د کابل د ارغندي اوسېدونکي وايي ځمکې یې شرعي قواله لري خو طالبان یې دولتي بولي

د طالبانو او پاکستان ترمنځ د شخړې له امله د دواړو هېوادونو ترمنځ ټولې ځمکنۍ لارې تړل شوې او سوداګري په ټپه درېدلې ده.

۲۵ کلن شاه فیصل چې په افغانستان کې په یوه پوهنتون کې د طب زده‌کړې کوي، وايي پلان یې درلود چې په ژمنیو رخصتیو کې خپل هېواد ته ستون شي او له خپلې کورنۍ سره وګوري. نوموړي د فرانسې خبري اژانس ته ویلي: «د خپلې مور، پلار او خپلوانو د لېدو لپاره مې زړه تنګ شوی دی.» هغه زیاتوي، چې د لارې بندېدو نه یوازې له کورنۍ لرې ساتلی، بلکې له ګڼو مالي او رواني ستونزو سره یې هم مخ کړی دی.

د افغانستان او پاکستان ترمنځ لارې په اکټوبر میاشت کې تړل شوې دي او د شاه فیصل په څېر نور کسان خپل هېواد ته د ستنېدو لپاره د بل بدیل توان نه‌لري.

پاکستاني محصلین وايي، چې د الوتکو د ټکټونو بیه ډېره لوړه شوې او قاچاقي لارې هم ډېرې خطرناکې دي.

د پاکستاني زده‌کړیالانو یوه استازي د فرانسې اژانس ته ویلي، چې یوازې په ننګرهار کې له ۵۰۰ څخه تر ۶۰۰ پاکستاني محصلین په پوهنتونونو کې په زده‌کړو بوخت دي او ټول خپل هېواد ته د ستنېدو لپاره لاره لټوي.

په ننګرهار کې د طب پوهنځي ۲۲ کلن محصل شاه فهد امجد وايي، دواړه هېوادونه دې د تګ‌راتګ لارې پرانېزې څو زده‌کړیالان خپلو کورونو ته ستانه شي.

د برکت‌الله وزیر په نوم یو پاکستانی محصل چې دمګړی په جلال‌اباد کې په زده‌کړو بوخت دی، وايي: «دې کړکېچ یوازې په افغانستان کې د پاکستاني محصلانو لپاره ستونزې نه دي رامنځته کړي، بلکې په پاکستان کې په زده‌کړو بوخت افغان محصلین هم له ورته ستونزې سره لاس او ګرېوان دي».

د افغانستان او پاکستان ترمنځ لارې څه باندې دوه میاشتې وړاندې وتړل شوې او داسې ښکاري چې پاکستان پر طالبانو د اقتصادي فشار اچولو په توګه د لارو بندښت ته دوام ورکړی وي، خو په ورته مهال بیا طالبانو هڅې پیل کړي، چې له بدیلو لارو څخه په افغانستان کې د خوراکې توکو او درملو اړتیاوې پوره کړي.

د غزني ولایت لپاره د طالبانو د رسنیو دفتر د یکشنبې په ورځ (د مرغومي ۱۴مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، دغه ځمکه د غزني ولایت د غصب مخنیوي او استرداد تخنیکي کمېټې له لوري تر کره ارزونې وروسته دولتي پېژندل شوې ده.

خبرپاڼه کاږي: «یاده ځمکه شاړه دښته ده، لوړابه نوعیت لري او هېڅ ډول تصرفات په‌کې شتون نه‌لري».

د طالبانو د ځمکو له غصب څخه د مخنیوي او غصب شویو ځمکو د استرداد کمېسیون د پرېکړې له‌مخې، هغه سپینې ځمکې چې د ولایتونو تخنیکي کمېټو له‌خوا د دولتي ځمکو په توګه تشخیص او تثبیت شوي او د غصب موضوع په‌کې مطرح نه‌وي، باید د دولت ملکیت په توګه ثبت شي.

د یادونې وړ ده، چې څه موده مخکې هم د یادې کمېټې له‌خوا د غزني په مالستان او اجرستان ولسوالیو کې هم ۱۸۰ زره جریبه ځمکه دولتي تشخیص او تثبیت شوې وه.

د افغانستان د ژغورنې ملي شورا مشر محمد عمر داودزي د یکشنبې په ورځ (د مرغومي ۱۴مه) له افغانستان انټرنشنل سره په یوې مرکه کې ویلي، چې د ټرمپ په مشرۍ د امریکا حکومت په خپلو پخوانیو ستراتیژیو کې ځینې بدلونونه راوستي دي.

نوموړی په دې باور دی، چې امریکا نور د دې لېوالتیا نه‌لري چې د ډېرو ځواکونو په لېږلو او پوځي مداخلې سره کوم هېواد اشغال کړي. خو دا څرګندونې داسې مهال کېږي، چې د امریکا د بهرني سیاست سابقه ښيي، دغه هېواد وخت ناوخت د خپلو ګټو لپاره پوځي حضور ته ترجیح ورکړې او ان که دا د اشغال بڼه هم خپله کړي.

نوموړي زیاته کړې: «امریکایان هڅه کوي چې لومړی د رهبرۍ بدلون راولي او ورپسې د رژیم بدلون ته لار هواره کړي».

داوودزي د افغانستان په قضیه کې د امریکا پر رول نیوکه کړې او ویلي یې دي، چې د دغه هېواد شل کلن حضور یوازې په فزیکي اشغال نه و محدود، بلکې اوس هم قضیه پرانیستې پاتې ده. هغه وایي، امریکا له ښکاره اشغال څخه د پټ، غېرمستقیم او نفوذي اشغال په لور روانه ده، چې د افغانستان پر سیاسي، اقتصادي او امنیتي برخو سیوری اچولی دی.

د هغه په وینا: «دا پروژه په ۲۰۰۱ کال کې پیل شوې او تر اوسه پورې دا دوسیه لا هم پرانیستې پاتې ده. یعني امریکا د مخامخ اشغال پر ځای د پټ، غېرمستقیم اشغال پر لور حرکت کړی دی.»

نوموړي په افغانستان کې د امریکا غېر مستقیمي مداخلې ته په اشاره ویلي، چې اوس هم د افغانستان فضا د امریکا تر کنټرول لاندې ده او د پاکستان بې‌پیلوټه الوتکي هم د امریکا په اجازه د افغانستان خاورې ته ننوځي، خو چین او روسیه دا اجازه نه لري چې د افغانستان پر فضا څار وکړي.

داوودزي زیاته کړه: «زما په عقیده یو وخت امریکایان دې ته متوجه شول چې افغانان ښکاره او مستقیم اشغال نه خوښوي، نه یې خوښېږي چې بهرني سرتېري دې د افغانستان په خاوره کې شتون ولري. دوی کوښښ وکړ چې ظاهري اشغال په ناڅرګند او پټ اشغال باندې بدل کړي، یعنې اوس هم د افغانستان فضا د امریکا تر کنټرول لاندې ده».

پر همدغه مهال عمر داودزي ویلي، چې افغانستان د خپلو مالیاتو له‌مخې د لویو رغنیزو پروژو د عملي کولو توان نه‌لري او نوموړی په دې باور دی، چې امریکا له طالبانو سره مالي مرستې کوي.

داوودزي ویلي: « طالبان چې دا انکشافي پروژې عملي کوي دا په مالیاتو نه کېږي، داسې راپورونه هم شته چې افغانستان ته هر کال میلیاردوه ډالر راځي، نو ولې یوې ادارې ته چې ښايي دوښمن بلل کېږي میلیاردونه ډالر ورکړل شي؟ زما په باور هغه مستقیم اشغال اوس په یو بل شکل باندې بدل شوی دی.»

عمر داوودزي دا څرکندونې پر داسې مهال کړې دي، چې طالبانو خپله منلي چې د افغانستان پر فضا کنټرول نه‌لري او د تېر جمهوري نظام د ولسمشر مرستیال امرالله صالح هم په وار وار ادعا کړې، چې امریکا طالبانو ته هره میاشت په میلیونونه ډالر نغدې پیسې ورکوي.

امنه محمد نن یکشنبه (د مرغومي ۱۴مه) په خپله اېکس‌پاڼه کې لیکلي، چې په افغانستان کې میلیونونه ښځې او نجونې د زده کړو، کار، امنیت او د ازاد تګ‌راتګ له اساسي حقونو بې‌برخې دي او له سختو بندیزونو سره مخ دي.

امنه محمد لیکلي: «نړۍ دې د دغو محدودیتونو پر وړاندې سترګې نه پټوي.»

نوموړې یادې څرګندونې پر داسې مهال کړي، چې د طالبانو له واکمنېدو راوروسته په افغانستان کې پر میلیونونه نجونو او ښځو سخت بندیزونه لګول شوي دي؛ دغه محدودیتونه د هغوی د زده‌کړو، کار، امنیت او د ټولنې په بېلابېلو برخو کې د فعال ګډون مخه نیسي.

له دې سره، د سولې، امنیت او د ښځو د وضعیت په تړاو د جورج‌ټاون انسټیټوټ نوی راپور ښيي، چې افغانستان د نړۍ له ۱۸۸ هېوادونو څخه د ښځو لپاره تر ټولو ناوړه هېواد ګڼل شوی؛ هغه وضعیت چې د طالبانو له واکمنېدو راهیسې د ښځو پر حقونو، خوندیتوب او ټولنیزو فرصتونو د جدي محدودیتونو څرګندونه کوي.

په دې راپور کې چې د ښځو وضعیت د درېیو اساسي محورونو ګډون، عدالت او امنیت پر بنسټ ارزول شوی، ښيي چې د افغانستان ښځې د امنیت او عدالت ته د لاسرسي په برخه کې د نړۍوال جدول په پای کې ځای لري.

د بدخشان شغنان د امو سیند تر غاړې پرته ولسوالۍ ده او له تاجکستان سره ګډه پوله لري او د اوسېدونکو په وینا یې، هر کال د دغه سیند د اوبو په راپورته کېدو سره ګڼې کرنیزې ځمکې ویجاړې او یوه برخه یې د سیند برخه کېږي.

د دغې ولسوالۍ اوسېدونکي زیاتوي، امو سیند د تېر کال پر تله شاوخوا یو کیلومتر خاوره وړې او په وینا یې، که دغه وضعیت ته پام ونه‌شي، نو د راتلونکي کال د اوبو د راپورته کېدو په موسم کې به وضعیت تر دې هم بد شي.

د شغنان ولسوالۍ ځينو اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل-پښتو ته د انځورونو په رالېږلو سره د یاد سیند په چهارباغ سیمه کې د کرنیزې ځمکې له دوامداره ویجاړېدو خبر ورکړی دی او په وینا یې په تېرو کلونو کې د استنادي دېوالونو په نوم شويو کارونو هېڅ پایله نه‌ده ورکړې.

د دوی په وینا، د سیند په ځينو برخو کې جوړ شوي استنادي دېوالونه دومره کمزوري جوړ شوي، چې د اوبو د یوې جپې تاب یې نه‌درلود او اوس هغه استنادي دېوالونه د سیند د اوبو برخه ګرځېدلي دي.

د دغې ولسوالۍ یو اوسېدونکی وايي: «دغه سیند زموږ ځمکې وړي او زرګونه کورنۍ زیانمنې شوې دي. په بوجیو سره تحکیمات سم نه‌دي، باید د سیند غاړې له ډبرو په استفادې کانکرېټ شي.»

د دغې ولسوالۍ اوسېدونکي له طالب چارواکو غواړي، چې د افغان خاورې پر لوري د سیند د اوبو د پرمختګ مخنیوي لپاره ژر تر ژره کلک استنادي دېوالونه جوړ کړي، ځکه تاجکستان د دغه سیند د اوبو له تخریباتو د مخنیوي لپاره کلک استنادي دېوالونه جوړ کړي او د اوبو دغه درنې جپې د افغانستان پر لوري ډېر ورانی کوي او لا هم دوام لري.

انجنیران وايي، له تخنیکي اړخه د اوبو فشار، سرعت او د اوبو وزن هغه درې لاملونه دي، چې کمزوري استنادي دېوالونه نړوي او د هرې ورځې په تېرېدو سره د سیند غاړې ځمکې هم لاندې کوي او کرار کرار پرمختګ کوي.

د اوبو برخې کارپوهان بیا وايي، طالب چارواکي باید د خلکو له زیانونو د مخنیوي تر څنګ د جغرافیايي زیانونو مخه ونیسي. دوی همداراز زیاتوي، د منځنۍ اسیا ځينې هېوادونه هر کال د استنادي دېوالونو د بیارغونې په نوم په سیند کې تصرف کوي او په دې سره خپله خاوره پراخوي.

له دې سره سم، د شغنان لپاره د طالبانو ولسوال محمد یونس جهادمل هم د دغې ولسوالۍ د اوسېدونکو د خبرو په تایید سره وايي، د امو سیند د اوبو تخریبات جدي دي او ولایتي اداره هڅې کوي، چې دغې ستونزې ته دایمي حل لاره ومومي.

د نوموړي په وینا، د دوی د اوبو او انرژۍ وزارت پلاویو د دغې ولسوالۍ د ده‌شهر، چهار باغ، شندار، جنګل شندار، شیدوج او یارخ روشان سیمې سروې کړي او همداراز یې ډاډ ورکړی چې د امو سیند د اوبو له امله د تخریباتو د مخنیوي لپاره به په راتلونکي (۱۴۰۵) کال کې عملي کارونه پیل شي.

د جهادمل په وینا، په روان کال کې په چاوید او روشان سیمو کې څه باندې زر متره استنادي دېوال جوړ شوی او همداراز د چاوید کلي اوسېدونکو په خپل شخصي لګښت ۱۶۰۰ متره نور استنادي دېوال جوړ کړی دی.

نوموړی د طالبانو له مشرتابه او همداراز مرستندویه بنسټونو غواړي، چې د استنادي دېوالونو د جوړولو په ګډون د دغې سرحدي محرومې ولسوالۍ د اوسېدونکو لاسنیوی وکړي.

د طالبانو کابینې د ۱۴۰۳ کال د زمري په ۱۶مه د امو سیند د څنډو د ورانۍ د مخنیوي لپاره د اوبو او برېښنا وزارت ته دنده سپارلې وه، چې د استحکاماتو په برخه کې عملي کار پیل کړي، خو داسې برېښي چې له یادې پرېکړې د څه باندې یو کال په تېرېدو سره لا هم اساسي کارونه نه‌دي شوي.

د امو سیند د اوبو په وسیله د کرنیزو ځمکو او ځنګلونو د ویجاړېدو او همداراز افغان خاورې ته د اوبو د پرمختګ ستونزه یوازې د بدخشان په شغنان ولسوالۍ کې نه‌ده، بلکې دغه ستونزه د امو سیند په مسیر کې د پرتو ولایتونو ګډه ننګونه ده.

د امو سیند اوبه د بدخشان، تخار، کندوز، بلخ او جوزجان ولایتونو په غاړو کې روانې دي او په یادو ولایتونو کې امو سیند ته څېرمه مېشت یو شمېر اوسېدونکي وایي، چې تاجکستان او ازبکستان خپل لور ته د سیند څنډې کلکې کړي او په وینا یې، له امله یې د امو سیند اوبه په دوامداره توګه یوازې د افغانستان لور ته خپله لمنه پراخوي او هر کال د دوی په سلګونو جریبه کرنیزې ځمکې وړي او د سیند برخه ګرځي.