي کابل پروژې د اوکسین اریانا شرکت له لارې شپږ ټوټې ځمکې په باج اخیستې دي. یوه ۱۲ بسوې ځمکه د وزیر د مېرمنې په نوم د سوداګریزې ځمکې په توګه ثبت شوې، درې نورې یې د درېیو زامنو او دوه ټوټې د وزیر د وروڼو په نوم ثبت شوې دي.

خیبر کې ځایي مسوولین وایي، چې د افغان کډوالو لپاره اضافه وخت نه‌ورکول کېږي او باید د قانوني پړاوونو له مخې افغانان خپلې کډې بار او بېرته افغانستان ته ستانه شي. دغه کمپاین وروسته له هغې پیل شو، چې د پولیسو له‌خوا د باړې سیمې شاوخوا ۳۰ بې‌اسناده افغان کډوال ونیول شول؛ خو د سیمه‌ییزو مشرانو او سوداګرو په غوښتنه بېرته خوشې شول.

په دغه ولسوالۍ کې د مرستیال کمېشنر شاه عبدالدین په مشرۍ یوشمېر چارواکو له افغان مېشت ځایونو لیدنه وکړه او خبرداری یې ورکړ، چې تر قانوني اقداماتو وړاندې دې افغان کډوال خپل کورونه تش کړي او افغانستان ته دې ستانه شي.

دغه چارواکو افغانانو ته ویلي، چې د ټولو بې‌اسناده افغانانو د جبري ستنېدو پلان جدي دی او هغوی باید په درناوي سره خپل هېواد ته ستانه شي. چارواکي دا هم وایي، چې د خیبر ولسوالۍ په بېلابېلو سیمو کې د ټولو افغان کډوالو بشپړ احصایوي معلومات راټول شوي او ځینې کورنۍ وروسته له دې چې له نورو ښارونو و اېستل شي، په خیبر کې بیا ځای پر ځای شوي دي.

سیمه‌ییزو سرچینو «ډان» ورځپاڼې ته ویلي، چې د باړې سیمې یو پلاوي د مشرانو او سوداګرو په ګډون له یوشمېر چارواکو سره هم لیدلي او د افغانانو د کاروبارونو د پای ته رسولو لپاره یې درې میاشتې وخت غوښتی؛ خو چارواکو بیا دغه غوښتنه نه‌ده منلې.

ایران غواړي، چې د صنعتي ښارګوټو جوړول، دایمي نندارتونونه او د سرحدي ټرافیک زیاتوالي لپاره د سوداګریزو موخو د پیاوړتیا پلان عملي کړي. د ایران، طالبانو او ترکمنستان ګډه غونډه د دوغارون ازادې سوداګریزې صنعتي سیمې د سوداګرۍ او ترانزیت د پراختیا لپاره جوړه شوې وه.

په غونډه کې د دوغارون اقتصادي مرستیال حسن نوري زاده ویلي، د ۱۴۰۳ کال په ترڅ کې د افغانستان ټوله سوداګري شاوخوا ۱۲ مېلیارده ډالره وه چې ۳.۱۴ مېلیارد ډالره برخه یې ایران جوړوي. د هغه په وینا؛ د دغه سوداګرۍ یوازې ۱۷ مېلیونه ډالر له افغانستان نه د ایران واردات جوړوي.

هغه د افغانستان د ګمرکي معلوماتو د کمښت ستونزه هم مطرح کړه او ویې ویل، د مشهد پوهنتون سره یې د سوداګریزو معلوماتو د تحلیل لپاره تړون لاسلیک کړی چې د ترکیې، ترکمنستان، قطر او اروپا سره د افغانستان سوداګریزې بېلګې سوداګرو ته وړاندې کړي.

نوموړي وویل، د ۳۰زره متر مربع مساحت لرونکی دایمي نندارتون د ایران او افغانستان د محصولاتو د وړاندې کولو لپاره جوړېږي. د غونډې په پای کې ټینګار وشو، چې د کارپوهانو ترمنځ خبرې اترې، د سرحدي زېربناوو پراختیا او له شته فرصتونو ګټه اخیستنه به دوام ولري.

د خراسان رضوي والي وړاندې ویلي و، چې د سرحدي سوداګرۍ او پانګونې اسانتیاوې د دولت لومړیتوبونه دي او د دوغارون سرحد کولای شي د ایران او ګاونډیو هېوادونو ترمنځ د نوې اقتصادي همکارۍ دروازه شي.

د هغه په خبره؛ د هېواد درېمه برخه اوس هم خواړه نه‌لري او مېلیونونه ماشومان د سختې خوارځواکۍ له ګواښ سره مخ دي. محمد اشرف حیدري په خپلو تازه څرګندونو کې چې پر اېکس پاڼه یې کړې، د افغانستان د اقتصادي او بشري وضعیت په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړې.

ښاغلي حیدري ټینګار کړی، د جینوا په څو غونډو کې ادعا شوې چې طالبان د افغانستان اقتصاد پرته له بهرنیو مرستو په ګټوره توګه اداره کړی؛ خو د ملګرو ملتونو راپورونه ښيي، چې هېواد د خوراکي ناامنیو، د ماشومانو د تغذیې د کمښت ستونزو او د مېلیونونه وګړو د بقا لپاره بېړنیو مرستو ته اړتیا لري.

نوموړي زیاته کړې: «نن شاوخوا ۱۷.۴ مېلیونه کسان د خوړو ناامنۍ سره مخ دي او پنځه مېلیونه نور په بېړني وضعیت کې ژوند کوي. په دغه ناورین کې تر ټولو زیات ماشومان اغېزمن کېږي. شاوخوا ۳.۷ مېلیونه ماشومان له سختې خوارځواکۍ سره لاس او ګرېوان دي او نږدې یو مېلیون یې د ژوند له جدي ګواښ سره مخ دي.»

هغه یادونه کړې: «ان د ناخالصه کورني تولید ودې راپورونه هم له واقعیته لرې دي، زیاتوالی یوازې د ایران او پاکستان څخه د مېلیونونه افغان کډوالو د جبري راستنېدو له امله د کورنیو اړتیاوو د زیاتوالي له امله رامنځته شوی؛ نه د اقتصادي ودې له امله.»
دا په داسې حال کې ده، چې د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان (FAO) تازه خبرداری ورکړی، چې په افغانستان کې د ژمي له راتګ سره د لوږې ناورین په بې‌ساري ډول پراخېږي او اټکل کېږي چې د ۲۰۲۵کال له نومبر میاشتې د ۲۰۲۶کال تر مارچ میاشتې پورې به شاوخوا ۱۷.۴ مېلیونه وګړي د خوړو له جدي ناامنۍ سره مخ شي.