د اسراییل د جنوبي ښارونو اوسیدونکي وروسته له دې چې د هوايي دفاع سیسټمونو د ایران د توغندیو مخه ونه نیولای شوای، د له پراخو زیانونو سره مخ شول. په دې برید کې ګڼ شمېر ملکیان ټپیان شول، او دا د جګړې له پیل نه تر دې دمه په اسراییلي خاوره کې سخت برید ګڼل کیږي.
د اسراییل پوځ وايي ایران د یکشنبې بریدونو کې بالسټیک توغندي کارولي
په اراد کې، ۳۱ کسان په بریدونو کې ټپیان شوي.
رویټرز ته تصدیق شوې ویډیو ښيي چې ودانۍ زیانمنې شوې دي.
د اسراییل د پوځ ویاندشوشاني وویل چې دواړه بریدونه د معمول بالستیکي توغندیو په واسطه ترسره شوي دي.
د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي ویلي، چې په تېره یوه اونۍ کې روسیې شاوخوا ۱۵۵۰ بریدګرې بېپیلوټه الوتکې، ۱۲۶۰ لارښود شوي بمونه او دوه توغندي پر اوکراین توغولي او په ورته وخت کې یې د بندیزونو کمېدو له امله د جګړې مالي سرچینې د خامو تېلو د پلور له لارې لاپسې پیاوړې کړې دي.
زېلېنسکي ټینګار کړی، د روسیې د اقتصادي فشارونو دوام اړین دی او هغه ټانکرونه چې د جګړې بودجه جوړوي؛ باید د اروپايي او نورو اوبو له لارې بند او مخنیوی یې وشي.
ولادیمیر زېلېنسکي پر اېکس پاڼه څرګنده کړې، چې د روسیې د بریدونو دوام د دغه هېواد د مالي سرچینو د خونديتوب او د بندیزونو د اغېزمنتیا د کمښت پایله ده.
زېلېنسکي د روسیې د سیوري بېړۍ یادونه کړې، چې په اروپايي اوبو کې هم ځان خوندي احساس نهکړي. هغه ټینګار وکړ، هغه ټانکرونه چې د روسیې د جګړې مالي بودجه برابروي؛ باید ودرول شي او اجازه ورنه کړل شي چې په ازاده توګه تګراتګ وکړي.
د اوکراین ولسمشر په دغه یادښت کې له هغو مشرانو مننه کړې، چې د جګړې د مالي تمویل مخنیوي لپاره پرېکړې کوي.
د روغتیا نړۍوال سازمان ویلي، چې د سوډان په ختیځ دارفور کې پر یوه روغتون په خونړي برید کې لږ تر لږه ۶۴ کسان وژل شوي او د روغتون ټول تاسیسات په بشپړ ډول لهمنځه وړل شوي دي.
د روغتیا نړۍوال سازمان عمومي رییس تېدروس ادهانوم ګېبریسوس د شنبې په ورځ پر خپلې اېکسپاڼې لیکلي، چې په سوډان کې پر یوه ملکي روغتون برید کې د ماشومانو، ناروغانو او طبي کارکوونکو په ګډون ۶۴ کسان وژل شوي دي.
نوموړي ویلي، چې یاد برید د جمعې په ورځ د ارفور پر «الضعین» تدریسي روغتون ترسره شوی او د روغتون تاسیسات په بشپړ ډول لهمنځه وړل شوي دي.
د نړۍوال روغتیا سازمان عمومي رییس دا برید غندلی او ویلي یې دي، چې پر یاد روغتون تر برید وروسته په ښار کې د اړینو طبي خدماتو د بشپړ درېدلي دي.نوموړي یو ځل بیا غوښتنه کړې، چې په جګړو کې روغتونونه او طبي کارکوونکي باید خوندي وساتل شي.
د برېتانیا د بهرنیو چارو وزیرې ایوت کوپر اعلان وکړ، چې لندن لا هم د ایران پر وړاندې د دفاعي اقداماتو ملاتړ کوي، خو ټینګار یې وکړ چې برېتانیا په دې جګړه کې ښکېله نهده.
د سکاینیوز د راپور لهمخې، کوپر د دې پوښتنې په ځواب کې چې ایا برېتانیا به دې جګړې ته ننوځي، وویل: «موږ به د ایران د غېرمسوولانه ګواښونو پر وړاندې دفاعي ملاتړ ته دوام ورکړو، خو په یرغلیزو اقداماتو کې نه ښکېل یو او نه به هم ښکېل شو او هیله لرو چې ژر تر ژره د دې وضعیت لپاره حل لاره وموندل شي».
هغې ټینګار وکړ، چې برېتانیا به په یوې پراخې جګړه کې ښکېله نهشي او زیاته یې کړه: «موږ باور لرو چې باید ژر تر ژره داسې حللاره وموندل شي چې د برېتانیا له ملي ګټو سره برابره وي او هم د سیمې د ثبات ملاتړ وکړي».
کوپر یو ځل بیا په سیمه کې د اسلامي جمهوریت پر بریدونو او پر نړۍوالو سمندري لارو د هغه پر بریدونو نیوکه وکړه.
د اقتصاد او سولې انسټیټیوت د نړیوال تروریزم شاخص په اړه په خپل وروستي راپور کې اعلان وکړ، چې پاکستان د لومړي ځل لپاره له ترهګرۍ څخه د اغیزمنو هیوادونو د نوملړ په سر کې راغلی دی. د راپور له مخې، پاکستان تیر کال تر ټولو ډیر د ترهګریز بریدونو شاهد و.
یاد سازمان وايي چې د ترهګرو ډلو په فعالیت کې د پام وړ زیاتوالی په ۲۰۲۱ کال کې په افغانستان کې واک ته د طالبانو د بیرته راستنېدو پایله ده.
راپور وايي، چې د داعش ډله په نړۍ کې تر ټولو وژونکې ترهګریزه ډله پاتې ده، که څه هم د دوی د فعالیت ساحه له ۲۲ څخه ۱۵ هیوادونو ته راټیټه شوې ده. همدارنګه، جماعت نصرت الاسلام والمسلمین، تحریک طالبان پاکستان او الشباب ډلې د تر ټولو خطرناکو ترهګرو ډلو په توګه بلل شوي دي.
د راپور له مخې، د ترهګرۍ له امله نږدې ۷۰سلنه مرګونه یوازې په پنځو هیوادونو پاکستان، بورکینا فاسو، نایجریا، نایجر او د کانګو دیموکراتیک جمهوریت کې ثبت شوي دي.
د اقتصاد او سولې انسټیټیوټ ټینګار کړی«د لومړي ځل لپاره، پاکستان په شاخص کې تر ټولو لوړه نمره ترلاسه کړې او هغه هیواد شو چې له ترهګرۍ څخه تر ټولو ډیر زیانمن شوی دی. دا په ترهګریزو فعالیتونو کې د چټک زیاتوالي وروسته دی، چې په جزوي ډول په افغانستان کې د طالبانو د واک ته رسیدو سره تړاو لري.»
په راپور کې دا هم ویل شوي، چې د پاکستان له ګاونډیو سره د اړیکو خرابوالی، د تحریک طالبان پاکستان او بلوچستان ازادۍ پوځ لخوا د بریدونو زیاتوالي سره یوځای، جدي امنیتي ګواښونه رامینځته کړي دي.
راپور زیاته کړې، چې په پاکستان کې د ترهګرۍ له امله د مرګ ژوبلې کچه له ۲۰۱۳ راهیسې خپلې لوړې کچې ته رسیدلې ده. پاکستان په ۲۰۲۵ کې ۱،۱۳۹ مړینې او ۱،۰۴۵ ترهګریزې پیښې ثبت کړې.
دا د ۲۰۱۳ کال راهیسې د پاکستان تر ټولو مرګونی کال دی. د راپور له مخې، پاکستان یوازینی هیواد دی چې وضعیت یې په ۲۰۲۵ کې خراب شو. تر ټولو ډیر بریدونه په دوو ایالتونو خیبر پښتونخوا او بلوچستان کې شوي دي.
همدارنګه، د لومړي ځل لپاره د شاخص له پیل راهیسې، افغانستان د ترهګرۍ له امله د زیانمنونکو لسو غوره هیوادونو په ډله کې نه و.
په همدې حال کې دغه سازمان ټینګار کوي چې په افغانستان کې د ترهګریزو بریدونو کمیدل په هیواد کې د سولې یا د تاوتریخوالي پای ته رسیدو معنی نلري.
راپور وايي چې شاخص د حکومتونو لخوا ځپونکي اقدامات یا د دولتي چارواکو لخوا تاوتریخوالی په پام کې نه نیسي؛ له همدې امله، د طالبانو رژیم لخوا ترسره شوي اقدامات په دې ارزونه کې نه شمېرل کیږي.
امريکايي څېړونکو موندلې، چې لوستل، ليکل او يا د يوې يا دوو ژبو زدهکړه کولای شي د عقل د زوال (ډيمينشيا) خطر نږدې ۴۰ سلنه راکم کړي. اټکل کېږي، چې تر ۲۰۵۰ کال پورې به په ټوله نړۍ کې پر دې ناروغۍ د اخته کسانو شمېر ۱۵۰ ميليونو ته ورسېږي.
کارپوهان وايي، دا موضوع د هرې ټولنې، هېواد او وچې لپاره د روغتيا او ټولنيزو خدمتونو پر سيستمونو يو لوی او په چټکۍ سره زياتېدونکی ګواښ دی.
امريکايي څېړونکو دا هم موندلې، چې د ژوند په اوږدو کې په ذهني پاروونکو فعاليتونو کې ګډون لکه لوستل، ليکل يا د نوې ژبې زدهکړه د الزايمر ناروغۍ، چې د عقل د زوال تر ټولو عام ډول دی، د خطر په کمېدو او د ادراکي کمزورۍ د بهير په ورو کېدو پورې تړاو لري.
د دې څېړنې ليکوالې اندريا زاميت چې د شيکاګو د راش پوهنتون له طبي مرکز سره تړاو لري وويل، چې دا څېړنه ښيي د عمر په لوړو پړاوونو کې ادراکي روغتيا «په کلکه» د ذهني پاروونکو چاپېريالونو تر اغېز لاندې وي. هغې وويل: «زموږ موندنې هيلهبښونکې دي او ښيي چې د ژوند په اوږدو کې په بېلابېلو ذهني پاروونکو فعاليتونو کې پرلهپسې ګډون کولای شي اغېزناک تمام شي».
د زاميت په وينا، هغه عامه پانګونې چې خلکو ته د داسې چاپېريالونو لاسرسی برابروي لکه کتابتونونه او لومړني تعليمي پروګرامونه چې موخه يې د ټول عمر لپاره له زدهکړې سره مينه پيدا کول دي چې کېدای شي د عقل د زوال د خپرېدو په کمولو کې مرسته وکړي.
څېړونکو شاوخوا ۲ زره کسان، چې عمرونه يې ۸۰ کلونو ته رسېدل او د څېړنې په پيل کې د عقل له زواله خوندي وو، وڅېړل. دغه کسان په منځني ډول د اتو کلونو لپاره ارزول شوي دي. څېړونکو د دوی د ژوند درې پړاوونه د ذهني فعاليتونو او د زدهکړې د سرچينو له اړخه وڅېړل.
لومړی پړاو تر ۱۸ کلنۍ مخکې:
په دې پړاو کې د ګډونوالو تجربې وڅېړل شوې؛ دا چې څومره ورته کتابونه لوستل کېدل، دوی خپله څومره لوستل کول، ايا په کور کې ورځپاڼو ته یې لاسرسی درلود او ايا په پنځو کلونو کې يې کومه بهرنۍ ژبه زدهکړې وه که نه.
دوهم پړاو منځنی عمر:
په دې پړاو کې د مجلو، قاموسونو او د کتابتونونو د کارتونو موجودیت وڅېړل شول او دا هم چې هغوی څو ځله موزيمونو يا کتابتونونو ته تللي دي.
درېيم پړاو ډېر عمر شاوخوا ۸۰ کلني:
په دې پړاو کې د لوستلو، ليکلو او لوبو کولو اندازه او همدارنګه د عايد حالت (لکه تقاعدي معاش او نورې سرچينې) وڅېړل شوې.
څېړونکو ګډونوال په دوو ډلو ووېشل: هغه کسان چې د ژوند په اوږدو کې يې ډېر ذهني فعاليت درلود او هغه کسان چې لږ فعاليت يې درلود. پايلو وښوده چې په لوړې ذهني فعاليت لرونکې ډله کې ۲۱ سلنه کسان پر الزايمر اخته شول، خو په ټيټې فعاليت لرونکې ډله کې دا کچه ۳۴ سلنه وه».
د عمر، جنسيت او زده کړو په څېر عواملو له په پام کې نيولو وروسته څرګنده شوه، چې د ژوند په اوږدو کې زيات ذهني فعاليت د الزايمر خطر ۳۸سلنه راکموي او د سپک ادراکي اختلال خطر ۳۶ سلنه کموي.
همدارنګه، د ناروغۍ د پيل وخت هم توپير درلود. هغه کسان چې لوړه ذهني فعالتيا يې لرله په منځني ډول په ۹۴ کلنۍ کې پر الزايمر اخته شوي، خو په ټيټې فعاليت لرونکو کې دا عمر ۸۸ کاله وو.
د سپک ادراکي اختلال په اړه هم ورته حالت و؛ لوړ فعاليت لرونکي کسان شاوخوا په ۸۵ کلنۍ کې پرې اخته شوي، په داسې حال کې چې ټيټ فعاليت لرونکي کسان په ۷۸ کلنۍ کې ورسره مخ شوي دي.
څېړونکو هغه ګډونوال هم وڅېړل چې د څېړنې پر مهال مړه شوي او بیا د هغوی پر جسدونو هم څېړنه شوې. هغه کسان چې د ژوند په اوږدو کې يې لوړه ذهني فعالتيا لرله، د حافظې او فکري مهارتونو له پلوه پياوړي وو او له مړينې مخکې يې د ادراکي کمزورۍ بهير ورو و.