افغانستان انټرنشنل - پښتو
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په افغانستان کې یادې ډلې د ښځو پر وړاندې یوه سختدریځه او محدودوونکې تګلاره خپله کړې. طالبانو په خپلې څلور نیم کلنې دوره کې ان هغه غږونه ډب کړل، چې یا یې د دوی پر تګلارو نیوکې کړې او یا یې هم د بېعدالتیو پر وړاندې غږ پورته کړی دی.
په دې ډله کې ګڼې افغانې ښځینه فعالانې هم شاملې دي، چې د طالبانو د محدودیتونو او بندیزونو پر وړاندې یې اعتراض وکړ؛ خو دغه اعتراضونو نه یوازې دا چې د طالبانو دریځ یې بدل نه کړ؛ بلکې د معترضو مېرمنو د ځپنې، نیونې او ربړونې لامل شول.
په دغه راپور کې له هغه درېیو ښځینه فعالو سره خبرې شوې، چې د طالبانو په زندانونو کې یې شپې سبا کړې دي. دوی په دغه راپور کې د زندان له تیارو نیولې تر خوشې کېدو وروسته خپل ورځنی کړاو او ترخې تجربې شریکې کړې دي چې څنګه زندان د دوی پر ټولنیز موقف، شخصي ژوند او د دوی پر وړاندې د خلکو پر لیدلوري ژور اغېز کړی دی.
له دې ډلې ژولیا پارسي چې د ښځو د حقونو له فعالو څېرو څخه ده، د «نان، کار، ازادي» تر شعار لاندې یې د طالبانو د بندیزونو پر وړاندې د اعتراض غږ پورته کړ. نوموړې چې د ښوونې او روزنې په برخه کې تجربه لري، د ښوونکې په توګه او دارنګه د روغې جوړې عالي شورا کې دنده ترسره کړې، وایي: «له سقوط وروسته د ښځو او نجونو پر مخ د ښوونځیو او ادارو دروازو تړل راته د نه زغملو وړ و، په ځانګړي ډول کله چې به زدهکوونکو د خپل ناروښانه برخلیک په اړه اندېښنې راسره شریکولې».
هغې زیاته کړه، چې خپله هم د یوې نجلۍ مور ده او د خپلې لور نهیلي یې نه شوه زغملای او د هغې په سترګو کې به یې د افغانستان د ټولو نجونو درد لیده.
ژولیا پارسي وایي، چې خپل اعتراضونه یې د ۲۰۲۱کال (د سپتمبر په ۳مه) پیل کړل. د هغې په وینا؛ اعتراضونو پر طالبانو اغېز نه کاوه او هغوی به د دغه راټولېدنو د ځپلو هڅه کوله.
نوموړې زیاتوي، چې «طالبانو د ښځو مبارزه او اعتراض دغې ډلې ته ګواښ باله او زموږ له مبارزې یې وېره لرله؛ نو ځکه یې دغه اعتراضونه ځپل».
هغه وایي، طالبانو د ۱۴۰۲کال په تلې میاشت کې ونیوله او لاس تړلې یې زندان ته ولېږدوله. د هغې په وینا؛ د نیولو پرمهال هېڅ ښځینه کارکوونکې ورسره نه وه، څو طالبانو یې سر په تورې کڅوړې وپوښاوه او لاسونه یې ورته وتړل. اغلې پارسي وایي: «له ما سره داسې چلند وشو لکه لوی جرم مې چې کړی وي؛ حال دا چې زما یوازینۍ ګناه د نجونو د حق غوښتنه وه».
نوموړې وایي، کله به چې طالبانو نورو قضایي برخو ته د عدلي او قضایي بهیر بشپړولو لپاره وړله؛ نو هلته ځینې ښځینه کارکوونکو هم کار کاوه خو دوی د جمهوریت پرمهال په لوړو بستونو کې کار کړی و او د طالبانو تر راتګ وروسته ټیټو بستونو ته راښکته شوې وې.
د هغې په وینا؛ د ځینو چلند ورسره له سپکاوي ډک او ناوړه و او دا ورته حیرانوونکې وه، چې څنګه یوه ښځه له بلې ښځې سره داسې چلند کولای شي.
ژولیا په زندان کې دغه درې میاشتنۍ موده د خپل ژوند تر تولو ترخه خاطره یاده کړې؛ خو هغه له زندان وروسته هم له سخت حالت سره مخ شوې. هغه خپل وضعیت داسې بیانوي:« خلکو به ډېرې خبرې راپسې کولې او دغه خبرو زما د کور هر غړی تنګ کړی و». هغه وایي، د ټولنې دغه چلند او د ځان د امنیت لپاره دې ته اړ واېستل شوه چې هېواد پرېږدي او په جلاوطنۍ کې شپې ورځې تېرې کړي.
خو د ټولنې لهخوا بد چلند او دغه درد یوازې ژولیا نهده ځورولې؛ بلکې د هغې په څېر نورې ښځې او نجونې هم له ورته شرایطو سره مخ شوې دي.
سارا (مستعار نوم) هم د طالبانو له زندانه ترخې خاطرې لري. هغه وایي، چې له دوه میاشتو بند وروسته په ضمانت خوشې شوه. د نوموړې په وینا؛ «که څه هم له زندانه خوشې شوم؛ خو ټولنیز فشارونه لا پای ته نهدي رسېدلي». هغې زیاته کړه: «زه د طالب له بنده خلاصه شوم؛ خو د ټولنې له بنده نه».
هغه چې د امنیتي ستونزو له امله یې د خپلې نیونې د لامل په اړه نه غوښتل پوره معلومات ورکړي یوازې دومره یې وویل، چې د ازاد ژوند کولو او د خپل حق غوښتنې په جرم نیول شوې وه. د هغې په وینا؛ د دغه کار سزا دومره لویه ورکړل شوه، چې ان کورنۍ یې هم ترې اغېزمنه ده او د خلکو خبرې یې هره ورځ ځوروي.
د سارا مور وایي، چې هغه ډېره منزوي شوې او هیڅ د خپلوانو او دوستانو د خوښیو مراسمو ته نه ځي. د هغې په خبره؛ لور ته یې اوسمهال هیڅ څوک د جرګې (مرکې) لپاه نه راځي په هغه حال کې چې هغې پخوا تر دې ډېرې د واده لپاره مرکې لرلې. هغه وایي، د خلکو ناوړه خبرې چې ګوندې په زندان کې پر ټولو ښځو تېری کېږي، لور یې له رواني اړخه ډېره ځوروي. نوموړې زیاته کړې، که څه هم له هغې سره په زندان کې داسې څه نهدي شوي؛ خو زه نهشمه کولای دغه سپیناوی خلکو ته ورکړم او لور له دغه زور او رنځ څخه وژغورم».
د زندان او ټولنیز قضاوت رواني اغېزې
که څه هم واک ته د طالبانو تر رسېدو وروسته ګڼې افغان مېرمنې د اعتراضونو او بېحجابۍ په ګډون د بېلابېلو تورونو له امله ونیول شوې او بندیانې شوې؛ خو له زندانه تر خوشې کېدو وروسته دوی د ټولنیز قضاوت له امله هم ځورېږي.
ارواپوه ډاکټره رضوانه رحیمي په دې اړه افغانستان انټرنشنل پښتو سره په خبرو کې ویلي، چې دغه ډول تجربې د ژورې رواني ضربې لامل کېږي. د هغې په وینا؛ دغه ښځې له دوه ډوله زیان سره مخ دي: لومړی د بند او احتمالي شکنجې تجربه او دویم له خوشې کېدو وروسته ټولنیز شرم او قضاوت.
نوموړې وایي، چې دغه وضعیت د شرم، ژور خپګان او انزوا لامل کېږي او که د کورنۍ ملاتړ نهوي؛ نو پایلې به یې لا سختې وي. هغه وایي، د خلکو پېغورونه او تورونه چې له ناموسي مسایلو سره تړاو ورکول کېږي؛ د دې لامل کېږي چې دغه کسان(قرباني) په بېلابېلو رواني ناروغیو اخته شي.
هغه دا یوازې ټولنیز قضاوت نه؛ بلکې د دوی پر هویت یو ډول مستقیم برید او تعرض ګڼي. د اغلې رحیمي په خبره؛ دغه موضوع د ارواپوهنې له اړخه دغه کسان د هویتي شرم سره مخ کوي او دا چاره دوی له ټولنې واټن اخیستو ته اړ باسي، چې دوی یوازېتوب غوره کوي.
ډاکتره رحیمي وایي، معمولا دغه کسان په ژور خپګان اخته کېږي او د وخت په تېرېدو د بېارزښتۍ احساس کوي. په افغاني ټولنه کې زنداني شوې ښځو ته نه یوازې پردي خلک په عادي سترګه نهګوري؛ بلکې په ځینو مواردو کې د کورنۍ غړي او د ژوند ملګری هم نور دغه ښځو ته پخوانی ځای نهشي ورکولای او د دوی کورنۍ اړیکې له همدې امله اغېزمنېږي.
هیله (مستعار نوم) د طالبانو د ظلم یوه بله قرباني ده، چې له زندانه تر خلاصون وروسته یې ازادي ترلاسه کړه؛ خو د ژوند تر ټولو اړینه اړیکه ېې له لاسه ورکړه. هغه له زندان وروسته د خپل ژوند کیسه داسې بیانوي: «له سقوط مخکې مې یوې دولتي ادارې کې کار کاوه او له خپل کار او ژوند خوشاله وم. زما له خپل کار او مسلک سره ډېره مینه وه او ما غوښتل د رهبرۍ تر کچې ورسېږم؛ خو د طالبانو راتګ د دې لامل شو، چې موږ ښځې په کور کېنو او له خپلو بنسټیزو حقونو محرومې شو».
هیله وایي، هغه مهال کوژده شوې وه او کوژدن یې هم تر ډېره بریده ورسره همنظره و او د ښځو ازادۍ، کار او زدهکړو ورته اهمیت لاره. د هغې په وینا؛ د کورنۍ د ملاتړ له امله یې په ازاده توګه د خپل حق غوښتلو لپاره مبارزه کوله او په اعتراضونو کې یې برخه اخیسته، چې بالاخره طالبانو د معترضو مېرمنو یوې ډلې سره یوځای ونیوله او ۳۳ ورځې د طالبانو په بند کې پاتې شوه؛ خو کله چې د خپل پلار او نورو مشرانو په ضمانت له بنده خوشې شوه، کوژدن یې نه غوښتل له دې سره ژوند وکړي. هغه وایي: «د ټولنې خبرو او پېغورونو مې کوژدن دې ته اړ کړ، چې له ما جلا شي».
هغه وایي، زه اوس هم له هغه ژور خپګان نه یمه وتلې او دغه پېښه نهشم هېرولای. هغه په خپل وروستي پیغام کې وایي:« د طالبانو په راتګ سره موږ افغانې مبارزې مېرمنې یوازې کار، زدهکړو او د ازاد ژوند حق نهدی بایللی؛ بلکې د همدغه حق غوښتنې په بیه مو د ژوند ډېرې ارزښتاکه اړیکې، هویت او ټولنیز موقف هم بایللی دی».
ډاکټره رضوانه رحیمي په دې اړه وایي، چې کورنۍ په داسې حالاتو کې ډېر مهم رول لوبوي که چېرې یو ځورېدلی کس د کورنۍ ملاتړ ولري؛ نو ټولنیز فشار او منفي انګېرنې تر ډېره کموي او دغه کس د یوازېتوب احساس نهکوي؛ خو که یو قرباني د ټولنې د منفي قضاوتونو تر څنګ د کورنۍ ملاتړ هم له لاسه ورکړي، دا ډېرې بدې او دوامداره پایلې لرلای شي او د سختې انزوا لامل کېږي.
د دغه کسانو کیسو تر څنګ ځینې رسمي شمېرې او راپورونه هم ښيي، چې په افغانستان کې د ښځو د بند او زندان وضعیت لاهم د اندېښنې وړ دی. تر دې وړاندې د روان کال په زمري میاشت کې دغې ادارې ویلي و، چې شاوخوا ۱۶زره کسان د دوی په زندانونو کې بندیان دي چې له زرو ډېرې یې ښځې او ۱۶ یې بهرنیان دي.
له بل پلوه د شکنجې ضد نړۍوال سازمان د بشري حقونو همغږي کوونکې سیبیل ماني افغانستان ته له سفر وروسته وویل، چې د طالبانو په زندانونو کې لاهم نارینه او ښځې شکنجه کېږي. ماني وويل، هغه نارينه او ښځې چې په افغانستان کې يې د طالبانو پر تګلارو نيوکې کولې، بنديان شوي او ربړول شوي دي.
سیبیل ماني همداراز ټینګار وکړ، چې د طالبانو د امربالمعروف قانون پر ښځو پراخ محدودیتونه لګولي او حتی نارینه یې اړ اېستي چې خپلې مېرمنې "کنټرول" کړي.
د دغه راپورونو له مخې؛ د طالبانو له بند وروسته د ښځو ستونزې یوازې تر زندانه محدودې نهدي؛ بلکې ټولنیز قضاوت، د کورنیو اړیکو خرابوالی او رواني فشارونه هغه دوامداره ننګونې دي، چې ډېری خوشې شوې ښځې ورسره مخ دي.
