پاکستان له څو میاشتو راهیسې په یو اړخیز ډول د افغان کډوالو د اېستلو بهیر پیل کړی او لا هم روان دی. یو شمېر ستنېدونکي افغانان د پولیسو له ناوړه چلند او د پیسو غوښتنې سره مخ دي او وايي، چې د خپل وطن پر لور د تګ لپاره هم د تورخم پولیس له دوی څخه پیسې اخلي.
له څو میاشتو راهیسې د خېبر غرنیو لارو پر دوړو ډک سړکونه، د کورنیو له کډو بار موټر او پر سر یې ناست وېرېدلي ماشومان او د پاخه عمر کسانو لیدل اوس یو عادي منظر ګرځېدلی دی، خو د دغو مساپرو لپاره بېرته خپل وطن ته ستنېدل د خوښۍ سفر نه، بلکې د یوې نوې سختۍ پیل دی.
له دغو کډوالو د تورخم په دروازې او د ډیورند کرښې په څو قدمۍ کې هرکلي ته هغه پولیس ولاړ دي، چې لا هم یې سترګې د کډوالو جېبونو ته نیولي دي.
دغه ستنېدونکي افغانان وايي، د تورخم د نادرا دفتر یا د نفوسو ادارې کارکوونکي او پولیس په ښکاره د پیسو غوښتنه کوي، ګنې ورته ډول ډول ستونزې جوړوي او دغه بېوسه کډوال ځوروي.
یو له دغو ستنېدونکو افغانانو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وايي: «پولیس په تورخم کې په هر څو قدمۍ کې د افغانانو د ځورونې او ورڅخه د پیسو د اخیستو لپاره ولاړ دي. دغه پولیس د ستنېدونکو افغانانو په اسنادو کې هسې ستونزې راپیدا کوي.»
یو بل افغان بیا وايي: «موږ ته وايي، کاغذونه دې غلط دي یا راجسترېشن نېټه ختمه شوې او یا هم نوم مو په ډېټابېس کې نشته».
افغانستان ته ستنېدونکی بل افغان عبدالولي چې له ۱۹۹۱ کال راهیسې په پاکستان کې ژوند کړی او اوس بېرته هېواد ته ستنېدونکی دی، وايي چې په تورخم کې د نادرا دفتر کارکوونکي په بېلابېلو پلمو ورڅخه د پیسو غوښتنه کوي او په دې ناچارۍ کې اړ دي چې ځايي پولیسو ته پیسې ورکړي.
عبدالولي زیاتوي: «د نادرا سنټر مخې ته دوه پولیس اهلکار پر څوکیو ناست و او زه یې وغوښتم، چې ورنږدې شوم نو یې د تذکرې غوښتنه وکړه، ما ټول اسناد وړاندې کړل، خو سره له دې پولیسو بېلابېلې پلمې جوړې کړې، کله یې پر کاغذونو اعتراض کاوه او کله یې د نورو پلټنو په نوم انتظار ته پرېښودم او پیسو ته یې لاره جوړوله».
هغه همداراز څرګنده کړه: «پولیسو راته ویل، که تلل غواړې زر روپۍ راکړه او ما هم د سخت مجبوریت له امله ١٠٠٠ روپۍ ورکړې، د پیسو تر ورکولو وروسته پرته له کومې پوښتنې موږ ته د تګ اجازه راکړل شوه».
له دې سره سم، په تورخم کې د ویلچر چلوونکی هم د افغانانو د دغو ستونزو او ننګونو له تاییدۍ سره وايي، کله چې موږ له افغانانو سره مرستې کوو او وسایل یې تر کرښې وړو، نو په لاره کې پولیس افغانان سخت ځوروي او په ښکاره د پیسو غوښتنه ترې کوي.
دغه کس چې په دې راپور کې یې مستعار نوم وقاص دی، وايي: «له موږ سره د یوه افغان کډوال سامان و او هغه کډوال ناست و، کله چې د پولیسو خوا ته ورسېدو نو موږ یې ودرولو او پوښتنه یې وکړه دا څوک دی؟ له تا سره څوک دی؟ ما وویل دا کډوال دي، نو په ښکاره یې له افغان څخه د ٢٠٠٠ روپیو غوښتنه وکړه او افغان هم اړ و، پیسې یې ورکړې».
د نوموړي په وینا، په تورخم کې هره ورځ په بېلابېلو پلمو سره له افغان کډوالو پیسې اخېستل کېږي.
د یادونې وړ ده، چې دغه وضعیت یوازې په تورخم کې نهدی، بلکې په ټول پاکستان کې له افغانانو سره ورته چلند کېږي او په اسلاماباد او راولپنډۍ کې له افغان کډوالو د لسګونه زره پیسو غوښتنه کېږي او که چېرې ورنهکړل شي، نو له نورو ستونزو جوړولو سربېره د اېستنې مرکزونو ته یې لېږدوي.
د ویلو ده، چې د پاکستان د نادرا دفتر او پولیسو د دغو څرګندونو په تړاو تر اوسه څه نهدي ویلي.
د تېر جمهوري نظام له پرځېدو وروسته، زرګونه پخواني سرتیري له دندو ګوښه او یو شمېر یې له هېواده بهر لاړل، خو ګڼ پخواني نظامیان چې د ملي پولیسو، ملي اردو او ملي امنیت په ادارو کې یې دنده ترسره کوله، په هېواد کې پاتې شول، مګر اوس له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ دي.
افغانستان انټرنشنل ته له کندهار او هلمند څخه یو شمېر پخوانیو نظامیانو شکایت کړی، چې طالبان په دولتي او غیر دولتي ادارو کې د عادي دندې ترسره کولو اجازه هم نه ور کوي.
د علي محمد په نوم د تېر نظام د ملي پولیسو یو سرتیری چې د کندهار ښار په څلورمه امنیتي حوزه کې یې دنده ترسره کوله، وايي:«کله چې نظام سقوط شو، خپله وسله او ټول وسایل مې طالبانو ته وسپارل. ما ته طالبانو وویل، چې تاسې بېرته خپلې دندې ته رابولو، خو بیا یې زه ور ونه غوښتلم. څو ځله مې ځان ته بل ځای دنده پیدا کړې ده، خو طالبان چې کومې فورمې راکوي، امنیه قومانداني او استخباراتو ریاست کې زما فورمې نه امضا کوي او وايي، چې ته خو پخوانی چارواکی یې».
د تېر نظام دغه پخوانی سرتیری وايي، چې د کار په لټه کې یې له غیر قانوني لارو یو ځل پاکستان او بیا ایران ته سفر وکړ، خو ونه توانید، چې د خپل ژوند د ښه کولو لپاره امکانات چمتو کړي.
علي محمد وايي:«کله چې پاکستان ته ولاړم د ګلستان په سیمه کې مې د مڼو په یو باغ کې کار کاوه، هلته مو دوه میاشتې کار وکړ، خو په دغه موده کې طالبانو دوه ځله زموږ کور تلاشي کړی و او دوی داسې فکر کاوه، چې زه د کوم منفي فعالیت لپاره پاکستان ته تللی یم». هغه زیاته کړه، « زه بېرته کندهار ته راغلم، ځان مې طالبانو ته سپین کړ. بیا ایران ته ولاړم، هلته مې په یوه فابریکه کې کار کاوه، خو تر څلورو میاشتو وروسته بېرته کندهار ته راستون شوم».
نوموړی زیاتوي، چې پاکستان او ایران ته یې د کار په لټه کې سفرونه کړي وو، خو طالبانو څو ځله د یادو سفرونو په تړاو تحقیقات ور څخه کړي دي.
د علي محمد په څېر د تېر جمهوري نظام یو شمېر نورو پخوانيو سرتیرو هم افغانستان انټرنشنل ته له کړاوونو د خپل ډک ژوند په تړاو شکایتونه کړي دي.
د مصطفی اڅکزي په نوم د تېر جمهوري نظام یو بل سرتیری چې دمګړۍ په ایران کې اوسېږي وايي، په کندهار کې د طالبانو د استخباراتو ریاست دایمي څار او څیړنو دې ته اړ کړ، چې کندهار پریږدي.
نوموړی وايي، طالبانو د کندهار له پخوانیو چارواکو سره د اړیکو په تور څو ځله زنداني کړ.
مصطفی زیاتوي:« د نظام له سقوط وروسته ماته کندهار کې هېڅ کار او روزګار نه پیدا کېده، زما موبایل او زما ټول فعالیتونه څارل کېدل. تر سقوط وروسته شاه ولیکوټ ولسوالۍ ته ولاړم، د انځرو په باغ کې مې کار کاوه. هلته د ولسوالۍ طالبانو طعنه او پیغور راکاوه، زه مجبور شوم چې خپل اولادونه پرېږدم او ایران ته ولاړ شم».
یاد پخوانی نظامي وايي، چې په ایران کې د پاتې کېدو لامل یې د طالبانو له خوا ځورول او په دولتي او غیر دولتي ادارو کې د کار کولو اجازه نه ورکول و.
په ورته وخت کې په هلمند کې هم د تېر نظام پخواني نظامیان له ورته ستونزو سره مخ دي او وايي، په ادارو کې د کار کولو اجازه نه ورکول کېږي.
د وحیدالله په نوم یو پخوانی نظامي افسر وايي، چې له ښوونځي او عالي دارالمعلمین څخه په لوړه درجه فارغ شوی او وروسته یې په ترکیه هېواد کې نظامي زده کړې کړې دي.
نوموړی وايي، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته یې د پولیسو په ۵۰۵ بست زون کې د پولیسو اکاډمۍ کې د استادۍ دنده لرله، خو د جمهوري نظام له پرځېدو وروسته بېکاره شو.
هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په دولتي او غیر دولتي ادارو کې د دندې ترلاسه کولو لپاره یې ډېرې هڅې کړې، خو د استخباراتو او امنیه قوماندانۍ له لوري یې د دندې ترلاسه کولو تصدیق پاڼې نه د مينل شوې.
وحیدالله وايي:« په ادارو کې د دندې ترلاسه کولو لپاره ځینې باید د امنیه قوماندانۍ، استخباراتو او ځینو نورو ادارو له خوا باید تصدیق شي. خو زما دغه پاڼې امنیه قوماندانۍ او استخباراتو تصدیق نه کړې».
سره له دې چې نوموړی په نظامي برخه کې تجربه او زده کړې لري، خو اوس یې په لښکرګاه ښار کې د سوپ جوړولو کار ته مخه کړې ده.
طالبانو په ځلونو د عمومي عفوې او په دولتي ادارو کې د مسلکي کسانو د ګومارلو ژمنې کړې دي، خو ډیری کسان په دې باور دی، چې د طالبانو دغه ډول ژمنې یوازې شعاري بڼه لري او په حقیقت کې پخوانیو نظامیانو ته د دوی په ادارو کې د کار کولو اجازه نه ورکول کېږي.