د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
که د طالبانو له لوري پر نجونو او ښځو د زده کړو بندیزونه نه وای لګول شوي، نن به افغانستان د یو بل واقعیت شاهد و. یوازې په تېرو نېږدې پنځو کلونو کې به شاوخوا ۱۱۳ زره او ۹۰۸ نوې ښځینه ډاکترانې، انجینرانې، ښوونکې، روانپوهانې او د نورو علومو فارغانې د کار بازار ته داخلې شوې وای.
همدارنګه، که د نجونو پر مخ د منځنیو زده کړو دروازې نه وای تړل شوې، نن به افغانستان نږدې یو میلیون له دولسم ټولګي فارغې نجونې لرلی.
د نړۍوالو ادارو لکه یونسکو، یونېسف او ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، لږ تر لږه ۱.۴ میلیونه نجونې له ثانوي زده کړو محرومې شوې دي، چې له دې ډلې نږدې یو میلیون یې هغه وې چې کولی شول په همدې موده کې خپلې زده کړې بشپړې کړي.
د افغانستان پرون
تر ۲۰۲۱ کال پورې، افغانستان د زده کړو په برخه کې د پام وړ پرمختګ کړی و. د رسمي شمېرو له مخې، شاوخوا ۸.۷ میلیونه زده کوونکي، نجونې او هلکان، په ښوونځیو کې شامل وو.
په دې موده کې د ابتدايي زده کړو په کچه د نجونو ګډون په چټکۍ سره لوړ شوی و. تر ۲۰۲۱ پورې، نجونو د ابتدايي زده کوونکو شاوخوا ۴۰ سلنه جوړوله. د ۲۰۲۱ کال احصایې ښيي چې په لوړو زده کړو کې له ۱۱۰ زرو ډېرې ښځینه محصلینې په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې شاملې وې، د وروستیو دوو کلونو احصایې ته په پام سره هر کال په اوسط ډول له ۳۰۰۰ تر ۴۰۰۰ پوررې نجونې د بورسونو له لارې بهرنیو هېوادونو ته د لوړو زده کړو لپاره تللې.
دا هر څه د یوه داسې افغانستان نښې وې چې ورو - ورو د علم، مهارت او تخصص پر لور روان و.
د زده کړو دغه بهیر دا تضمین ایجاد کړی و، چې افغانستان به تر ۲۰۲۴ کال پورې نېږدې باسواده ټولنه ولري.
د نن تیاره کړی شوی سبا
د طالبانو تر واکمنۍ لاندې، د زده کړو دا بهیر په ناڅاپي ډول ودرېد. افغانستان اوس د نړۍ یوازینی هېواد دی چې پکې د نجونو پر مخ د ثانوي او لوړو زده کړو دروازې په رسمي ډول تړل شوې دي. دا هېښوونکی خبر دی چې واکمن درته ووايي ته نه شې کولی پوه شې او د زده کړو حق نه لرې.
د یونېسف د معلوماتو له مخې، لږ تر لږه ۱.۴ میلیونه نجونې له ثانوي زده کړو بې برخې دي. شاوخوا ۲.۵ میلیونه د ښوونځيعمر نجونې (نږدې ۸۰ سلنه) له زده کړو محرومې دي. د ابتدايي زده کړو شمولیت هم راټیټ شوی، ځکه نجونې نور دوام نه شي ورکولی. د زده کړو کیفیت خراب شوی، یونسکو وایي، چې په ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو کې د ارزونو له مخې، له ۹۰٪ ډېر لس کلن ماشومان ساده متن په سمه توګه نه شي لوستلای.
تعلیمي که ټولنیز بحران
د نجونو له زده کړو محرومول یوازې د تعلیم موضوع نه ده؛ دا د ټولنې پر جوړښت مستقیمه اغېزه لري.
نړۍوال راپورونه ښيي، چې دا مهال په افغانستان کې د ماشومانو کار او شاقه مزدوري زیاته شوې. د کم عمر ودونو خطر لوړ شوی. کورنۍ د اقتصادي فشار له امله خپلې لوڼې له زده کړو باسي او په راتلونکي کې به افغانستان د متخصصو کادرو له شدید کمښت سره مخ شي—په ځانګړي ډول د طب، انجینرۍ او ټېکنالوژۍ په برخو کې چې اوس هم د حس کېدو وړ ده.
خو اساسي مساله دا ده، چې زده کړه یوازې د کتاب او ټولګي نوم نه دی؛ دا د یوه نسل د فکر، اقتصاد او راتلونکي بنسټ دی؛ خو کله چې دا بنسټ قصداً ونړول شي، پایله به یې یوه داسې ټولنه وي چې بې سواده، محتاجه او له نړۍ پاتې وي.
نو پوښتنه دا ده:
څوک د یو باسواده افغانستان مخه نیسي؟ او ولې د افغانانو د سبا ساه تنګوي؟
