ذبیح الله مجاهد: د پاکستان د پوځ د ویاند څرګندونې "پاروونکې او بې‌منطقه تبلیغات" دي

د یونیسف د تازه راپور موندنې ښيي چې که څه هم په تېرو دوو لسیزو کې د زده‌کړو لاسرسی پراخ شوی و، خو له ۲۰۲۱ کال وروسته سیاسي بدلونونو، محدودوونکو پالیسیو، دوامدارو بشري بحرانونو او کمې مالي پانګونې د دې پرمختګ ډېره برخه بېرته له منځه وړې ده.

د رپوټ پر بنست، پایله دا ده چې میلیونونه ماشومان، په ځانګړي ډول نجونې له زده‌کړو بې‌برخې پاتې دي او د زده‌کړې کیفیت په جدي ډول ټیټ شوی دی.

د دغه راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې نږدې ۴میلیونه ماشومان له ښوونځيوبې برخې و. د یونیسف د معلوماتو له مخې، نجونې تر ټولو ډېرې اغېزمنې شوې دي؛ له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده‌کړو بندیز د دې لامل شوی چې شاوخوا ۲،۲ میلیونه نجونې له تعلیمي نظامه په بشپړ ډول ووځي. دې وضعیت نه یوازې د هغوی د زده‌کړې حق تر پښو لاندې کړی، بلکې د ټولنې پر راتلونکي، اقتصاد او ټولنیز ثبات یې هم ژور منفي اغېز کړی.

راپور ښيي چې د افغانستان ماشومان له یو ستر تعلیمي بحران سره مخ دي. له ۹۰سلنې ډېر لس کلن ماشومان نه شي کولی یو ساده متن ولولي او درک یې کړي. دا شمېره افغانستان د نړۍ له هغو هېوادونوله جملې شمېري چې له “ښوونځي پرته د زده‌کړې” تر ټولو لوړه کچه لري. د مسلکي ښوونکو کمښت، په ځانګړي ډول د ښځینه ښوونکو نشتوالی، ضعیف تدریسي مواد او د ارزونې محدود نظامونه د زده‌کړې د کمزورو پایلو اصلي لاملونه بلل شوي دي.

د راپور په اساس، د هېواد په کچه نږدې نیمایي ښوونځي معیاري ودانۍ نه لري. ډېری ښوونځي له برېښنا، پاکو اوبو، تشنابونو او خوندي انګړه بې‌برخې دي. دا ستونزې په ځانګړي ډول د نجونو پر حاضرۍ ناوړه اغېز کوي، ځکه د خوندي چاپېریال نشتوالی د کورنیو اندېښنې زیاتوي.

یونیسف وایي چې د خوندي او معیاري ښوونیزو فضاوو له پراخېدو پرته، د زده‌کړې دوام ناشونی دی.

د راپور له مخې، د ماشومتوب لومړنۍ زده‌کړې لا هم په افغانستان کې خورا محدودې دي؛ له ۳ تر ۵ کلنۍ کم تر یو سلنه ماشومان په دې پروګرامونو کې شامل دي. همداراز، یوازې شاوخوا ۲۷سلنه افغان ښځې د لوستلو سواد لري چې دا د نړۍ له تر ټولو ټیټو کچو څخه ده. یونیسف ټینګار کوي چې د ماشومتوب زده‌کړې او د ښځو په لیک لوست پانګونه د اوږدمهاله بدلون لپاره حیاتي ارزښت لري.

راپور زیاتوي د طبیعي افتونو، فقر، او له ایران او پاکستان څخه د کډوالو د پراخې راستنېدنې له امله، د پوهنې سیستم نور هم تر فشار لاندې راغلی دی. اټکل کېږي چې په نوي کال کې به شاوخوا ۸،۹ میلیونه ماشومان بېړنیو تعلیمي مرستو ته اړتیا ولري. راستنېدونکي ماشومان، په ځانګړي ډول نجونې له ۱۲ کلنۍ پورته، د ښوونځیو د کمښت او موجودو محدودیتونو له امله له جدي خنډونو سره مخ دي.

سره له دې ټولو ننګونو، راپور کې ټینګار شوی چې لا هم د بدلون فرصتونه شته. د بنسټیزو زده‌کړو ساتنه، د ښوونکو روزنه او ملاتړ، د خوندي او ټول‌شموله ښوونځیو پراختیا او د مهارتونو زده‌کړه چې د کار بازار اړتیاوو سره برابره وي، کولی شي د بشري اړتیاوو او راتلونکي بیا رغونې ترمنځ پُل جوړ کړي.

د راپور وروستۍ برخه کې راغلي چې یونیسف له خپلو ملي او نړیوالو شریکانو سره یو ځای په دې هڅه کې دی چې په افغانستان کې د هر ماشوم د زده‌کړې حق خوندي کړي. دغه اداره ټینګار کوي چې پرته له همغږو، دوامداره او کافي پانګونو، د افغانستان د پوهنې کړکېچ به لا پسې ژور شي.

په دوحه کې د طالبانو سفارت نن سې شنبه، د مرغومي پر ۱۶مه وویل، چې په دې لیدنه کې د افغان کارگرو د ګومارنې په تړاو د شوي هوکړه لیک د تعقیب او قطر هېواد ته د افغان کارگرو او د وړ کسانو د استولو د پروسې په اړه بحث شوی دی.

په دې ناسته کې د شویو خبرو او د افغان کارګرو په تړاو د شوي تړون د عملي کېدو په اړه طالبانو نور ډېر جزییات نه دي ورکړي.

د طالبانو د کار او ټولنیزو چارو وزارت ویاند سمیع الله ابراهیمي د روان کال د زمري پر ۲۰مه ویلي و، چې له ګاونډیو هېوادونو او په ځانګړي توګه له ایران او پاکستان نه نوي راغلي هېوادوال چې په شرایطو برابر وي، کولی شي دې پروسه کې شامل او د نوم لیکنې پرمهال ټول تحصیلي، مسلکي اوتجربوي اسناد هم له ځانه سره ولري.

د طالبانو د کار او ټولنیزو چارو وزارت تر دې مخکې هم له قطر سره یوه هوکړه کړې وه، چې له مخې به یې دوه زره افغان کارګر دغه هېواد ته واستول شي.

په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې سلګونه زره کسان له خپلو دندو او روزګار بې‌برخې شوي او ورسره هم مهاله په ایران او پاکستان کې پر کار بوخت سلګونه زره افغانان بېرته افغانستان ته شړل شوي او په کور دننه هم ورته کاري فرصتونه نشته.

ځینې افغانان پر طالبانو نیوکې کوي، چې هر څه یې تر خپلې ډلې محدود کړي او حتا په حکومتي چوکاټ کې هم د عادي کچې کارګرو ته چې له دغې ډلې سره اړیکې ونه لري، دندې نه ورکوي.

یاد شرکت وايي، دغه انجنونه چې د نړیوالو تخنیکي معیارونو له مخې په بشپړه توګه ارزول شوي، د شاوخوا ۴،۷ میلیونه امریکايي ډالرو په ارزښت له ترکیې او سربیا څخه پېرل شوي دي.

ټاکل شوې ده چې دغه انجنونه په نږدې راتلونکې کې د اریانا د تخنیکي ټیم له‌خوا په بوینګ ۷۳۷ او ایرباس ۳۱۰ الوتکو کې نصب او فعال شي.

د اریانا افغان هوايي شرکت رییس ملا بخت‌الرحمن شرافت ویلي، د الوتکو د تجهیزاتو پر وخت برابرول د مسافرو د خوندیتوب، د الوتنو د مهالوېش د تنظیم او د باور وړ خدماتو د وړاندې کولو لپاره مهم ګام دی.

د طالب چارواکو په وینا، د دغو انجنونو له فعالېدو سره به د اریانا د الوتنو ظرفیت لوړ شي، تخنیکي ستونزې او خنډونه به کم شي او د کورنیو او نړیوالو الوتنو پروګرام به لا پیاوړی او منظم شي.

د نړیوال خوند انسټیټیوټ له ۲۰۰۵ کال راهیسې د خوړو او مشروباتو د خوند کیفیت په مسلکي توګه ارزوي او په همدې موخه یې له مختلفو هیوادونو څخه له ۲۵۰ د زیاتو مسلکي پخلیوالو او خوند څکونکو یوه ډله ګومارلې ده.

د هرات د زعفرانو شرکت یوه چارواکي افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې سږکال اصلي سیالي د افغانستان، ایران، هسپانیا او یونان ترمنځ وه چې په نړۍ کې د زعفرانو ترټولو لوی تولیدوونکي دي.

ایران د زعفرانو په تولید کې د افغانستان ترټولو جدي سیال دی.

د هرات زعفران د لوړ کیفیت ځانګړنو له امله د انسټیټیوټ په نړیوالو سیالیو کې ۹ ځله د رنګ ځواک، قوي بوی او مطلوب خوند په برخو کې لومړی مقام ګټلی دی.

په دې وروستیو کې، یوه نوې څیړنه چې په ساینسي ژورنال "د باغدارۍ علومو کې پرمختګونه" کې خپره شوې، په هرات کې د تولید شويو زعفرانو کیفیت د ایران له تولید سره پرتله کوي او راپور ورکوي چې معاینه شوې بېلګې یې په څو شاخصونو کې له نړیوالو معیارونو ډیرې دي او له همدې امله یې د هرات زعفران د لومړۍ درجې کیفیت کټګورۍ کې ځای پر ځای کړي دي.

د هرات اوسیدونکي د ۱۳۸۰ مې لسیزې له لومړیو راهیسې زعفران کري.

دا کښت په هغو کلونو کې پیل شو چې کورنیو او نړیوالو ادارو بزګرانو ته د کوکنارو د کښت د بدیل په توګه زعفران وړاندې کړل.

د هرات اقلیمي شرایط او مناسبه خاوره د دې لامل شوې چې د زعفرانو کښت د ولایت په مختلفو ولسوالیو کې په چټکۍ سره دود شي.

د طالیانو د عامې روغتیا وزارت نن سې شنبه، د مرغومي پر ۱۶ نېټه وویل، چې په دې لیدنه کې د عامه تغذیې خدماتو د پراختیا او پیاوړتیا، د خوړو نړیوال پروګرام د روانو فعالیتونو او مرستو، د عامه تغذیې پروګرامونو د لا ښه والي او اغېزناکتیا، د راتلونکو پلانونو او همکاریو څرنګوالي او یو شمېر نورو موضوعاتو په اړه هر اړخیز بحث او خبرې وشوې.

د طالبانو په خبرپاڼه کې راغلي، چې د خوړو نړیوال پروګرام عمومي رییس جان ایلیف ویلي، چې د کونړ ولایت له زلزله‌ ځپلو او بیرته راستنېدونکو کډوالو سره د مرستو او همکارۍ پلان لري.

همداراز، نوموړي د تغذیې برخه کې د خپلو مرستو د دوام او پراختیا ډاډ ورکړی.

په همدې حال کې د طالبانو د عامې روغتیا وزارت په یوه بله خبرپاڼه کې لیکلي، چې د روغتیا خصوصي سکتور مسوولینو سره د لیدنې پرمهال ددې ډلې د عامې روغتیا وزیر نور جلال جلالي ویلي، چې د روغتیا خصوصي سکتور په ودې سره بهر ته د درملنې لپاره د تلونکو افغانانو شمېر کمېدلای شي.

نور جلال جلالي له خصوصي سکتور څخه غوښتنه کړې، چې د پرمختللو طبي تجهیزاتو د واردولو، د روغتیايي خدمتونو د کیفیت لوړولو، له سوداګرۍ څخه د طبابت لرې ساتلو او د کورنیو تولیداتو د کارونې له لارې لا ښه او معیاري روغتیايي خدمتونه وړاندې کړي.