طالبانو په لومړي ځل په رسمي کچه له روسیې سره د پوځي او تخنیکي همکاریو تړون لاسلیک کړی دی؛ دا تړون چې که څه هم جزییات یې تر ډېره پټ ساتل شوي، خو سیاسي او امنیتي پیغامونه یې خورا روښانه دي.
دا پرمختګ په داسې حال کې رامنځته کېږي چې مسکو په ښکاره ډول اعلان کوي، چې په افغانستان او سیمه کې د امریکا او ناټو هر ډول پوځي حضور ورته د منلو نه دی.
د روسیې د ملي امنیت شورا منشي سرګي شویګو په وروستیو څرګندونو کې دا دریځ لا پسې واضح کړی. هغه وایي، په افغانستان یا د هغه په ګاونډیو هېوادونو کې د لوېدیځ پوځي تاسیسات «یو نه منونکی اقدام» دی. نوموړي همداراز ټینګار کړی چې د افغانستان وضعیت لا هم نازک دی؛ د مخدره توکو او وسلو قاچاق دوام لري او د ترهګرو ډلو فعالیتونه پای ته نه دي رسېدلي.
دا دوه موازي پیغامونه، یعنې له طالبانو سره همکاري او لوېدیځ سره مخالفت یوه اساسي پوښتنه راپورته کوي: ولې مسکو له طالبانو سره اړیکې پراخوي، خو په عین وخت کې لوېدیځ ته دروازه تړي؟
د تړون ماهیت: امنیت که نفوذ؟
که څه هم د دې تړون بشپړ متن نه دی خپور شوی، خو د ورته نړۍوالو تړونونو پر بنسټ، دا ډول همکارۍ عموماً څو مهم اړخونه لري:
د ځواکونو روزنه،
د وسلو تخنیکي ملاتړ،
استخباراتي همکاري،
د ترهګرۍ ضد عملیات،
لوژستیکي مرسته،
امنیتي همغږي.
په ظاهره، دا ټول هغه عناصر دي چې د یو هېواد د امنیتي ظرفیت د پیاوړتیا لپاره مهم ګڼل کېږي. خو د روسیې د اوسني سیاست په رڼا کې دا تړون یوازې یو تخنیکي یا نظامي سند نه ښکاري، بلکې د نفوذ د پراخولو یوه وسیله هم بلل کېدای شي.
مسکو هڅه کوي چې د افغانستان په معادله کې خپل ځای بېرته له سره تعریف کړي، هغه هېواد چې د شوروي اتحاد له ماتې وروسته تر ډېره د لوېدیځ د نفوذ تر سیوري لاندې و.
تضاد که تکتیک؟
په دې تړون کې یو ښکاره تضاد هم تر سترګو کېږي. روسیه له یوې خوا له طالبانو سره “بشپړ مشارکت” یادوي، خو له بلې خوا خپله اعتراف کوي چې افغانستان لا هم د ناامنۍ، قاچاق او ترهګرۍ له جدي ګواښونو سره مخ دی.
د ولسمشر محمد اشرف غني اختر پیغام یوازې یو موسمي مبارکي نه ده، بلکې دا یو سیاسي خبرداری، اخلاقي غوښتنه او د ملي مسؤلیت غږ دی؛ په داسې وخت کې چې افغانستان د خپل معاصر تاریخ له تر ټولو خطرناکو پړاوونو څخه تېرېږي.
ولسمشر غني په خپل پیغام کې افغانانو ته یو ځل بیا یادونه کړې چې شاوخوا شپږ میاشتې مخکې یې خبرداری ورکړی و چې ملت د یوې تاریخي دوه لارې پر سر ولاړ دی. نن، د هغه په وینا، دا انتخاب لا ډېر بېړنی شوی دی.
هغه وايي: «ملت د ژوند او بربادۍ ترمنځ په دوه لارې ولاړ». نوموړی زیاتوي چې وضعیت لا جدي شوی او «دوه لارې د ګړنګ تر غاړې رسېدلې ده.»
د پیغام یوه اصلي خبره دا ده چې وايي افغانستان نه شي کولای په همدې روان مسیر دوام وکړي. هېواد یوازې له سیاسي بحران سره نه، بلکې د مشروعیت، حکومتولۍ، حقونو، اقتصاد او ملي بقا له بحران سره مخ دی.
د ولسمشر غني تر ټولو مهم سیاسي ټکی د مشروعیت مسئله ده. هغه په څرګندو ټکو وايي: «مشروعیت با زورِ تحمیل و ادعا، بهدست نمیآید». د هغه په وینا، مشروعیت د ولس حق دی او یوازې د ولس له ازادې ارادې او ازاد انتخاب څخه ترلاسه کېدای شي.
دا یوازې یو تحلیل یا نظر نه دی. دا د افغانستان د بحران مرکزي نقطه ده. هېڅ نظام نه شي کولای یو ویاړلی، متنوع او سیاسي شعور لرونکی ملت د تل لپاره په زور اداره کړي. تاریخ، په افغانستان او نورو ځایونو کې، دا ښودلې چې دیکتاتوري او استبداد کېدای شي خلک د یوې مودې لپاره چوپ کړي، خو ثبات، سوکالي او دوامداره سوله نه شي راوستلی.
نږدې پنځه کاله کېږي چې ګڼو افغانانو زموږ د جمهوریت له چارواکو نیولې، تر هغو چې لا هم په سوله باور لري د خبرو اترو لپاره هره ممکنه دروازه ټکولې ده. موږ په مستقیم او غیر مستقیم ډول غوښتنه کړې چې طالبان دې د ملي بحث دروازه پرانیزي. موږ هغوی ته ویلي چې د انحصار پر ځای خبرې، د حذف پر ځای ملي اجماع، او د انزوا پر ځای سیاسي جوړجاړی غوره کړي. خو د سولې او ملي ډیالوګ د دروازې د پرانیستلو پر ځای، طالبانو سیاسي فضا تړلې، افغان وژنه او ځپنه یې ژوره کړې او د میلیونونو افغانانو مشروع غوښتنې یې له پامه غورځولې دي.
د ولسمشر غني پیغام همدې ګواښ ته مستقیمه اشاره کوي. هغه خبرداری ورکوي چې افغانستان په بېسارې توګه منزوي شوی دی. نوموړی وايي نړۍ نږدې پنځه کاله انتظار وکړ چې وګوري په افغانستان کې څه بدلون راځي، خو دا تمه اوس پر ناهیلۍ بدلېږي. نن ډېری هېوادونه افغانستان ته د یوه عادي ګاونډي پر ځای د امنیتي ګواښ په سترګه ګوري. دا د هغه سیاسي نظم پایله ده چې ملي مشروعیت نه لري او له ټولشموله جوړجاړي څخه انکار کوي.
اوس ګواښ دا دی چې کله د سولې هره دروازه وتړل شي، نارضایتي او حق غوښتنه له منځه نه ځي؛ بلکې بڼه بدلوي. ټولو ته روښانه ده چې د طالبانو پر ضد ځینې وسلهوالې ډلې په بېلابېلو نومونو فعالیت کوي. یوناما مخکې په څو ولایتونو کې د طالبانو ضد وسلهوالو ډلو د ادعا شویو بریدونو یادونه کړې، او د جګړو وروستۍ څارنې هم د طالبانو پر پوستو او موقعیتونو د بریدونو راپورونه ورکړي دي.
هېڅ مسؤل افغان بله جګړه نه غواړي. هېڅ افغانه کورنۍ نه غواړي خپل بل زوی غرونو، زندان یا هدېرې ته واستوي. خو تاریخ بیا بیا ثابته کړې چې استبداد او دیکتاتوري دایمي چوپتیا نه زېږوي. که د طالبانو ظلمونه په همدې ډول دوام وکړي، که ښځې په کورونو کې بندې وساتل شي، که نجونې له ښوونځي منع پاتې شي، که پخواني سرتېري تعقیب، شکنجه یا وژل کېږي، او که د ملي خبرو هر غږ رد شي، قیام به زیاتېږي. د ډېرو افغانانو د صبر کاسه نسکوره شوې. دا ګواښ نه دی؛ دا د تاریخ خبرداری دی. طالبان باید اوس د رښتینو مذاکراتو دروازه پرانیزي، مخکې له دې چې افغانستان لا ډېر د بدبختیو پر لور ټېل وهل شي.
د دې بحران بیه عام افغانان پرې کوي
ولسمشر غني وايي افغانې کورنۍ اوس دې حالت ته رسېدلي چې لومړی د کوم ماشوم خېټه مړه کړي. دا خبرې دردونکې دي، ځکه د میلیونونو کورنیو واقعي حالت انځوروي. افغانستان لا هم د نړۍ له سختو خوراکي بحرانونو څخه دی. د ملګرو ملتونو او نړیوال خوراکي پروګرام له راپورونو سره سم، تر ۱۷ میلیونو ډېر افغانان د شدیدې خوړو ناامنۍ له ګواښ سره مخ دي، چې میلیونونه یې د بیړنۍ لوږې کچې ته رسېږي.
ولسمشر غني سم وايي چې: «زموږ لوږه ازلي نه ده». په افغانستان کې فقر تقدیر نه دی. دا د انتخابونو پایله ده: سیاسي انزوا، د ادارو سقوط، د ښځو پر کار بندیزونه، د پانګونې له منځه تګ، د مرستو کمېدل، اقلیمي ټکانونه او د یوه مشروع ملي چوکاټ نشتوالی.
د افغان ښځو او نجونو وضعیت لا ډېر اندېښمنوونکی دی. ولسمشر غني وايي انجونېله زدهکړو محرومول او د ځوانانو نامعلوم برخلیک فرعي موضوعات نه دي. هغه وايي: «دا اصلي مسئله ده». نوموړی زیاتوي: «هېڅ ملت په یوه پښه مزل نه شي کولای.»
دا خبره باید طالبان په روښانه ډول واوري. افغانستان هیڅکله نه شي جوړېدای چې د نفوس نیمایي برخه یې له ټولګیو، کارځایونو او عامه ژوند څخه بې برخې وي. یونیسکو وايي افغانستان په نړۍ کې یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پکې له ثانوي او لوړو زدهکړو څخه په سخت ډول منع دي، او نږدې ۲.۲ میلیونه نجونې له ابتدايي زدهکړو وروسته له ښوونځي محرومې شوې دي.
دا یوازې د بشري حقونو ناورین نه دی؛ دا ملي فاجعه ده. کله چې نجونې له زدهکړو منع کېږي، کورنۍ لا بېوزلې کېږي، روغتیايي خدمتونه کمزوري کېږي، اقتصاد کوچنی کېږي او راتلونکو نسلونو ته فرصت له منځه ځي. د ولسمشر غني دا جمله چې «یوه باسواده نجلۍ پنځه نسلونه بدلولی شي»یوازې شعار نه دی؛ دا د پرمختګ حقیقت دی.
د بیان ازادي هم ځپل شوې ده. یوه ټولنه هغه وخت ځان نه شي اصلاح کولای چې خبریالان چوپ کړای شي، مدني ټولنه محدوده شي او وګړي له خبرو کولو ووېرېږي. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر او یوناما راپور ورکړی چې په افغانستان کې خبریالان له ګواښ، خپلسرو نیونو، توقیف، ناوړه چلند او مبهمو محدودیتونو سره مخ دي.
دا د وېرې فضا له سولې سره نه جوړېږي. سوله یوازې د جګړې نشتوالی نه دی. سوله دا معنا لري چې خلک له وېرې پرته خبرې وکړي، نجونې له وېرې پرته زدهکړې وکړي، پخواني سرتېري او چارواکي له وېرې پرته ژوند وکړي، او سیاسي مخالفان له ورکېدو او زندان پرته خپل مخالفت څرګند کړي.
له پخوانیو افغان دفاعي او امنیتي ځواکونو سره چلند د تېرو پنځو کلونو له تر ټولو دردناکو ټپونو څخه دی. دغو ځوانانو او ښځو د افغانانو او افغانستان خدمت وکړ. ډېرو یې د عمومي بښنې پر ژمنه باور کړی و. موږ د عمومي بښنې عیني شاهدان یوو. د ملګرو ملتونو راپورونو هم د پخوانیو حکومتي چارواکو او پخوانیو امنیتي ځواکونو پر ضد جدي سرغړونې مستندې کړې دي، چې پکې له قضایي بهیر پرته وژنې، اجباري ورکېدل، شکنجه، ناوړه چلند او خپلسرې نیونې شاملې دي.
دا کړنې هیڅکله بې ځوابه نه پاتې کېږي. خو که سوله وشي د بخښنې چارې زیاتوي.
د ولسمشر غني پیغام له دې امله هم مهم دی چې هغه تاوتریخوالی ردوي. نوموړی په څرګنده وايي چې هېڅ سیاسي هدف یا نارضایتي نه شي کولای د افغان په لاس د افغان د وژنې دروازه بیا پرانیزي. د هغه په وینا: «هیچ هدفی و هیچ نارضایتی نمیتواند بازگشودن درِ کشتار افغان به دست افغان را توجیه کند. آن در باید بسته بماند.»
دا مسؤلانه دریځ دی. افغانستان بله کورنۍ جګړه نه غواړي. زموږ خلکو ډېر زامن او لوڼې خاورې ته سپارلي دي. خو د تاوتریخوالي ردول باید د چوپتیا، تسلیمۍ یا دایمي حذف د توجیه لپاره ونه کارول شي. د جګړې بدیل دیکتاتوري نه ده. د جګړې بدیل خبرې، اساسي مشروعیت، ټولشمولیت او ملي اجماع ده.
که څه هم تر اوسه دا څرګندونې په خپلواکه توګه نه دي تایید شوې، خو د سیمې د جیوپولیټیک وضعیت، د لویو قدرتونو سیالۍ او د افغانستان د امنیتي راتلونکي په اړه مهمې پوښتنې راپورته کوي.
د ادعا تر شا احتمالي انګېزې
د روسیې دا ډول څرګندونې یوازې امنیتي خبرداری نه دی، بلکې یو مهم سیاسي پیغام هم ګڼل کېږي. مسکو له اوږدې مودې راهیسې هڅه کوي په منځنۍ اسیا کې خپل نفوذ وساتي او د لوېدیځ حضور محدود کړي. پر برېتانیا یا نورو لوېدیځو هېوادونو تور لګول، د دې لپاره وي چې هغوی د سیمې د بېثباتۍ عاملین وښيي.
له بلې خوا، روسیې په وروستیو کلونو کې له طالبانو سره اړیکې پراخې کړې دي. د طالبانو حکومت ته د یو نسبي مشروع شریک په سترګه کتل او د هغوی مخالفین د “بهرنیو ملاتړ لرونکو ډلو” په توګه معرفي کول، د همدې سیاست برخه بلل کېدای شي.
په ورته وخت کې هغه ډار چې د لویدیځ له نفوذ څخه موجود دی، په غیرمستقیم ډول په دا ډول څرګندونو کې بیانېدی شي.
روسیه په ځانګړې توګه د داعش - خراسان ډلې له فعالیتونو اندېښنه لري. دا ډله نه یوازې په افغانستان کې بلکې د منځنۍ اسیا هېوادونو لپاره هم احتمالي ګواښ ګڼل کېږي. د بهرنیو جنګیالیو جذب، د پټو شبکو جوړول او د بریدونو پلانونه هغه څه دي چې مسکو یې جدي خطر بولي. له همدې امله، روسیه هڅه کوي دا موضوع نړۍواله کړي او د سیمهییزو همکاریو اړتیا پرې ټینګار وکړي.
مسکو د دغه بیان پر اساس نه یوازې دا چې طالبان متوجې کوي، بلکې د منځنۍ اسیا هېوادونو ته هم یو خبرداری ورکوي چې که دقیق چلند ونه کړي، ښايي له لویدیځه راغلې جګړه یې پر کور ور دننه شي.
ممکنه پایلې
که څه هم د روسیې له خوا د دا ډول ادعاوو کول لومړی ځل نه دی، له دې وړاندې د روسیې د ملي امنیت شورا هم ویلي وو چې په افغانستان کې وسله والې ډلې موجودې دي، خو دا ادعاوې کولای شي څو مهمې پایلې ولري.
لومړی، د روسیې او لوېدیځو هېوادونو ترمنځ سیاسي بېباوري نوره هم ژوره کولی شي.
درېیم، د منځنۍ اسیا هېوادونه به له زیات امنیتي فشار سره مخ شي او ښايي خپل سرحدي کنټرول او پوځي چمتووالی لوړ کړي. دا وضعیت کولی شي د سیمې عمومي ثبات ته زیان ورسوي.
پر افغانستان خپرېدونکی تاثیر
د افغانستان لپاره دغه ادعاوې څو اړخیزې اغېزي لري او که د افغانستان خلک ورته متوجې نه شي، ښايي زیان یې له بل هر وخته زیات وي.
طالبان ښايي د بهرني ګواښ د پلمې له مخې خپل امنیتي سیاستونه سخت کړي، چې دا به د سیاسي ازادۍ او داخلي ثبات پر وضعیت منفي اغېز ولري.
له بلې خوا، د طالبانو مخالفې ډلې به د “بهرنیو لاسپوڅو” په توګه وښودل شي، چې دا به د ملي پخلاینې او سیاسي حل لارو امکانات کمزوري کړي. نړۍوال تعامل هم اغېزمنېدای شي، ځکه لوېدیځ هېوادونه به له احتیاط څخه کار واخلي او په مقابل کې به روسیه او چین خپل رول زیات کړي.
د ادعاوو دا بهیر د مرستو پر کمښت، افغانستان ته د بهرنیو پر تګ راتګ او د بهر مېشتو افغانانو د پېسو پر لېږد هم منفي اغېز کولی شي.
که په لنډه ووایو، د روسیې دا ادعا که څه هم تر اوسه نه ده ثابته شوې، خو د افغانستان حساس جیوپولیټیک موقعیت یو ځل بیا څرګندوي چې افغانستان لا هم د لویو قدرتونو د سیالۍ مرکز کې دی. که د دې ډول تورونو او متقابلو سیاسي فشارونو لړۍ دوام وکړي، نو افغانستان به له اوږدمهاله بېثباتۍ، امنیتي ننګونو او نړۍوالې انزوا سره مخ وي.
ثبات یوازې هغه وخت راتللی شي چې افغانستان د نیابتي رقابتونو له ډګره ووځي او سیمهییز او نړۍوال ځواکونه د سیالۍ پر ځای د همکارۍ لاره غوره کړي.
په ۱۹۴۷کال کې له جوړېدو وروسته په ۷۹ کلونو کې دا لومړی ځل دی چې پاکستان د امریکا او ایران تر منځ په خطرناکه جګړه کې د اوربند او روغې جوړې لپاره د ځینو نورو هېوادونو په ملتیا د خپلو هلو ځلو له لارې د سیمې او نړۍ د عامه افکارو پام ځان ته اړولی دی.
د پاکستان په تړاو دا د یوه داسې هېواد په توګه چې زیاتره وخت جنرالواکي پکې په واک کې پاتې شوې ده او له خپلو شرقي او غربي ګاونډیو هېوادونو؛ هند او افغانستان سره یې اړیکې ډېر وخت له شخړو ډکې او جګړهییزې پاتې شوې، ډېره عجیبه ښکاري.
ځکه خو دا پوښتنه ډېره معقوله او منطقي ښکاري چې پاکستان په څه ډول د امریکا او ایران په جګړه کې له خپل دودیز خوی نه بدل عمل کړی دی؟ او ورسره دا پوښتنه هم طبیعي ده چې په دې تازه جګړه کې د منځګړیتوب په رول کې د پاکستان اصلي موخې او انګیزې څه دي؟ هغه د اوربند او روغې جوړې لپاره هلو ځلو کې کومې ګټې لري او له کومو تاوانونو څخه د ځان د ژغورلو لپاره دغه هلې ځلې کوي؟
د امریکا او پاکستان تر منځ ستراتیژیک مناسبات اوږد شالید لري.
په کال ۱۹۴۷ کې بریتانیا له جنوبي اسیا څخه د وتلو نه وړاندې د مذهب په نوم د هند د نیمې وچې تجزیې او انشعاب ته زړه ځکه ښه کړی و چې د پاکستان په شکل کې هغوی ته یوه داسې اډه په لاس ورتله چې په راتلونکي کې د بریتانیا لپاره مفیده متصوره کېده او بیا رښتیا چې په لنډ وخت کې هم داسې وشول.
په ۱۹۵۰مو کلونو کې چې کله د امریکا او د بریتانیا په مشرۍ کې غربي هېوادونو د پخواني شوروي اتحاد د محاصرې لپاره د سېټو او سنټو په نومونو پوځي بلاکونه جوړول، نو پاکستان له پوښتنې پرته سملاسي په دغو پوځي بلاکونو کې غړیتوب واخیست. په ۱۹۸۰مې لسیزې کې په افغانستان کې د جهاد په نوم روانه جګړه کې پاکستان د شوروي اتحاد پر ضد د لوېدیزو او عربي هېوادونو له خوا د افغان جنګیالیو د تمویل او تجهیز د اډې دنده ترسره کړه. همدغسې په اصطلاح د ترهګرۍ ضد شل کلنه جګړه کې هم پاکستان له امریکا سره د ناټو نه بهر متحد پاتې شو.
د پاکستان پوځ د دغو خدمتونو په بدل کې له دیرشو میلیاردو ډالرو څخه زیاتې مرستې تر لاسه کړې او پوځ ته یې امریکایي وسلې او ټکنالوژي هم په لاس ورغله.
خو په دې وختونو کې چې پاکستان کومه اصلي ګټه کړې وه هغه یې د خپلې هستوي پروژې له لارې د اټومي وسلې تر لاسه کول وو. که څه هم پاکستان د لوېدیځ د عنعنوي متحد په توګه د امریکا د خاص شفقت د ترلاسه کولو په برخه کې تل ډاډمن پاتې شوی دی، ولې بیا هم پاکستان سره دا تشویش مل پاتې شوی چې هر کله امریکا په خپله ستراتیژیکه برنامه کې هغه ته اړتیا ونه لري، کېدای شي واشنګټن د پاکستان اټومي وسله د خپل ځان او اسراییل لپاره د ګواښ سرچینه اعلان کړي او د پاکستان د اټومي وسلې د شنډولو لپاره کوم پلان جوړ کړي.
که څه هم د پاکستان لوړپوړي دولتي چارواکي په رسمي او ډاګیز ډول د خپلې دغې اندېښنې په اړه ډېر نه غږېږي، خو په اسلاماباد کې په غیررسمي خبرو کې دغه اندېښنې تل شته او جدي پاتې شوې دې.
په افغانستان کې شل کاله د امریکا د اردو د موجودګۍ په زمانه کې څو څو ځله د پاکستان ځینو دفاعي کارپوهانو د دغه ګواښ یادونه هم کوله او له دغه ګواښ نه د ځان ژغورلو لپاره د پاکستان واکمنانو له امریکا سره په خپلو اړیکو کې د هر ډول خړپړتیا مخنیوی کړی و. تر دې چې په ځینو مواردو کې یې د خپل بل ډېر نږدې متحد چین په نسبت له امریکا سره نزدې پاتې کېدل زیات غوره ګڼلي وو.
په غربي اسیا کې د روانې شخړې د پای ته رسولو په هلو ځلو کې د پاکستان د ژور راښکون یو بل عامل دا دی چې که دغه جګړه وغځیږي او د پراختیا لوري ته ولاړه شي، نو پاکستان به حتماً په دې جګړه کې داسې ښکیل شي چې د هغه لپاره به څو ډوله خطرونه منځ ته راولي. وړومبۍ خبره دا ده چې د ایران سره جنګ پاکستان ته اسانه نه ښکاري، ځکه چې یو خو د پاکستان په نفوس کې په سلو کې تر شلو خواوشا پورې د اهل تشیع نفوس دی چې د ایران د اسلامي جمهوریت رهبري خپله مذهبي رهبري ګڼي او د پاکستان او د ایران تر منځ جګړه په پاکستان کې په داخلي جګړې اوښتلی شي.
بله خبره دا ده چې پاکستان سره دا ویره هم شته چې که په دې جګړه کې د ایران مرکزي حکومت ډېر ضعیف شي، نو د پاکستان بلوچستان ته ورڅېرمه د ایران په سیستان بلوچستان ایالت کې هم د بلوڅانو د قومي خپلواکۍ جګړه پیل کېدای شي، چې د پاکستان پر ضد د بلوڅو بېلتونپالو جګړې ته لا زیات قوت بښلی شي.
په غربي اسیا کې د جګړې د پای ته رسولو په موخه د پاکستان د هلو ځلو په اړه په پاکستاني خواله رسنیو کې او په محلي ژبو کې ډېرې داسې تبصرې خپرېږي چې د پاکستان له خوا په خپل غربي ګاونډ ایران کې د روغې جوړې هلې ځلې په داسې پوښتنو سره تر پوښتنې لاندې نیسي چې په ګاونډي هېواد کې د پاکستان د امن هڅې به هله رښتیني وګڼل شي چې پاکستان په کور کې د ننه له سیاسي مخالفینو او محکومو قومونو سره خپله جګړه پای ته ورسوي او روغه وکړي.
که جګړه بهر ښه نه ده، نو هغه دلته څنګه ښه ګڼل کېدای شي؟
او د تشویش خبره دا ده چې د پاکستان په داخل کې د روانو جګړو په اړه د پاکستان واکدارانو ځان داسې بېتفاوته نیولی دی لکه دا وینه تویېدنه چې بل ځای د نړۍ په کوم بل ګوټ کې روانه وي.
د ایران او اسراییل-امریکا جګړه کې د پاکستان منځګړیتوب ته د اسلاماباد او واشنګټن د اړیکو د بیا نږدې کېدو په توګه کتل کېږي خو په حقیقت کې له ۲۰۱۸ کاله راپه دې خوا پر پاکستان لګول شوي بندیزونه لا هم دوام لري او د واشنګټن په پالیسیو کې کوم بدلون جدي بدلون نه دی راغلی.
د اوباما له دورې تر ټرمپ پورې بدلون
د بارک اوباما د واکمنۍ په وروستیو کلونو کې امریکا لا هم پاکستان ته د یوه مهم امنیتي شریک په سترګه کتل. واشنګټن اسلاماباد ته د افغانستان جګړې، د ترهګرۍ ضد عملیاتو او سیمهییز ثبات په چوکاټ کې پراخې مرستې ورکولې.
له ۲۰۰۱ کال وروسته، امریکا پاکستان ته له ۲۰ میلیاردو ډالرو زیاتې مرستې برابرې کړې وې، چې پکې پوځي ملاتړ، امنیتي مرستې، پرمختیایي پروژې او اقتصادي پروګرامونه شامل وو.
خو د ټرمپ د لومړۍ دورې پر مهال، دغه تګلاره په ناڅاپي ډول بدله شوه. په ۲۰۱۸ کال کې د هغه ادارې د پاکستان ډېری امنیتي مرستې وځنډولې. واشنګټن استدلال کاوه چې اسلاماباد د طالبانو او نورو وسلهوالو ډلو پر وړاندې “کافي او قاطع اقدامات” نه کوي.
د همدې پرېکړې له مخې:
پوځي مرستې ودرول شوې
د امنیتي تجهیزاتو انتقال محدود شو
د پوځ روزنیز پروګرامونه کم کړل شول
ایا اوسنی حکومت نرم شوی؟
سره له دې چې د ټرمپ اوسنی حکومت د ۲۰۱۸ کال په پرتله یو څه نرم ښکاري، خو بنسټیز بدلون نه دی راغلی. تر اوسه:
مهم پوځي بندیزونه بشپړ نه دي لرې شوي
پراخ پوځي فنډونه بېرته نه دي پیل شوي
د پاکستان د چین سره اړیکو، اټومي پروګرام او د وسلهوالو ډلو سره د احتمالي اړیکو په اړه اندېښنې لا هم شته
خو دا تعامل تر ډېره سوداګریز او اقتصادي بڼه لري، نه هغه ستراتیژیک پوځي مشارکت چې پخوا موجود و.
“محدودې خو ضروري” اړیکې
اوس مهال امریکا پاکستان ته د پخوا په شان د ستراتیژیک متحد په سترګه نه ګوري، خو بیا یې هم مهم ګڼي. دا اهمیت تر ډېره د لاندې فکتورونو له امله دی:
د ترهګرۍ ضد همکارۍ اړتیا
د سیمهییز ثبات حساسیت
د اټومي وسلو امنیت
په سیمه کې د چین د نفوذ مقابله
په همدې حال کې د پاکستان پر وړاندې په سیاسي فضا کې یو څه نرمښت هم لیدل شوی. ټرمپ په وروستیو څرګندونو کې د پاکستان د پوځ مشر عاصم منیر “خپل خوښ فیلډ مارشال” بللی او د پاکستان لومړی وزیر شهباز شریف یې “هوښیار سړی” یاد کړی دی.
خو شنونکي باور لري چې دا څرګندونې تر ډېره شخصي او سیاسي بڼه لري او لا هم د دواړو هېوادونو ترمنځ هغه ژور باور نه دی بېرته راګرځېدلی چې د افغانستان جګړې پر مهال موجود و.
که په لنډه ووایو، د امریکا او پاکستان اړیکې اوس د “محدودو خو ضروري” اړیکو په چوکاټ کې تعریفېږي. که څه هم دواړه هېوادونه د یو بل اړتیا احساسوي، خو د بېباورۍ، ستراتیژیکو اختلافاتو او بدل شوي نړۍوال نظم له امله، دا اړیکې لا هم د احتیاط او محاسبې پر بنسټ روانې دي.
