د ایران د سراسري اعتراضونو په اتمه ورځ څه وشول؟

د بشري حقونو د یاد سازمان د راپور له مخې، په ایران کې د لاریونونو په دوام د یاد هېواد په ۱۵ پوهنتونو کې هم د زده کړیالانو له لوري ۱۸ اعتراضي لاریونونه ثبت شوي دي.

د راپورونو له مخې، د لاریونونو جغرافیه پراخه شوې ده او حکومت هم د لاریونونو د کرارۍ لپاره په ځینو ښارونو کې اضافي امنیتي کسان ځای پرځای کړې دي.

د ایران له یو شمېر ښارونو څخه د لاریونونو په خپرو شویو ویډیو ګانو کې ښکاري، چې په عامه ځایونو کې امنیتي فضا تاوتریخوالي نیولي او امنیتي کسان د ګڼې ګوڼې د کنټرول وسایلو څخه په استفاده پر لاریونوالو اوښکې بهونکي ګاز شیندي.

ځینو رسنیو د امنیتي کسانو له لوري پر لاریونوالو د ډزو راپورونه هم ورکړي دي.

د ایران انټرنشنل د ارزونو له‌مخې، ښايي د وژل شویو کسانو شمېر تر دې هم لوړ وي. په دغو لاریونونو کې د ایراني ځواکونو په جنګي او ساچمه‌يي مرمیو کې لسګونه نور معترضین هم ټپيان شوي دي.

د «هرانا» په نوم د ایران د بشري حقونو بنسټ په خپل تازه راپور کې ویلي، د ایران په تېرو اوو ورځو اعتراضونو کې لږ تر لږه په ۱۷۴ سیمو کې اعتراضي راټولېدنې، لاریونونه او کاري اعتصابونه شوي دي. د دغه راپور له‌مخې، په دې موده کې لږ تر لږه ۵۸۲ معترضین هم د ایراني ځواکونو له لوري نیول شوي دي.

په ایران کې دغو پراخو لاریونونو چې د مرغومي په ۷مه پیل شوي ګڼ کورني او نړۍوال غبرګونونه راپارولي او ورسره جوخت یې د ایران له دولت څخه غوښتي، چې له معترضینو سره ناوړه چلند ودروي، نیول شوي کسان ازاد کړي او د دغو معترضینو غوښتنو ته رسېدنه وکړي.

د یادونې وړ ده، چې د ایران په ځينو سیمو کې انټرنېټ یا بند شوی او یا هم ټکنی شوی دی.

د امریکايي ځواکونو له‌خوا د ونزوېلا د ولسمشر له نیولو وروسته پخواني افغان ډیپلومات غوث جانباز ویلي، چې د مادورو په نسکورېدو سره به روسیه له پنځو مهمو منفي پایلو سره مخ شي.

جانباز ویلي، ښايي روسیه لوېدیځه نیمه کره کې ستراتیژیک موقعیت له لاسه ورکړي او د روسیې جیوپولیټیک وزن به په چټکۍ سره کم شي.

د جانباز په خبره، ښايي له مادورو وروسته به د ونزوېلا نوی حکومت د یاد هېواد د تېلو په پروژو کې د روسیې سترې پانګونې لغوه کړي او روسیه به په مالي برخه کې ستر زیان وویني.

نوموړي زیاته کړې ده، چې د مادورو سقوط به د مرکزي افریقا جمهوریت، مالي، بورکینافاسو او د مرکزي اسیا هېوادونو په څېر حکوتونو مشرانو ته دا وښيي، چې د روسیې ملاتړ اغېزناک نه‌دی او ښايي د یادو هېوادونو مشران خپله پاملرنه واشنګټن ته واړوي.

غوث جانباز ویلي، چې د مادورو سقوط به د روسيي د مشرانو په منځ کې د درز راپیدا کېدو ترڅنګ، په ونزوېلا کې د روسیې استخباراتي خدماتو او څارنې مرکز افشا کېدو او د اوکراین د جګړې لپاره د بودیجې په ګډون نورې منفي پایلي هم ولري.

د راپورونو له‌مخې، د ونزوېلا ولسمشر مادورو د روسیې له ملاتړ څخه برخمن و. د روسیې حکومت د یاد هېواد نفوذ لرونکي شخصیتونه په دې قانع کړې وو، چې د مادورو رژیم به زیانمن نه‌شي.

د مادورو له نیولو وروسته له منفي پایلو سره د روسیې د مخ کېدو په اړه اندېښنې پر داسې مهال راپیدا شوې، چې دوه شپې وړاندې امریکايي ځواکونو د شپې په تیاره کې د ونزوېلا ولسمشر نیکولاس مادورو او د هغه مېرمن په خپل کور کې ونیول او نیویارک ته یې انتقال کړل.

شاه زلمی زلمی چې په دې وروستیو کلونو کې په جرمني کې له خپلې کورنۍ سره ژوند کاوه، له کلونو راهیسې له ناعلاجه «سرطان» ناروغۍ کړېده او بالاخره د یکشنبې په ورځ (د مرغومي ۱۴مه) په جرمني کې ساه ورکړه.

د افغانستان رسنیو ملاتړ سازمان په همدې تړاو په یوې اعلامیه کې د هغه مړینه د افغانستان د ژورنالېزم په ډګر کې یوه ستره ضایعه بللې ده.

په اعلامیه کې راغلي: «ښاغلي زلمي د خپلې مسلکي وړتیا، ژمنتیا او ژورنالېزم له لارې د رسنیز ډګر لپاره ارزښتمن خدمتونه کړي چې تل به د خلکو په زړونو کې ځای لري».

د یادونې وړ ده، چې شاه زلمی زلمی له لیکوالۍ او شاعرۍ سربېره په افغانستان کې په ګڼو رسنیو کې د کار تجربه لري. تر ټولو زیاته کاري مخېنه یې په «افغان، شمشاد او میوند» ټلوېزیونونو کې وه. هغه په دغو ټلوېزیونونو کې د ویاندۍ تر څنګ د خبرونو د مدیریت چارې هم پرمخ وړي دي.

هڅه مو وکړه، چې د شاه زلمي زلمي له کورنۍ سره د هغه د مړینې د تاییدۍ لپاره اړیکه ونیسو، خو له پرله‌پسې هڅو سره سره بریالي نشوو، خو ډېریو پخوانیو همکارانو او ملګرو یې د هغه مړینه هم تایید کړې ده.

طالبانو تېر کال د کابل د پغمان ولسوالۍ اړوند په ارغندي کې په ۹۵۰ جریبه ځمکه کې د سوېل او سوېل لوېدیځو ولایتونو د مسافر وړونکو موټرو لپاره د ترمېنل د جوړولو لپاره ځانګړې کړې وه. طالبانو ویلي، دغه ساحه پروسږکال دولتي تثبیت شوې وه.

د کابل ولایت لپاره د طالبانو د رسنیو دفتر د یکشنبې په ورځ (د مرغومي ۱۴مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره په ارغندي کې د ځايي اوسېدونکو د یادې حقوقي ستونزې د ارزونې په موخه د پغمان ولسوالۍ لپاره د طالبانو ولسوال علي محمد مجاهد په مشرۍ یو پلاوی سیمې ته استول شوی دی.

خبرپاڼه کاږي، پروسږکال د هبت‌الله اخوندزاده په لارښوونه د یادې ساحې په ۹۵۰ جریبه ځمکه کې د یوه ترمېنل جوړېدل منظور شوي و. د دغه ترمینل د جوړېدو چارې د تېر کال په مارچ میاشت کې د ۱ اعشاریه ۳ میلیارده افغانیو په لګښت پیل شوې.
د خبرپاڼې له‌مخې، دغه ساحه پخوا د دولتي ځمکې په توګه تثبیت شوې وه: «خو پروسږکال د ځينو کسانو له لوري له جعلي اسنادو په استفادې سره پلورل شوي او دمګړی پرې یو زیات شمېر کورونه جوړ شوي دي».

د طالبانو یاد پلاوي د ارغندي له یو شمېر مشرانو سره په همدې تړاو کتلي دي. د خبرپاڼې له‌مخې، په دې کتنه کې د یادې سیمې اوسېدونکو ویلي: «دغه ځمکې یې نه‌دي غصب کړي، بلکې د شرعي اسنادو پر بنسټ او د پیسو په بدل کې یې پېرلي دي. اوس طالبان باید زموږ اسناد وڅېړي او په دې برخه کې عدالت وکړي».

د یاد پلاوي مشر علي محمد مجاهد د یادې سیمې د اوسېدونکو د غوښتنو له اورېدو وروسته ډاډ ورکړی: «اوسنی اسلامي نظام له ټولنې راپورته شوی او اساسي موخه یې هم د شریعت او عدالت پلي کول دي».

نوموړي د ارغندي سیمې له اوسېدونکو غوښتي، چې د خپلو ځمکو اړوند ټول اسناد اړوندو بنسټونو ته وړاندې کړي، څو له هر اړخیزې کتنې او ارزونې وروسته پرېکړه وشي.

طالبانو همدا دوه ورځې مخکې اعلان وکړ، چې د ځمکو د غصب د مخنیوي کمېسیون په ۲۰۲۵کال کې د ټول هېواد په کچه۲میلیونه، ۴۶۱زره او ۲۵۲جریبه ځمکه د دولتي ملکیت په توګه تشخیص کړې او له دې شمېر څخه نږدې ۱ میلیون او ۲۴۰زره جریبه ځمکه مصادره شوې ده.

د یادونې وړ ده، چې طالبانو د دولتي ځمکو د ساتنې او استرداد لپاره یو کمېسیون جوړ کړی، چې د هېواد په څلورو زونونو کې ځانګړې محکمې او په ټولو ولایتونو کې تخنیکي کمېټې لري. د طالبانو د عدلیې وزارت د تېرې تلې میاشتې په لومړۍ نېټه اعلان کړی و، چې د دغو پرېکړو د عملي کولو لپاره یې ۲۵۰۰ کسیز نظامي قطعه هم جوړه کړې ده.

خو د طالبانو له‌خوا د ځمکو د پراخې مصادرې لړۍ په تېرو څلورو کلونو کې د پراخو نیوکو لامل شوې ده. هغه کورنۍ چې په دغو مصادره شویو ځمکو او ښارګوټو کې کورونه اخیستي وایي، د ځمکو له مصادرې وروسته د خسارې ترلاسه کول ورته نږدې ناشوني شوي، ځکه طالبان هغوی بېرته پلورونکو ته راجع کوي، په داسې حال کې چې ډېری پلورونکي یا له هېواده وتلي او یا هم د لاسرسي وړ نه‌دي.