افغان اېواک: امریکا ته د ځانګړې کډوالۍ د ویزه‌لرونکو افغانانو د سفر معافیت لغوه شوی

د دغو نویو پرېکړو له مخې، پنځه نور هېوادونه او هغه کسان چې د فلسطیني ادارې له‌خوا صادر شویو سفري اسنادو باندې سفر کوي، د هغو هېوادونو په نوملړ کې شامل شوي چې امریکا ته د بشپړ سفر بندیز ورباندې لګېدلی دی. سربېره پر دې، پر ۱۵ نورو هېوادونو نوي محدودیتونه هم وضع شوي دي.

د ټرمپ اداره وایي، دا اقدام امریکا ته د ننوتلو د معیارونو د لا سختولو لپاره د روانو هڅو برخه ده، خو منتقدین بیا دا تګلاره ناعادلانه بولي او وایي چې د ګڼو هېوادونو د خلکو د سفر او کډوالۍ مخه نیسي.

د امریکا حکومت زیاته کړې، چې د ملي ګارډ پر دوو سرتېرو د ډزو په تړاو د یوه افغان وګړي تر نیول کېدو وروسته، د سفر محدودیتونو د پراخولو پرېکړه شوې ده.

د یادونې ده، هغه کسان چې لا دمخه د امریکا ویزې لري، دایمي قانوني اوسېدونکي دي یا ځانګړې ویزې لري، لکه ډېپلوماټان او ورزشکاران او همداراز هغه کسان چې امریکا ته یې ننوتل د دغه هېواد په ګټه بلل کېږي، له دې محدودیتونو مستثنا دي.

تر اوسه دا نه ده روښانه شوې، چې دا نوي بندیزونه به څه وخت عملي شي.

ګوترېش دا څرګندونې د کډوالو نړۍوال فورم ته په اشارې کړې دي او ټینګار یې کړی، چې نړۍواله ټولنه باید د کډوالو د وضعیت د ښه کېدو لپاره لا ډېر مسولانه ګامونه واخلي.

د ملګرو ملتونو سرمنشي له نړۍ څخه وغوښتل، چې د کډوالو او کوربه ټولنو د ملاتړ لپاره دې پانګونه زیاته کړي او د پناه‌غوښتنې او خوندیتوب له نړۍوال حق څخه دې دفاع وکړي.

نوموړي زیاته کړه، چې د کډوالو حقونه باید خوندي وساتل شي او نړۍوال باید د هغو خلکو ترڅنګ ودرېږي، چې د جګړو او کړکېچونو له امله خپل کورونه پرېښي دي.

بلخوا، د بښنې نړۍوال سازمان وايي چې افغانستان ته د پناه‌غوښتونکو او کډوالو جبري ستنول باید سملاسي ودرول شي. د بښنې نړۍوال سازمان د ملګرو ملتونو د احصایو له مخې ویلي، چې یوازې ایران او پاکستان په ۲۰۲۵ کال کې له ۲،۶ میلیونو ډېر افغانان په غېرقانوني ډول افغانستان ته شړلي دي.

د بښنې نړۍوال سازمان نن سې‌شنبه د لیندۍ ۲۵مه په یوه راپور کې وویل، چې دغه شمېر افغان کډوال په داسې حال کې اېستل کېږي، چې طالبانو محدودیتونه او له بشري حقونو سرغړونې زیاتې کړې دي، په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو ژوند یې اغیزمن کړی دی.

د بښنې نړۍوال سازمان وايي، په افغانستان کې بشري ناورین د راستنیدونکو لپاره د زیان خطر ډېر کړی دی او هیوادونه د نړۍوال قانون له مخې حق نه‌لري چې خلک هغو ځایونو ته واستوي چې هلته د بشري حقونو سرغړونې له جدي ګواښ سره مخ دي.

د بښنې نړۍوال سازمان وايي، چې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې مېرمنې او نجونې په سیستماتیک ډول له عامه ژوند څخه اېستل شوې دي.

دوی له ۱۲ کلنۍ وروسته له زده‌کړې منع شوې دي، د تګ‌راتګ او بیان ازادي محدوده شوې او له ملګرو ملتونو، نادولتي موسسو او دولتي ادارو سره یې پر کار بندیز لګېدلی دی.

د راپور له مخې، یوازې د همدې کال د جولای او اکټوبر ترمنځ له ایران څخه له ۹۰۰ زرو ډېر افغانان په غېرقانوني ډول اېستل شوي، چې د ۲۰۲۵ کال له جنورۍ څخه تر اکټوبر پورې د ټولو اخراج شویو کسانو شمیر ۱،۶ میلیون تنو ته رسېږي.

د جرمني د کورنیو چارو وزارت ویلي، چې دغو کسانو د کابل له سقوط وروسته د جرمني حکومت له‌خوا د منلو رسمي ژمنه ترلاسه کړې وه.

د پاکستان له‌خوا د دغه کډوالو د اېستلو له خبرداري وروسته د جرمني حکومت د هغوی د لېږد بهیر ګړندی کړی دی. اسلام‌اباد اعلان کړی، چې که د روان میلادي کال تر پای پورې د منلو بهیر بشپړ نه‌شي، نو کېدای شي دا کسان بېرته افغانستان ته ولېږدول شي.

دا په داسې حال کې ده، چې ټولو هغو افغان کډوالو چې د پخواني سوسیال ډېموکراتیک حکومت د ژمنو له‌مخې په پاکستان کې پناه اخیستې وه، جرمني ته نه لېږدول کېږي.

د جرمني د کورنیو چارو وزیر الکسانډر دوبریندټ وویل، چې شاوخوا ۶۰۰ یې له قانوني پلوه د منلو ژمنې نه‌لري.

دوبریندټ له «اشترن» مجلې او ار‌ټي‌اېل شبکې سره په خبرو کې ټینګار وکړ، چې په پاکستان کې د پاتې شویو افغانانو اکثریت چې د دوی د منلو رسمي ژمنه لري، جرمني ته به ولېږدول شي. د هغه په ​​وینا، «د دې خلکو یوه لویه برخه قانوني ژمنې لري او د جرمني حکومت به دا مکلفیتونه پوره کړي.»

وروسته له هغې چې د «افغانانو د فدرالي منلو پروګرام» یو شمېر غوښتونکو د قانوني شکایت له لارې د ویزې د صادرېدو حکم ترلاسه کړ، د جرمني حکومت یو ځل بیا د دغو کسانو د انتقال بهیر پیل کړ.

د رسمي شمېرو له مخې، دا مهال ۷۶ پخواني محلي کارکوونکي او ۴۶۵ نور افغانان د جرمني د ویزې ترلاسه کولو په تمه دي. د دغو کسانو امنیتي څېړنې لا هم روانې دي.

تر دې وړاندې د جرمني د بهرنیو چارو وزیر یوهان وادیفول اعلان کړی و، چې، تمه لري د روان میلادي کال تر پایه به له پاکستان څخه جرمني ته د افغان کډوالو د انتقال الوتنې پای ته ورسېږي.

هغه په پاکستان کې د انتظار کوونکو افغانانو سختو شرایطو ته په اشارې سره ټینګار کړی، چې د دوسیو ارزونه او د هغوی انتقال د جرمني د حکومت له لومړیتوبونو څخه دي.

د طالبانو تر واک لاندې د کابل ښاروالۍ د سې‌شنبې په ورځ (د لیندۍ ۲۵مه) ویلي، چې د یوه کمپاین پر مهال یې ۴۹ زره او ۲۴۹ کیلوګرامه تر وخت تېر خوراکي‌ او غېرخوراکي توکي راټول کړي او د ګزک په سیمه کې یې سوځولي دي.

د طالبانو د کابل ښاروالۍ د چاپېريالي روغتیا او چاپېریال ساتنې مشر نجیب‌الله زاهد له هټۍوالو غوښي، چې تر وخت تېر توکو د پلور څخه ډډه وکړي.

د نوموړي په خبره، په دې برخه کې به د دوی له‌خوا په ښار کې څارنه دوامداره وي.

هغه د کابل له اوسېدونکو غوښتنه کړې: «له ټولو ښاریانو غوښتنه کېږي، چې د اړتیا وړ توکو د پېرلو پر مهال د توکو نېټې او کیفیت ته په جدي توګه پام وکړي.»

په راپور کې زیاته شوې، که څه هم مدرسې په اسلامي نړۍ کې اوږده تاریخي او علمي مخېنه لري، خو طالبان دا دودیز تعلیمي بنسټونه د خپلې ایډیولوژۍ د پیاوړتیا لپاره سیاسي کړي دي. د نشنل انټرېسټ په باور، طالبان هڅه کوي چې د افغانستان تعلیمي نظام د یوې وسیلې په توګه وکاروي، ترڅو وفادار، ایډیولوژیک او د اوږدمهاله جهادي اهدافو لپاره چمتو نسل وروزي.

د راپور له مخې، طالبان له واک ته رسېدو وروسته د ښوونیز نصاب پر بدلون تمرکز کړی او په ښکاره یې ویلي، چې د نجونو ښوونځي به تر هغه په عادي بڼه نه پرانېستل کېږي، څو نصاب د هغوی له سختدریځې ایډیولوژۍ سره سم بدل نه‌شي. نشنل انټرېسټ ټینګار کوي، چې دا تګلاره د زده‌کړې له پرمختګ سره تړاو نه‌لري، بلکې موخه یې د اطاعت او فکري کنټرول رامنځته کول دي.

راپور زیاتوي، چې د طالبانو د مدرسو شمېر اوس له ۲۳ زره اوښتی دی او طالبان هغو کورنیو ته چې د خوړو، دندو او ځینو نورو ټولنیزو خدمتونو مرستې ورکوي، په بدل کې یې غواړي چې دوی خپل ماشومان د طالبانو تر کنټرول لاندې مدرسو ته ولېږي. د نشنل انټرېسټ په وینا، دا وضعیت ښيي چې طالبان ښوونه او روزنه د یوې ایډیولوژیکې وسلې په توګه کاروي.

د نشنل انټرېسټ د راپور له مخې، طالبان د افغان او پښتنې دودیز فرهنګ استازیتوب نه‌کوي، بلکې د یوې وارداتي او سیاسي شوې ایډیولوژۍ پلوي دي، چې ریښې یې له افغانستان څخه بهر دي. راپور خبرداری ورکوي، چې که طالبان وتوانېږي خپل تعلیمي لیدلوری ټینګ کړي، نو دا به نه یوازې د افغانستان راتلونکی له ګواښ سره مخ کړي، بلکې د سیمې او نړۍ امنیت ته به هم جدي ګواښ پېښ کړي.

راپور په پای کې له نړۍوالې ټولنې غواړي، چې د طالبانو د زده‌کړې تګلاره یوازې د نجونو د ښوونځیو د پرانېستلو تر بحث محدوده نه‌کړي، بلکې د دې پوښتنې ځواب ولټوي چې د طالبانو تر واک لاندې ماشومان کوم ډول زده‌کړه ترلاسه کوي او دا زده‌کړه به د راتلونکو کلونو لپاره کومې پایلې ولري.

د راپورونو له‌مخې، طالبانو پر افغانستان له بیا واکمنېدو وروسته په ټول افغانستان کې ډېرې جهادي مدرسې جوړې کړې دي. د طالبانو د پوهنې وزارت څه موده مخکې اعلان کړی و، چې په هېواد کې اوسمهال څه باندې ۲۱ زره دیني مدرسې فعالې دي، خو د افغانستان د بشري حقونو مرکز بیا په خپل یوه راپور کې د ترلاسه شویو شواهدو په اساس ویلي، چې د دې مدرسو شمېر د رسمي اعلان په پرتله ډېرې زیاتې دي.
د دوی په خبره، طالبانو په هر ولایت کې په پراخو امکاناتو او د لیلیو په ظرفیت سره د شاوخوا دوه زره کسانو لپاره جهادي مدرسې جوړې کړې دي او د دې ترڅنګ یې د ولسوالیو په مرکزونو کې هم مدرسې جوړې کړې دي.

د ځوانانو پر افکارو د جهادي مدرسو اغېزې
د موندنو پربنسټ، د ځوانانو په افکارو د جهادي مدرسو اغېزو اندېښنې راپارولې دي. په افغانستان کې د طالبانو د جهادي مدرسو د زیاتېدو او د تعلیمي نصاب د بدلولو موخه د دوی د ایډیولوژۍ د حاکمیت پیاوړې کول بلل کېږي. دغه ډله د تاوتریخوالي او افراطي افکارو په ترویج سره غواړي، چې ټولنه له عصري علومو لرې وساتي. د افغانستان د بشري حقونو مرکز خبرداری ورکړی، چې دغه بهیر به د افراطیت په لوري د ځوانانو د بېولو لامل شي.
یاد مرکز ټینګار کړی، چې طالبان په کم وخت کې توانېدلي چې د ځوانانو پر افکارو منفي اغېزې پرېږدي.