د ملګرو ملتونو د سرمنشي مرستیالې امنه محمد په افغانستان کې د ښځو وضعیت د جدي اندېښنې وړ بللی او له هېوادونو یې غوښتي، چې د طالبانو له لوري له افغان ښځو سره د تبعیضي چلند په اړه چوپ پاتې نهشي.
امنه محمد نن یکشنبه (د مرغومي ۱۴مه) په خپله اېکسپاڼه کې لیکلي، چې په افغانستان کې میلیونونه ښځې او نجونې د زده کړو، کار، امنیت او د ازاد تګراتګ له اساسي حقونو بېبرخې دي او له سختو بندیزونو سره مخ دي.
امنه محمد لیکلي: «نړۍ دې د دغو محدودیتونو پر وړاندې سترګې نه پټوي.»
نوموړې یادې څرګندونې پر داسې مهال کړي، چې د طالبانو له واکمنېدو راوروسته په افغانستان کې پر میلیونونه نجونو او ښځو سخت بندیزونه لګول شوي دي؛ دغه محدودیتونه د هغوی د زدهکړو، کار، امنیت او د ټولنې په بېلابېلو برخو کې د فعال ګډون مخه نیسي.
له دې سره، د سولې، امنیت او د ښځو د وضعیت په تړاو د جورجټاون انسټیټوټ نوی راپور ښيي، چې افغانستان د نړۍ له ۱۸۸ هېوادونو څخه د ښځو لپاره تر ټولو ناوړه هېواد ګڼل شوی؛ هغه وضعیت چې د طالبانو له واکمنېدو راهیسې د ښځو پر حقونو، خوندیتوب او ټولنیزو فرصتونو د جدي محدودیتونو څرګندونه کوي.
په دې راپور کې چې د ښځو وضعیت د درېیو اساسي محورونو ګډون، عدالت او امنیت پر بنسټ ارزول شوی، ښيي چې د افغانستان ښځې د امنیت او عدالت ته د لاسرسي په برخه کې د نړۍوال جدول په پای کې ځای لري.
د بدخشان شغنان د امو سیند تر غاړې پرته ولسوالۍ ده او له تاجکستان سره ګډه پوله لري او د اوسېدونکو په وینا یې، هر کال د دغه سیند د اوبو په راپورته کېدو سره ګڼې کرنیزې ځمکې ویجاړې او یوه برخه یې د سیند برخه کېږي.
د دغې ولسوالۍ اوسېدونکي زیاتوي، امو سیند د تېر کال پر تله شاوخوا یو کیلومتر خاوره وړې او په وینا یې، که دغه وضعیت ته پام ونهشي، نو د راتلونکي کال د اوبو د راپورته کېدو په موسم کې به وضعیت تر دې هم بد شي.
د شغنان ولسوالۍ ځينو اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل-پښتو ته د انځورونو په رالېږلو سره د یاد سیند په چهارباغ سیمه کې د کرنیزې ځمکې له دوامداره ویجاړېدو خبر ورکړی دی او په وینا یې په تېرو کلونو کې د استنادي دېوالونو په نوم شويو کارونو هېڅ پایله نهده ورکړې.
د دوی په وینا، د سیند په ځينو برخو کې جوړ شوي استنادي دېوالونه دومره کمزوري جوړ شوي، چې د اوبو د یوې جپې تاب یې نهدرلود او اوس هغه استنادي دېوالونه د سیند د اوبو برخه ګرځېدلي دي.
د دغې ولسوالۍ یو اوسېدونکی وايي: «دغه سیند زموږ ځمکې وړي او زرګونه کورنۍ زیانمنې شوې دي. په بوجیو سره تحکیمات سم نهدي، باید د سیند غاړې له ډبرو په استفادې کانکرېټ شي.»
د دغې ولسوالۍ اوسېدونکي له طالب چارواکو غواړي، چې د افغان خاورې پر لوري د سیند د اوبو د پرمختګ مخنیوي لپاره ژر تر ژره کلک استنادي دېوالونه جوړ کړي، ځکه تاجکستان د دغه سیند د اوبو له تخریباتو د مخنیوي لپاره کلک استنادي دېوالونه جوړ کړي او د اوبو دغه درنې جپې د افغانستان پر لوري ډېر ورانی کوي او لا هم دوام لري.
انجنیران وايي، له تخنیکي اړخه د اوبو فشار، سرعت او د اوبو وزن هغه درې لاملونه دي، چې کمزوري استنادي دېوالونه نړوي او د هرې ورځې په تېرېدو سره د سیند غاړې ځمکې هم لاندې کوي او کرار کرار پرمختګ کوي.
د اوبو برخې کارپوهان بیا وايي، طالب چارواکي باید د خلکو له زیانونو د مخنیوي تر څنګ د جغرافیايي زیانونو مخه ونیسي. دوی همداراز زیاتوي، د منځنۍ اسیا ځينې هېوادونه هر کال د استنادي دېوالونو د بیارغونې په نوم په سیند کې تصرف کوي او په دې سره خپله خاوره پراخوي.
له دې سره سم، د شغنان لپاره د طالبانو ولسوال محمد یونس جهادمل هم د دغې ولسوالۍ د اوسېدونکو د خبرو په تایید سره وايي، د امو سیند د اوبو تخریبات جدي دي او ولایتي اداره هڅې کوي، چې دغې ستونزې ته دایمي حل لاره ومومي.
د نوموړي په وینا، د دوی د اوبو او انرژۍ وزارت پلاویو د دغې ولسوالۍ د دهشهر، چهار باغ، شندار، جنګل شندار، شیدوج او یارخ روشان سیمې سروې کړي او همداراز یې ډاډ ورکړی چې د امو سیند د اوبو له امله د تخریباتو د مخنیوي لپاره به په راتلونکي (۱۴۰۵) کال کې عملي کارونه پیل شي.
د جهادمل په وینا، په روان کال کې په چاوید او روشان سیمو کې څه باندې زر متره استنادي دېوال جوړ شوی او همداراز د چاوید کلي اوسېدونکو په خپل شخصي لګښت ۱۶۰۰ متره نور استنادي دېوال جوړ کړی دی.
نوموړی د طالبانو له مشرتابه او همداراز مرستندویه بنسټونو غواړي، چې د استنادي دېوالونو د جوړولو په ګډون د دغې سرحدي محرومې ولسوالۍ د اوسېدونکو لاسنیوی وکړي.
د طالبانو کابینې د ۱۴۰۳ کال د زمري په ۱۶مه د امو سیند د څنډو د ورانۍ د مخنیوي لپاره د اوبو او برېښنا وزارت ته دنده سپارلې وه، چې د استحکاماتو په برخه کې عملي کار پیل کړي، خو داسې برېښي چې له یادې پرېکړې د څه باندې یو کال په تېرېدو سره لا هم اساسي کارونه نهدي شوي.
د امو سیند د اوبو په وسیله د کرنیزو ځمکو او ځنګلونو د ویجاړېدو او همداراز افغان خاورې ته د اوبو د پرمختګ ستونزه یوازې د بدخشان په شغنان ولسوالۍ کې نهده، بلکې دغه ستونزه د امو سیند په مسیر کې د پرتو ولایتونو ګډه ننګونه ده.
د امو سیند اوبه د بدخشان، تخار، کندوز، بلخ او جوزجان ولایتونو په غاړو کې روانې دي او په یادو ولایتونو کې امو سیند ته څېرمه مېشت یو شمېر اوسېدونکي وایي، چې تاجکستان او ازبکستان خپل لور ته د سیند څنډې کلکې کړي او په وینا یې، له امله یې د امو سیند اوبه په دوامداره توګه یوازې د افغانستان لور ته خپله لمنه پراخوي او هر کال د دوی په سلګونو جریبه کرنیزې ځمکې وړي او د سیند برخه ګرځي.