ډېری کورنۍ اړې دي، چې یا له ناپاکه اوبو استفاده وکړي او یا د اوبو د موندلو لپاره اوږد مزل وکړي چې تر ټولو ډېر بار یې د ښځو او ماشومانو پر اوږو دی. په ښارونو لکه کابل، مزارشریف او کندهار کې هم ورته ستونزې شته، چې خلک ورځ تر بلې شخصي څاګانو او د اوبو ټانکرونو ته اړ کېږي.
د ښځو یاد غورځنګ د شنبې په ورځ (د وري لومړۍ) د یوې اعلامیې په خپرولو سره له نړۍوالې ټولنې او همداراز د بشري حقونو اړوندو نړۍوالو سازمانونو غوښتي: «چوپتیا ماته کړئ او په دې برخه کې ښکاره او غوڅ دریځ غوره کړئ، پر عاملینو یې واقعي او اغېزناک فشارونه اعمال کړئ او له قید و شرط پرته ټولو ته د زدهکړو ته لاسرسی تضمین کړئ».
د یادونې وړ ده، چې طالبانو له بیا واکمنېدو شاوخوا یوه میاشت وروسته د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر کې نجونې زدهکوونکې له شپږم ټولګي پورته د «امر ثاني» په نوم له زدهکړو منع کړې. دغې ډلې بیا شاوخوا یو کال وروسته د ۲۰۲۲ کال په ډسمبر کې په پوهنتونونو کې د نجونو پر زدهکړو او همداراز یې پوره ۲ کاله وروسته یعنې د ۲۰۲۴ کال په ډسمبر کې د نجونو د طب او قابلګۍ په څانګو کې پر زدهکړې هم بندیز ولګاوه.
یونېسف ویلي، دمګړی په افغانستان کې څه باندې ۲ اعشاریه ۲ میلیونه نجونې د زدهکړو له دوامه محرومې شوي او تر ۲۰۳۰ کال پورې به دغه شمېر ۴ میلیونو ته ورسېږي.
ملګرو ملتونو ویلي، په افغانستان کې د بې سوادانو شمېر مخ په لوړېدو دی او دمګړی شاوخوا ۷ میلیونه ماشومان د طالبانو او نورو محدودیتونو له امله له زدهکړو بې برخې دي.
د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت وايي، په تېر ۱۴۰۴ هجري- لمریز کال کې ۳ میلیونه، ۱۱۴ زره او ۱۰۷ کسان له ایران، پاکستان او ترکیې څخه په جبري او خپله خوښه بېرته خپل هېواد ته ستانه کړل شوي دي. په دې شمېر کې ډېری یې په زوره اېستل شوي دي.
تېر ۱۴۰۴ هجري- لمریز د افغان کډوالو لپاره تر ټولو سخت او له ننګونو ډک کال وو. په دې کال کې ایران او پاکستان په یو مخیز ډول د افغان کډوالو اېستنې ته مخه کړه. په دې سره د ښځو او ماشومانو په ګډون میلیونونه افغانان په ډېر بد وضعیت کې له یادو کوربه هېوادونو واېستل شول.
د راستانه کړل شویو افغانانو په وینا، په کوربه هېوادونو او په ځانګړې توګه پاکستان او ایران کې له افغان کډوالو سره د ناوړه چلند سربېره بندیان شوي او ان مالونه یې د افرادو او یا هم سیمهییزو مسوولینو له لوري مصادره شوي دي.
د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت ویاند عبدالمطلب حقاني د طالبانو تر کنټرول لاندې ملي ټلوېزیون ته ویلي: «د راستنو شویو کډوالو مجموعي تعداد ۳ میلیونه، ۱۱۴ زره او ۱۰۷ تنو ته رسېږي».
له دې سره سم، د کډوالو او پناه غوښتونکو ګڼو نړۍوالو بنسټونو د پاکستان او ایران پر یادې کړنې له نیوکو سربېره له یادو کوربه هېوادونو غوښتي، چې په دې برخه کې نړۍوالو اصولو او قوانینو ته ژمن پاتې شي او له کډوالو سره له ناسم چلند په کلکه ډډه وکړي.
سره له دې چې ډېری دغه ستانه شوي افغانان په خپل هېواد کې له شته ننګونو او همداراز د اړوندو مسوولینو له نه پاملرنې شکایت لري، خو د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت ادعا لري، چې یوازې په تېر کال کې یې له ستنو شویو کډوالو سره له خوراکي او غېر خوراکي توکو له مرستو سربېره یې پر یادو ستنو شویو کسانو نږدې ۴ میلیارده افغانۍ مرستې هم وېشلې دي.
دا شمېره د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر له وروستیو راهیسې تر اوسه پورې نږدې ۹۱۰ میلیونه ډالرو ته رسېدلې ده. که د ټرانزیټ ګډوډي او درېیمګړو بازارونو له لاسه ورکول ورسره حساب شي، نو په یوه پراخه ارزونه کې ټولییز زیان له یو نیم میلیارد ډالرو څخه هم اوړي.
د دغه وضعیت پایلې سملاسي په کورني بازار کې څرګندې شوې، چې له امله یې د لومړنیو توکو کمښت او د بیو لوړېدل رامنځته شول؛ تر دې چې د ځینو توکو بیې تر ۳۵ سلنې پورې لوړې شوې.
له پاکستان سره د افغانستان د اقتصادي راکړې ورکړي بندښت وروسته ایران د یوې بدیلې لارې په توګه ډېر ارزښت پیدا کړ. ایران افغانستان ته نږدې ۳،۵ میلیارده ډالرو کلنیو صادراتو په درلودلو سره د بنسټیزو توکو یو له اصلي چمتو کوونکو څخه شمېرل کېده.
پر دې سربېره د ایران ټرانزیټي لارو په ځانګړې ډول د چابهار او بندر عباس له لارو افغانستان ته د منځني ختیځ او تر ټولو مهم د هند بازارونو ته د لاسرسي زمینه براروله؛ هغه بازارونه چې له افغانستان سره یې د کلنۍ سوداګرۍ کچه شاوخوا یو میلیارد ډالره اټکل کېږي.
خو دا لاره هم د جیوپولیټیکو بدلونونو تر اغېز لاندې راغله. د امریکا، اسراییل او ایران ترمنځ د نښتو زیاتوالي دا لارې هم له جدي خنډونو سره مخ کړې. په پایله کې افغانستان په عملي توګه نړۍوالو ازادو اوبو ته خپلې دواړه اصلي سوداګریزې لارې له لاسه ورکړې او له یو داسې حالت سره مخ شو، چې هممهاله د نړۍوالو بازارونو پر وړاندې له دواړو لوریو ټکان بلل کېدای شي.
د روان وضعیت لنډمهالې پایلې د توکو د بیو لوړېدل، د عرضي کمښت او د خلکو پر معیشت د فشارونو زیاتوالی و. په اوږدمهال کې به دا حالت د افغانستان پر اقتصاد لا ډېر فشار راوړي او د کورنۍ پانګونې د ودې بهیر به په کلکه اغېزمن کړي.
روان وضعیت ته په کتو، که څه هم په وروستیو کلونو کې له ازبکستان، تاجکستان، ترکمنستان او قزاقستان سره د افغانستان سوداګري زیاته شوې، خو دا هېوادونه د افغانستان په بهرنۍ سوداګرۍ کې د پاکستان او ایران ځای نهشي ډکولی.
