۲۰۲۶ کال پیل شو؛ د افغانستان خلک د نوي کال له نویو اندېښنو سره مخ دي

ندا محمد ندیم د چهارشنبې په ورځ (د مرغومي ۱۰مه) په کندهار پوهنتون کې د محصلانو په یوه غونډه کې له ځوانانو غوښتي، چې د دوی د نظام د پياوړتیا لپاره ځانونه علمي او مسلکي وروزي.

نوموړي زیاته کړې: «محصلین باید د نظام د پیاوړتیا لپاره ځانونه علمي او مسلکي وروزي، ځانونه په علم، اخلاق او علمي مهارتونو پياوړي کړي او د ټولنې د روغتیايي اړتیاوو د پوره کولو لپاره په اخلاص کار وکړي.

ندیم په پوهنتون کې د ۷.۳ میلیونه افغانیو په ارزښت ځیني پروژې هم ګټې اخیستنې ته وسپارلې.

ندیم استادانو ته سپارښتنه کړې، چې محصلانو ته عملي پروژې او امکانات وسپاري.

د طالبانو د لوړو زده‌کړو وزیر پر داسې مهال د طبي زده‌کړو پر اړتیا ټینګار کوي، چې همدې ډلې له روغتیايي او طبي زده‌کړو څخه نجونې او ښځې په بشپړه توګه منع کړې دي؛ هغه محدودیتونه چې نه یوازې د ښځو د زده‌کړې حق تر پوښتنې لاندې راولي، بلکې د افغانستان د روغتیايي نظام پر راتلونکې، د مسلکي کادرونو پر کمښت او د عامې روغتیا پر وضعیت هم جدي اندېښنې راپورته کوي.

یو شمېر روغتیايي بنسټونو د طالبانو تر واک لاندې روغتیايي وضعیت د اندېښنې وړ ګڼلی دی.

دوی وايي، چې د طالبانو دغه محدودیتونه په ځانګړي ډول پر ښځو، زده‌کوونکو، ښوونکو، مدني فعالانو او رسنیو متمرکز دي.

د کابل پوهنتون د حقوقو او سیاسي علومو د پوهنځي یو استاد چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نه غوښتل نوم یې خپور شي، افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي چې طالبان د واک له ترلاسه کولو وروسته د قانون پر ځای د فرمانونو پر بنسټ حکومت کوي.

نوموړی وايي: «هغه څه چې اوس روان دي، د حقوقي دولت پر ضد بشپړ حرکت دی. قوانین نه د ولس له استازو تېر شوي، نه کوم اساسي قانون شته او نه هم د عامه اجماع پر بنسټ پرېکړې کېږي. ټول واک د څو کسانو په لاس کې متمرکز شوی او دا وضعیت په ۲۰۲۵ کال کې لا سخت شوی دی.»

نوموړي زیاته کړې، چې یوازې په ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو کې لسګونه فرمانونه صادر شوي، چې ډېرو یې د ښځو پر تګ راتګ، کار، زده‌کړو، رسنیو او عامه ژوند محدودیتونه وضع کړي دي.

د هغه په خبره، د فرمانونو مبهم متن په بېلابېلو ولایتونو کې د بېلابېل تطبیق سبب شوی، چې پایله یې بې‌ثباتي او وېره ده.

د ننګرهار پوهنتون د شرعیاتو د پوهنځي یو استاد وايي، طالبان د شریعت له نامه داسې تعبیر وړاندې کوي، چې له اسلامي فقهي تنوع او تاریخي اجتهاد سره سمون نه لري.

هغه ټینګار کوي: «په اسلامي تاریخ کې شریعت د عدالت، مصلحت او د زمانې د شرایطو پر بنسټ تطبیق شوی، خو طالبان یو محدود او سخت تعبیر نافذوي. دغې چارې نه یوازې خلک له دین څخه وېرولي، بلکې د دین پر اصلي روح یې هم سیوری اچوي.»

هغه د ښځو پر زده‌کړو بشپړ بندیز، د هنر او فرهنګي فعالیتونو منع کېدل او عامه سزاوې د شریعت له معتدل فهم سره په ټکر کې ګڼي.

بل‌خوا د بدخشان پوهنتون یو استاد وايي، د طالبانو محدودیتونه یوازې پر ښځو نه دي متمرکز، بلکې ټول علمي چاپېریال یې اغېزمن کړی دی.

هغه وایي: «پوهنتونونه د پوښتنې او نقد ځای وي، خو اوس استاد او محصل دواړه ځان سانسوروي. دا وضعیت د اوږدمهاله فکري شاتګ، د مغزونو تېښتې او علمي رکود خطر زېږوي.»

د نوموړي په خبره، د افغانستان له ګڼو پوهنتونونو یو شمېر استادان مجبور شوي چې خپلې دندې پرېږدي او بهرنیو هېوادونو ته کډوال شي چې له امله یې علمي چاپېریال ډېر متضرر شوی دی.

په کابل کې د مېرمنو د یوې مدني ټولنې استازې شکیلا نجات وايي، په ۲۰۲۵ کال کې د طالبانو سخت سیاستونه مدني فضا تر بل هر وخت ډېر تړلې ده.

هغې وویل: «له ۲۰۲۱ وروسته سلګونه مدني بنسټونه تړل شوي، په ۲۰۲۵ کې پاتې فعالیتونه هم یا بند شوي او یا په پټه ترسره کېږي. ښځې تر ټولو ډېرې اغېزمنې شوې دي او ټولنه که څه هم خاموشه شوې، خو د لا خاموشۍ پر لور روانه ده.»

په کابل کې د یوې دولتي لېسې ښوونکې چې خپل مستعار نوم هیله ښيي وایي، د نجونو پر زده‌کړو دوامدار بندیز د یو نسل راتلونکی له جدي خطر سره مخ کړی دی.

هغې زیاته کړه: «په ۲۰۲۵ کال کې لا هم نجونې له شپږم ټولګي پورته ښوونځیو ته نه پرېښودل کېږي. کله چې نجونې له زده‌کړو محرومې شي او ښوونکي تر فشار لاندې وي، دا یوازې تعلیمي ستونزه نه ده، دا د ټول هېواد د راتلونکي بحران دی.»

د نړۍوالو څارونکو په وینا، طالبانو په ۲۰۲۵ کال کې په افغانستان کې محدودیتونه لا سخت کړي دي.

دوی خبرداری ورکوي، که د طالبانو دا سخت‌دریځه تګلاره همداسې دوام وکړي، افغانستان به لا ژور نړۍوال انزوا، اقتصادي سقوط او ټولنیز بحران ته ولاړ شي.

په پنجشېر کې د طالبانو امنیه قومندان احمدالله بدر د چهارشنبې په ورځ (د مرغومي ۱۰مه) د افغانانو په اړه ویلي، چې د ولس د مرستو په مټ واک ته رسېدلي دي.

بدر زیاته کړې، چې د دوی نظام د تېرو نظامونو په پرتله د ولس په خدمت کې مخکښ دی او ټول مسوولین خلکو ته د اسانتیاوو په برابرولو کې هڅې کوي.

د بدر په خبره، دوی هیله لري چې په خپلو هڅو افغانستان د نړۍ له هېوادونو سره سیال کړي.

ډېری کسان پر طالبانو نیوکه کوي، چې دغه ډله یوازې د هغو کسانو او کړیو ستاینه کوي، چې په تېرو شلو کلونو کې یې له دوی سره په جګړه کې مرسته او همکاري کړې وي.

هه‌نګاو، چې له ایران څخه بهر فعالیت کوي، د چارشنبې په ورځ د مرغومي په لسمه خپل کلني راپور کې د ایران د بشري حقونو وضعیت ارزولی او ویلي یې دي چې په ۲۰۲۵کال کې د اعدامونو کچه په څرګند ډول لوړه شوې ده.

د راپور له مخې، ایران په ۲۰۲۴کال کې هم لږ تر لږه ۸۰افغان وګړي اعدام کړي وو، چې دا شمېر د ۲۰۲۳کال په پرتله درې برابره زیاتوالی ښيي. ویل شوي چې د افغانانو ډېری اعدامونه د نشه‌يي توکو، جنسي تېري او قصدي وژنې په تور شوي دي.

هه‌نګاو زیاته کړې چې د ۲۰۲۵کال په اوږدو کې لږ تر لږه ۵۹بندیان د ایران په زندانونو کې مړه شوي او ۲۴سیاسي فعالان او معترضین د اعدام په سزا محکوم شوي دي.

د راپور له مخې، په همدې موده کې لږ تر لږه ۲۰۷ښځو د کورني تاوتریخوالي له امله خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.

د دې بشري حقونو سازمان د شمېرو له مخې، د ایران په ۲۰۲۵کال کې یو ماشوم او ۵۵ښځې هم اعدام کړي دي. له دې ډلې یوازې د ۷۵کسانو د اعدام حکم د رسمي چارواکو له خوا تایید شوی دی.

راپور زیاتوي چې ۸۱بندیان په پټه او له کورنیو سره د وروستۍ لیدنې له حق پرته اعدام شوي او ۱۱کسان په عام محضر کې اعدام شوي دي.

په ورته وخت کې، د بښنې نړیوال سازمان د کلني راپور له مخې، ایران په ۲۰۲۴کال کې د لږ تر لږه ۹۷۲ثبت شویو اعدامونو په ترسره کولو سره، د هماغه کال د نړۍ د ټولو ثبت شویو اعدامونو څه باندې ۶۴سلنه برخه خپله کړې وه.

د ایران څخه بهر فعالو بشري حقونو سازمانونو ویلي چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا ځلې واک ته رسېدو وروسته، ایران د افغان بندیانو د اعدام کچه په بې‌ساري ډول لوړه کړې ده.

المرصاد، چې د طالبانو د استخباراتو اړوند رسنۍ ګڼل کیږي، د چارشنبې په ورځ ولیکل، چې په ایران کې د ځینو سرچینو له قوله قوماندان اکرام الدین سریع د ایران د سپاه پاسداران د انصار له قرار ګاه سره د افغانستان د تیر جمهوریت د پېر نظامي افسرانو د چارو په برخه کې کار کاوه او د هغوی د ميل مطابق یې ګومارل، چې په دې وروستیو کې ورته یوه اداره ای ایس ای هم جوړه کړې ده.

المرصا ویلي، چې له ای ایس ای سره په دې برخه کې پخوانی جنرال عبدالمتین حسین خیل او جنرال جرئت همکاري کوي او غواړي د جمهوریت د وخت نظامي او امنیتي جنرالان او افسران پاکستان ته وبولي او له ( ای اس ای ) سره په همغږۍ یې دطالبانو او ټي ټي پي خلاف وکاروي.

جنرال حرئت او جنرال حسین خېل تر اوسه دې تور ته ځواب نه دی ویلی.

د المرصاد په وینا، قوماندان اکرام الدین سریع نه غوښتل په ایران او نورو هېوادونو کې میشت مخکیني جنرالان او افسران پاکستان ته لاړ شي، خو ای ایس ای د جنرال جرئت او جنرال عبدالمتین له لارې هڅه کړې وه، چې جنرال سریع له دې کاره لاس اخېستلو ته وهڅوي او یا یې ووژني.

د طالبانو دغه رسنۍ، چې ددې ډلې د استخباراتي سرچینو له قوله رپوټ او تحلیل خپروي، ویلي چې «د قوماندان اکرام الدین سریع د ترور تر شا د ای ایس ای لاس و او د دې لپاره چې د پړې ګوته افغانستان ته ونیول شي پاکستان له مخکې څخه ممکن يو لړ تېرایستونکي تدابیر نیولي وي».

المرصاد ویلي، چې په مشهد کې پر غلام معروف هم د جاوېد په نامه کس برید کړی و، چې ددوی په وینا، د هرات د کوهسان ولسوالۍ اوسېدونکی و.

د المرصاد په وینا، طالبانو د تهران او مشهد د قتلونو په اړه تحقیقات پیل کړي او په نږدې راتلونکې که به د تهران او مشهد د قتلونو په اړه د خپلو تحقیقاتو پایلې د مقتولینو له کورنیو او رسنیو سره شریکې کړي.

المرصاد وايي، چې د جنرال رازق کورنۍ د پاکستان غوښتنو ته منفي ځواب ویلی.

دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو مخالفو سیاستوالو او ډلو د جنرال سریع په وژنه کې د طالبانو استخبارات ښکیل ګڼلي دي.