سکای‌نیوز: برېتانیا ته له لېږدول شویو ۳۷ زره افغانانو ۱۴ سوه یې بې‌کوره دي

د روغتیا نړۍوال سازمان د یکشنبې په ورځ (د مرغومي ۷مه) په خپله اېکس‌پاڼه لیکلي: «له ۲۰۱۰ کال څخه تر اوسه له ۱۲۰ میلیونه ډېر کسان د سګرېټو څکول پرېښي دي».

د دغه سازمان په وینا، دا په ټوله کې د ۲۷ سلنې کموالي ښکارندويي کوي او لامل یې هم په ټوله نړۍ کې د تنباکو د کنټرولولو هڅه په ګوته شوې او دغه سازمان زیاتوي: «دا پرمختګ د نړۍ په ګڼو هېوادونو کې د تنباکو د کنټرول د هڅو له برکته رامنځته شوی دی».

د ډاکټرانو په وینا، د سګرېټ څکول د یوه فرد پر پوستکي، نسجونو، د تنفس پر ارګان او ان پر ډي‌اېن‌اې هم منفي اغېزې ښیندي. ډاکټران وايي، د سګرېټ په څکولو سره زرګونه کیمیاوي مواد د انسان تنفسي سیستم ته له ننوتلو سربېره په فضا کې هم خپرېږي او ورسره نور نږدې کسان هم زیانمنېږي.

هغه کسان چې سګرېټ څکوي په سږو کې یې وړې تنفسي کڅوړې د اکسیجن پر ځای د سګرېټ له مضر دود څخه ډکېږي او د وخت په تېرېدو سره سګرېټ څکوونکی پر تنفسي ناروغیو او بالاخره پر سرطان ناروغۍ اخته کېږي.

د نورې نړۍ پر تله په افغانستان کې سګرېټ په اسانۍ او ارزانه بیو موندل کېږي او په دې برخه کې هېڅ ممانعت نه‌شته او هرڅوک کولی شي سګرېټ ترلاسه کړي. په افغانستان کې د سګرېټ څکوونکو دقیق شمېر معلوم نه‌دی، خو په لویو ښارونو کې ډېری کسان سګرېټ څکوي او په کلیو او بانډو کې بیا نصوار کول عام دي.

په دې وروستیو کې د نیوزیلند په څېر هېوادونو کې پر ځوانانو د سګرېټ خرڅول منع شوي دي.

له دې سربېره، په وروستیو کلونو کې برېښنايي سګرېټ (E-cigarettes) بازارونو ته راوتلي او ورسره جوخت یو زیات شمېر ځوانان هم ورمات شوي دي.

د روغتیا نړۍوال سازمان د راپورونو له‌مخې، په ګرده نړۍ کې څه باندې ۱۰۰ میلیونه کسان له برېښنايي سګرېټ څخه استفاده کوي. د دغه سازمان په وینا، په دې کې شاوخوا ۱۵ میلیونه یې ماشومان دي او دغه وضعیت پر نیکوټین د اعتیاد نوې څپه زېږولې ده.

دغه برېښنايي سګرېټ اوس په افغانستان کې هم دود شوی او ډېر کسان ترې استفاده کوي او د دودېدو په تړاو یې د روغتیا نړۍوال سازمان اندېښنه ښودلې او هڅې کوي، چې د زیانونو په بیانولو سره خلک ترې وژغوري، خو داسې ښکاري چې دغو هڅو هم تر اوسه ملموسه پایله نه‌ده ورکړې.

جنرال محمد یاسین ضیاء خبرداری ورکړی، چې د طالبانو په واکمنۍ کې په بېلابېلو نومونو د ټولو وژل شویو غچ به له طالبانو واخیستل شي.

جنرال ضیاء زیاته کړې: «داسې ورځ به راشي چې مجرمین به د خلکو له لوري محکمې ته راوکاږل شي او په سزا به ورسول شي».

د جمهوري نظام پر مهال د بېلابېلو ولایتونو امنیه قومندان جنرال اکرام‌الدین سریع چې د طالبانو ضد جنرال هم ګڼل کېده، د تېرې چهارشنبې په ماښام (د مرغومي ۳مه) د تهران په ولیعصر ښارګوټي کې د نامعلومو وسله‌والو په ډزو کې له یوه بل کس سره ووژل شو او یو بل ملګر یې ټپي شو. دغې پېښې ګڼ غبرګونونه راوپارول او کابو ډېریو د هغه د وژنې د څرنګوالي د روښانه کېدو غوښتنه درلوده.

له دغې پېښې دوه ورځې وروسته د ایران د بهرنیو چارو په وزارت کې د سوېلي اسیا څانګې پخواني مشر سید رسول موسوي د جنرال اکرام‌الدین سریع د ترور پېښې د څېړلو لپاره د یوه «مسلکي څېړنیز ټیم» د جوړېدو غوښتنه وکړه، خو لا روښانه نه‌ده چې دغه څېړنیزه ډله جوړه شوې او که نه؟

د یادونې وړ ده، چې لا تر اوسه هم د جنرال اکرام‌الدین سریع د وژنې مسوولیت هېڅ یوې ډلې نه‌دی منلی.

د طالبانو د عامې روغتیا وزارت د یکشنبې په ورځ (د مرغومي ۷مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، په دې ازموینه کې ۶۱۱۸ تنه پر شرایطو برابرو نوماندانو ګډون کړی و. دغو کسان په ۲۶ بېلابېلو تخصصي څانګو کې خپل بخت ازمویلی دی.

په خبرپاڼه کې راغلي، دغه ازموینه چې موخه یې په مرکز، ولایتونو او متمم تخصصي مرکزونو (پوځي، امنیتي او خصوصي تخصصي روغتونونو) کې د ټرېني ډاکټرانو د بستونو ډکول دي، د اکمال تخصص ریاست د لارښود له‌مخې له هغو نوماندانو واخیستل شوه، چې د انلاین نوم لیکنې پروسه یې بشپړه کړې وه.

یاد وزارت د دغې ازموینې له شفافیت څخه ډاډ ورکوي او په وینا یې اړوند استادان قرنطین و او پوښتنې له مخکې اعلان شویو ماخذونو سره سمې د ازموینې په ملي اداره کې برابرې شوې وې.

په داسې حال کې چې له ۱۴۰۱ کال راهیسې د پوهنتونونو له طب پوهنځیو یوه نجلۍ هم نه‌ده فارغه شوې، په دې درېیو کلونو کې تر یادې نېټې مخکې له طب پوهنځيو فارغې شوې نجونې دغه ډول ازموینو ته په تمه دي، خو د طالبانو له لوري د ګډون اجازه نه‌ورکول کېږي.

د یادونې وړ ده، چې طالبانو د ۱۴۰۱ کال په ليندۍ میاشت کې د نجونو پر لوړو زده‌کړو هم بندیز ولګاوه او له هغې ورځې راهیسې یوه نجلۍ هم له لوړو زده‌کړو نه‌ده فارغه شوې.

د طالبانو په دې پرېکړې سره شاوخوا ۲ میلیونه نجونې له منځنۍ، لیسې او لوړو زده‌کړو محرومې دي.

د کابل ولایت لپاره د طالبانو د رسنیو دفتر د یکشنبې په ورځ (د مرغومي ۷مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، قدرت‌الله امیني په دې غونډه کې زیاته کړې چې حق حقدار ته باید وسپارل شي، څو خلک وکولای شي له حلالو لارو خپله نفقه تر لاسه کړي.

امیني زیاته کړه: «د افغانستان ډېری عواید له کانونو څخه ترلاسه کېږي او کانونه د هېواد د اقتصاد له مهمو سرچینو دي.»

نوموړي همداراز د کانونو پر قانوني استخراج، سم مدیریت او جامع ساتنې ټینګار وکړ او ډاډ یې ورکړ، چې شته ستونزې او ننګونې به د اړوندو ادارو ترمنځ د همغږۍ له لارې حل او د حل لپاره لازم اقدامات ترسره شي.

خو د شنونکو په باور، د دغو کانونو ټول عواید د طالبانو خزانې ته ځي او د ځايي اوسېدونکو د هوساینې لپاره هېڅ کار هم نه‌کېږي.

د هغو ولایتونو چې په‌کې د کانونو د اکتشاف او راوېستنې چارې روانې دي یو شمېر اوسېدونکي له طالبانو غواړي، چې د کانونو یوه برخه عاید باید د اړوندو ولایتونو د اوسېدونکو د هوساینې لپاره ولګول شي، خو طالبان د ځايي اوسېدونکو دغو غوښتنو ته په نه‌پام سره ټول عواید خپلې خزانې ته لېږدوي.

د طالبانو د کور او ښار جوړولو وزارت د یکشنبې په ورځ (د مرغومي ۷مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، د کندهار د ژېړۍ ولسوالۍ د کډوالو په ښارګوټي کې د راستنېدونکو کورنیو لپاره د ځمکو د وېش بهیر بشپړ شوی او په ترڅ کې یې شاوخوا ۴۰۰ کورنیو ته د سرپناه لپاره ځمکې وېشل شوې دي.

له دې سره سم، په لغمان کې هم هغو اړمنو کورنیو ته چې له کلونو کډوالۍ وروسته بېرته خپل ټاټوبي ته راستنې شوي د طالبانو په وینا، هغو لپاره د نمرو د وېش عملي بهیر پیل شوی او لا هم روان دی.

د طالبانو د ښار او کور جوړولو وزارت په لغمان کې راستنو شویو کورنیو ته د وېشل شویو استوګنیزو نمرو د شمېر په اړه څه نه‌دي ویلي.

طالبان وايي، پر راستنو شویو کورنیو د استوګنې د نمرو د وېش بهیر په ټولو ولایتونو کې روان دی.

په ورته وخت کې یو شمېر هغه کورنۍ چې په دې وروستیو کې له پاکستان او ایران څخه په جبري توګه هېواد ته اړول شوي شکایت لري، چې له ستنېدو یې ډېره موده شوې، خو لا تر اوسه ورته د سرپناه لپاره ځمکه نه‌ده ورکړل شوې او همداراز د نورو مرستو پر غیر شفافوالي هم نیوکې لري.