د څلور ورځنیو عملیاتو په اړه د سنټکام راپور: موږ نږدې ۲زره موخې په نښه کړې

جان ایلیف وویل، سږ کال به ۳.۷ مېليونه افغان ماشومان د خوارځواکۍ درملنې ته اړتيا ولري. په افغانستان کې د خوړو نړۍوال پروګرام مشر د سې‌شنبې په ورځ په جنیوا کې د يوې ناستې پرمهال ويلي، د ماشومانو ترمنځ سخته خوارځواکي په چټکۍ سره زياتېږي او د بودجې کمښت د دې لامل شوی چې دغه اداره يوازې له هرو څلورو اړمنو ماشومانو څخه د يو ماشوم درملنه وکړي.

هغه زياته کړه، ځينې ماشومان ان کلينيکونو ته د رسېدو اسانتیاوې هم نه‌لري او يوشمېر يې د درنو واورو له امله په غرنیو او لرو پرتو سيمو کې بند پاتې دي. هغه خبرداری ورکړی: «هغه څه چې زه ترې وېريږم دا دي، چې کله د مارچ په پای يا د اپرېل په مياشت کې واورې ويلي شي؛ نو موږ به پوه شو چې په کليوالو سيمو کې د ماشومانو د مړينې شمېر ډېر لوړ و».

ایلیف زياته کړه، له ۲۰۲۳کال راهيسې له ایران او پاکستان نه د کډوالو د اېستلو لړۍ کې تراوسه له پنځو مېليونو زيات کسان بېرته افغانستان ته ستانه شوي چې دغه کار پر محدودو سرچينو نور هم فشار زيات کړی دی.

هغه وويل، ډېر بېرته ستانه شوي کسان هغو سيمو ته نږدې مېشت دي چې په وروستيو ورځو کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ نښتې په‌کې شوې دي او له همدې امله د خوړو نړۍوال پروګرام اړ شوی چې په دغه سيمو کې خپل ځينې خدمتونه وځنډوي. هغه ټينګار وکړ: «موږ اټکل کوو، چې د دغه نښتو له امله به سخته خوارځواکي نوره هم زياته شي؛ ځکه خلک له روغتيايي خدمتونو بې‌برخې کېږي».

د هغه په وینا؛ دغه حالت د لسګونه زره ماشومانو ژوند له ګواښ سره مخ کوي.

د دوی په اند، د منځنۍ اسیا سټراتېژیکې پروژې په عمل کې د جدي ننګونو سره مخ شوي او د دې پروګرامونو د ژر عملي کېدو روښانه لید نه‌شته.

اوراسیا ویب‌پاڼې لیکلي، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ روانه ښکاره جګړه د منځنۍ اسیا د هېوادونو هغه هیلې چې له پاکستان سره سوداګري پراخه کړي او د سوېلي اسیا بندرونو ته لاسرسی پیدا کړي، په جدي توګه له شک سره مخامخ کړې دي. ویب‌پاڼه زیاتوي، چې د پاکستان او طالبانو ترمنځ روانو نښتو د منځنۍ اسیا د سیمه‌ییزې سوداګرۍ پر پلانونو د پام وړ ناوړې اغېزې کړې دي.

تر یوې اوونۍ جګړې وروسته هم د پاکستان او طالبانو ترمنځ د تاوتریخوالي د کمېدو کومه نښه نه لیدل کېږي. د راپور لیکونکي ټینګار کړی، چې د پاکستان او طالبانو جګړه د منځنۍ اسیا د هېوادونو د څو میاشتو سختې ډیپلوماتیکې هڅې چې د دواړو خواوو سره د سوداګریزو اړیکو د پراختیا لپاره شوې وې، ژر له‌منځه یوړې.

د قزاقستان، ازبکستان، افغانستان او د پاکستان په څېر هېوادونو له نظره د سوېلي اسیا بندرونو ته چټک لاسرسی تر ټولو لنډه لار ګڼل کېږي. د دغو لارو د لاسرسي امکان کولی شي د دوی د صادراتو ظرفیت په څرګنده توګه لوړه کړي.

د ۲۰۲۵ کال د ډسمبر راهیسې د قزاقستان، قرغزستان او ازبکستان ولسمشرانو پاکستان ته مهم سفرونه کړي، ترڅو د ۱۹۸۰مو کلونو د شوروي حضور له امله جوړه شوې تاریخي بې‌باوري شاته کړي او له پاکستان سره نږدې سوداګریزې اړیکې جوړې کړي.

د دغو سفرونو پر مهال د ټرانس‌افغان رېل پټلۍ د پروژې بنسټونه هم وڅېړل شول، چې منځنۍ اسیا له پاکستان سره په نښلولو کې ځانګړی اهمیت لري.

د قزاقستان او ازبکستان چارواکو د کراچۍ په بندر کې د ترمینلونو جوړېدو او نورو بندرونو لکه قاسم او ګوادر ته د لاسرسي په اړه هم خبرې کړې وې. دوی همدارنګه د چمن په سیمه کې د یو وچ بندر د جوړېدو امکان څېړلی چې پر ډیورنډ کرښه د ځمکنۍ سوداګرۍ یوه مهمه نقطه ده.

په لنډ مهال کې د منځنۍ اسیا هېوادونو هدف دا و، چې تر راتلونکو څو کلونو له پاکستان سره د سوداګرۍ حجم زیات کړي. همدارنګه، دوی له طالبانو سره خپل ډیپلوماتیک تعامل هم پراخ کړی. د فبرورۍ په ۱۷مه د قزاقستان، قرغزستان، تاجکستان او ازبکستان ډیپلوماتانو یوه ناسته وکړه، ترڅو د طالبانو پروړاندې ګډ ډیپلوماتیک چلند او د سوداګرۍ او سیمه‌ییز اتصال د ګړندۍ کولو لارې وڅېړي.

یو ګډونوال ټینګار وکړ، چې له افغانستان سره د سوداګرۍ اړیکو ښه کول د منځنۍ اسیا لپاره «ډېر حیاتي» کار دی.

ازبکستان د دې هېوادونو په منځ کې له طالبانو سره په افغانستان کې د اقتصادي تعامل مشري کړې ده. د ډسمبر میاشتې په پای کې تاشکند د ترمذ پوله‌ چې د طالبانو د واک ته د رسېدو وروسته په ۲۰۲۱ کال کې تړل شوې وه، د مساپرو د تګ‌راتګ لپاره پرانېسته. د دوه اړخیزې سوداګرۍ حجم په ۲۰۲۵ کال کې له ۵۰ سلنې څخه زیات لوړ شو او ۱.۵ میلیارد ډالرو ته ورسېد.

د فبروري په پای کې دواړو لوریو اعلان وکړ، چې تر راتلونکو پنځو کلونو به د ګډې سوداګرۍ کچه ۵ میلیارده ډالرو ته ورسېږي، خو اوس د سوداګرۍ د چټکې پراختیا او سیمه‌ییز اتصال ډېری هیلې له شک سره مخ شوې دي.

یوه سیمه‌ییز کارپوه تیمور اتایف په یوه اذربایجانۍ ورځپاڼه کې لیکلي: «د پاکستان او افغانستان د جګړې پیل په عمل کې د دې هوکړو پلي کول ځنډولي دي». نوموړي هغو هوکړه لیکونو ته هم اشاره کړې، چې د منځنۍ اسیا د مشرانو د وروستیو سفرونو په جریان کې په اسلام‌اباد کې لاسلیک شوې وې.

د روسیې د نړۍوالو اړیکو او نړۍوال اقتصاد د موسسې کارپوه ستانیسلاو پریچین د قزاقستان یوې رسنۍ سره په خبرو کې وویل، چې د منځنۍ اسیا هېوادونه باید د سوداګرۍ په اړه خپل توقعات تعدیل کړي. د هغه په باور، هرڅومره چې دا جګړه اوږده شي، د دې هېوادونو لپاره د خړوبېدو د محدودیت څخه د خلاصولو هدف لا ډېر ځنډول کېږي.

هغه زیاته کړه: «په اوږدمهال کې امکان لري چې د پروژو د پیل په وخت کې ټاکل شوي اهدافو ته رسېدل ستونزمن وي».

د برېتانیا د کورنیو چارو وزارت اعلان کړی، چې تر دې وروسته په دغه هېواد کې کډوالي هم لنډمهالې ده او په هرو ۳۰ میاشتو کې به د کډوالو وضعیت وارزول شي.

د دغه هېواد د کورنیو چارو وزیرې شبانه محمود د لنډمهالې کډوالۍ وضعیت په اعلانولو سره ویلي، تر دې وروسته بالغ کسان به په لنډ مهالي توګه د کډوال په توګه ومنل شي او تر ۳۰ میاشتو وروسته به یې وضعیت بیا له سره وارزول شي او که هېوادونه یې خوندي وګڼل شي، نو باید بېرته خپل هېواد ته ستانه شي.

د نوموړې په وینا، هغه کډوال چې لا هم په خپلو هېوادونو کې له ګواښ سره مخ دي ملاتړ ته به یې دوام ورکړل شي، خو هغه کسان چې هېوادونه یې خوندي شوي او نور محافظت ته اړتیا نه‌لري، نو تمه ترې کېږي چې بېرته خپلو هېوادونو ته ستانه شي.

دغه پالیسي د ډنمارک له تجربې څخه په الهام اخیستنې جوړ شوی چې په تېره یوه لسیزه کې یې د پناه غوښتنې غوښتنلیکونه ۹۰ سلنه کم شوي دي.

د کډوالو او پناه غوښتونکو په تړاو د برېتانیا په نوې پالیسۍ کې یو کس ته تر ۲۰ کلونو پورې د دایمي استوګنې حق نه‌ورکول کېږي او همداراز د اوس لپاره د کورنیو د یو ځای کېدو بهیر هم ځنډول شوی دی.

د دغې پالیسۍ له‌مخې، برېتانیا ماهرو کسانو ته په برېتانوي ټولنه کې د ادغام زمینه برابروي او بې‌سرپرسته ماشومان به یوازې د ۵ کلونو لپاره د اوسېدو اجازه ولري.

د برېتانیا د کورنیو چارو وزیرې شبانه محمود ویلي: «دا هېواد به تل د هغو کسانو لپاره امن ځای وي چې له جګړې او ځورونې تښتي. خو موږ باید ډاډ ترلاسه کړو چې زموږ د پناه غوښتنې سیستم داسې انګېزې نه‌رامنځته کوي چې خلک خطرناکو سفرونو ته وهڅوي او د انسانانو د قاچاق وړونکو جېبونه ډک کړي».

د هغې په وینا، کله چې د یوه کډوال هېواد خوندي شي نو یاد کډوال باید بېرته خپل هېواد ته ستون شي.

د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر په دې خبرو کې د لبنان د ملکي وګړو او بنسټیزو تاسیساتو د خوندي ساتلو پر اړتیا او د دغه هېواد د ځمکنۍ بشپړتیا پر درناوي ټینګار وکړ.

د فرانسې د بهرنیو چارو وزارت په خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي، چې بارو په دې ټلیفوني اړیکه کې د ایران د اسلامي جمهوریت د بریدونو له امله زیانمنو شویو ملکي وګړو سره د پاریس خواخوږي څرګنده کړه.

د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر همداراز د تاوتریخوالي د کمولو او د ګډو امنیتي ننګونو لپاره د تلپاتې حل لارې موندلو پر اړتیا ټینګار وکړ. هغه وویل، چې په دغو ننګونو کې د ایران اټومي پروګرام، بالسټیک توغندیز پروګرام او هغه سیمه‌ییزې بې‌ثباته کوونکې کړنې شاملې دي چې د ایران د حکومت له تګلارو سرچینه اخلي.

زابل ولایت د افغانستان په سوېل کې موقعیت لري او له بلوچستان ایالت سره ګډه پر ډیورنډ کرښه پروت دی.

طالبانو تر اوسه پورې په دې سیمه کې د نښتې په اړه رسمي څرګندونې نه دي کړي. تر دې وړاندې هم پاکستاني رسنیو د سې‌شنبې په ورځ د دواړو لوریو ترمنځ پر ډیورنډ کرښه د مومندو په سیمه کې د نښتې خبر ورکړی و.

د یادو نښتو له امله د سیمې یو شمېر اوسېدونکي له خپلو مېنو بې‌ځایه شوي دي.

د پاکستان پوځ په دې وروستیو کې د طالبانو پر مرکزونو او ځواکونو هوايي بریدونه زیات کړي دي. بلخوا طالبانو هڅه کړې، چې پر ډیورنډ کرښه د پاکستاني عسکرو د پوستو په نښه کولو سره د اسلام‌اباد هوايي بریدونو ته ځواب وایي.