په هالنډ کې مېشتو افغان فرهنګیانو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې اروپا ته جلا وطنه شویو فرهنګیانو د نارنج ګل دودیزه مشاعره ترسره کړې ده. د دغه ناستې یو تنظیموونکي ارشاد رغاند وویل، چې نارنج ګل پخوا ننګرهار کې د ښځو په ګډون نمانځل کېده، خو اوس طالبانو سانسور کړې ده.
نوموړي د خپلې وینا پر مهال زیاته کړه، چې د طالبانو په واکمنیدو سره ډېر شمېر افغان فرهنګیان، لیکوالان، شاعران او ژورنالېستان اروپا ته تبعید شول او په جلا وطنۍ کې اوس د نارنج ګل دا دودیزه مشاعره ترسره کوي. د نوموړي په خبره، د نارنج ګل مشاعره یوازې تر ختیځې سیمې پورې محدوده نه وه او د هېواد له ګوډ ګوډ څخه د ټولنې بېلابېلو طبقو، ښځو او ان اهل هنودو هم دغه مشاعره کې ګډون کاوه.
رغاند وویل، اوس مهال د طالبانو له لوري دغه مشاعره سانسور شوې او د بېلابېلو قشرونو تر څنګ پهکې د ښځو ګډون هم کم رنګه دی. د مشاعرې په پیل کې افغان سیاستوال ستانه ګل شیرزاد هم د دغه غونډې په لړ کې نیوکه وکړه، چې طالبانو په ننګرهار کې د نامالومه دلایلو له کبله دغه مشاعره ترسره نه کړه، خو دا ښه زېری دی چې اروپا مېشتو فرهنګیانو په جلاوطنۍ کې دغه مشاعره جوړه کړې ده.
ستانه ګل شیرزاد وایي: «دې مشاعره کې به پخوا حکومتي خلک و، قومي مشران به و، شاعران به و او شعرونه به پهکې ویل کېدل. سره له دې چې دا یوه کلتوري مشاعره وه، خو دې چوکاټ کې محدوده نه وه او شاعرانو به د خپلو سیمو ستونزې هم په شعرونو کې بیانولې».
د غونډې ویناوالو وویل چې په دغه مشاعره کې به پر حکومتونو سیاسي نیوکې هم د طنز او شعر په ژبه کېدلې، خو اوس یې بڼه بدله شوې او د طالبانو له لوري سخت سانسور سره مخ ده. طالبانو په تېرو کلونو کې د نارنج ګل مشاعرې پر مهال هغه شاعران ګواښلي چې د دغه ډلې پر حکومت یې شعرونو کې نیوکې کړې وې.
د نارنج ګل دودیزه مشاعره او مېله په لومړي ځل په ۱۳۴۴ کال کې د ختیځ افغانستان د فرهنګیانو له لوري ترسره شوه او هر کال کېده، خو سږ کال لا تر اوسه پورې طالبانو دغه مشاعره نه ده ترسره کړې. دا مشاعره هر کال د پسرلی له پیل سره سم کېدله چې د هېواد له ګوډ ګوډ څخه به پهکې فرهنګیانو او د شعر مینهوالو ګډون کاوه.
د اپرېل ۱۵مه د هنر نړیواله ورځ داسې مهال را رسیږي، چې په افغانستان کې موسیقي او نور هنرونه له پراخو محدودیتونو سره مخ دي. په پېښور کې د افغان سندرغاړو او هنرمندانو د ټولنې مشر حشمت امید افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې شاوخوا ۳۰۰ افغان هنرمندان کوټې او پېښور ته کډوال شوي.
د هنر نړیواله ورځ د ایټالوي هنرمند او پوه لیونارد داوینچي د زوکړې په مناسبت نومول شوې او هر کال د سولې، بیان ازادۍ، زغم او ګڼ فرهنګي ژوند په پیاوړتیا کې د هنر د رول د درناوي لپاره نمانځل کېږي. خو په افغانستان کې د ښکلو هنرونو د ګڼو برخو هنرمندان د طالبانو د بدیزونو له امله ګڼو ستونزو او هېواد پرېښودو ته اړ شوي دي.
د نړیوالو ادارو د رپوټونو له مخې، له ۲۰۲۱ کال وروسته په افغانستان کې د طالبانو تر واک لاندې د هنرمندانو، فرهنګي کارکوونکو، ښځو او نجونو حالت ډېر خراب شوی او له جدي خطرونو سره مخ دي.
دغه سازمانونه وايي چې ښځینه هنرمندانې په ځانګړي ډول له بندیزونو سره مخ دي، د زده کړو او کار فرصتونه یې محدود شوي او ډېری یې د اقتصادي او ټولنیزو فشارونو له امله له خپل هنر څخه بې برخې شوي دي.
د هنرمندانو د ازادۍ نوښت سازمان د ۲۰۲۶ کال په رپوټ کې ویلي، چې له ۲۰۲۱ کال وروسته په افغانستان کې زرګونه هنرمندان او فرهنګي کارکوونکي یا خو خاموشه شوي او یا له هېواد څخه وتلو ته اړ شوي دي.
دغه راز هنرمندان په خطر کې Artists at Risk (AR) سازمان رپوټ ورکړی چې د واک تر بدلون وروسته شاوخوا ۴۵۰ هنرمندان سملاسي د وتلو په هڅه کې وو او دا شمېر د هغوی د کورنیو په ګډون تر ۲۰۰۰ کسانو پورې رسېږي.
په خیبر پښتونخوا کې د افغان سندرغاړو او هنرمندانو د ټولنې مشر حشمت امید افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په پېښور کې له افغانستان څخه د راغلو هنرمندانو ټولټال شمیر اوس مهال شاوخوا ۱۳۰ تنه اټکل کیږي، چې سندرغاړي، د موسیقۍ الو غږوونکو او له موسیقۍ سره تړلي نور هنرمندان پکې شامل دي.
په ورته وخت کې، د کویټې افغان سندرغاړي وسیم کابلي په وینا، اوس مهال په کویټه او بلوچستان کې له شاوخوا ۱۸۰څخه تر ۲۰۰ پورې افغان هنرمندان ژوند کوي.
له دغو هنرمندانو سره د هغوی د کورنیو غړي هم دي، چې شمېر تر ۲۰۰۰ تنو رسیږي.
د ۲۰۲۶ کال په فبروري کې په پېښور کې شاوخوا ۱۰۸افغان هنرمندانو د پېښور سترې محکمې ته عریضه وکړه او غوښتنه یې وکړه چې حکومت دې هغوی افغانستان ته له جبري ایستلو خوندي کړي.
دغه هنرمندان چې زیاتره سندرغاړي او موسیقي غږوونکي دي، وايي چې که بېرته افغانستان ته واستول شي، طالبان به یې وځوروي.
د څېړنو له مخې، دغه هنرمندان پر موسیقۍ د طالبانو د بندیز، د هنري وسایلو له منځه وړو، د دیوالونو د نقاشیو ړنګولو او د پخوانیو هنري فعالیتونو پر بنسټ د هنرمندانو ځورولو له امله کډوال شوي دي.
همدارنګه زرګونه ښځینه هنرمندانې د کار او زده کړو له حقه محرومې شوې او ډېری یې یا له هېواده وتلې او یا په پټه ژوند کوي. رپوټ زیاتوي چې ګڼ شمېر هنرمندان په ګاونډیو هېوادونو کې د ویزې د پای ته رسېدو او د اخراج له ګواښ سره مخ دي، چې دا وضعیت د افغانستان د فرهنګي ژوند لپاره لوی زیان بلل کېږي.
د هنرمندانو د ازادۍ نوښت د ۲۰۲۶ کال په رپوټ کې ویلي، چې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ (۱۹۹۶–۲۰۰۱) پر مهال هم هنري فعالیتونه سخت ځپل شوي وو او د هنر بېلابېل ډولونه لکه موسیقي، نقاشي او کلتوري میراثونه بند یا له منځه وړل شوي وو. له همدې امله، ډېری هنرمندان د طالبانو د دویم ځل واکمنۍ له پیل سره سم یا خو پټ شول، یا یې هېواد پرېښود.
یاد سازمان وایي چې ډېر افغان هنرمندان ګاونډیو هېوادونو لکه پاکستان او ایران ته کډه شوي، خو هلته هم له سختو شرایطو، د ویزې ستونزو او ناڅرګند راتلونکي سره مخ دي. یو شمېر نور اروپا او د شمالي امریکا هېوادونو ته د تګ هڅه کوي، خو د ادغام او ملاتړ کمښت د هغوی هنري فعالیتونه سخت محدود کړي دي.
دغه سازمان ټینګار کوي چې د افغان هنرمندانو د ملاتړ لپاره نړیواله همکاري اړینه ده، څو د هغوی د کلتوري حقونو خوندیتوب او هنري پایښت تضمین شي، ځکه د افغانستان د هنر او کلتور راتلونکی له جدي ګواښ سره مخ دی.
د جرمني د بشري پروګرام له لارې تر ۲۰۲۲ کال پورې له ۳۷ زرو زیاتو افغانانو ته د داخلېدو اجازه ورکړل شوې ، چې په دې کې ۸۱ افغان هنرمندان او د هغوی د کورنیو ۲۶۵غړي هم برلین ته لېږدول شوي دي.
پر جرمني سربېره نورو اروپايي هېوادونو، امریکا او د لاتینې امریکا هېوادونو ته هم ګڼ هنرمندان کډوال شوي او ځینې لا هم په ایران او پاکستان کې د بیا میشتونې او منلو پروګرامونو ته منتظر دي.
په کاپیسا د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست خبر ورکړی، چې په دغه ولایت کې ۱۱ تاریخي، لرغونې او سیاحتي سیمې کشف شوې دي. د یاد ریاست په وینا؛ یوازې د نجراب ولسوالۍ په بېلابېلو درو کې پنځه لرغونې سیمې کشف شوې دي.
دغه ریاست زیاته کړې، چې په دې کې زندانخانه، بومبري استوپه، ادم خان غونډۍ، بانو چینه غونډۍ او چهل قلبه استوپه سیمې شاملې دي. ویل کېږي، چې په دغه سیمو کې د پخوانیو ډبرینو دېوالونو نښې او د بودایي پېر اړوند سفالي توکي هم موندل شوي دي.
د دغه ریاست خبرپاڼه زیاتوي، څلور تاریخي ابدې هم پېژندل شوې چې پهکې د پیر حاضر بابا، بارزهيي بابا، بابا سنګین ولي او صوفي داد محمد ولي زیارتونه شامل دي چې شاوخوا له ۳۰۰ تر ۴۰۰ کلونو پورې تاریخي مخینه لري.
همدارنګه دوه طبیعي او سیاحتي سیمې، یو طبیعي کاریز او یو تاریخي برج (وټهپور) هم د یادو موندنو په ترڅ کې ثبت شوي دي. په کاپیسا کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست وایي، چې دغه ټولې سیمې د یاد ریاست په ډیټابېس کې ثبت شوې دي.
په غزني کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور رییس حمیدالله نثار وایي، چې وروستیو ورښتونو او طبیعي پېښو د دغه ولایت تاریخي سیمو او ابداتو ته زیانونه اړولي دي. د هغه په وینا؛ د دغه زیانونو اصلي لاملونه سخت بارانونه او په ۲۰۱۳کال کې د تاریخي ودانیو نامعیاري بیارغونه ده.
نوموړي زیاته کړې، چې په غزني ښار کې د بالاحصار کلا د ورښتونو له امله ډېره زیانمنه شوې او د هغې بڼه هم بدله شوې ده. د معلوماتو له مخې؛ د دغه کلا لوېدیځ لوري ته شاوخوا ۳۰ متره احاطوي دېوال نړېدلی دی.
حمیدالله نثار ویلي، چې واک ته د طالبانو له رسېدو راهیسې په غزني ښار کې تر شلو ډېرې تاریخي سیمې او ابدات رغول شوي؛ خو لا هم اته نور تاریخي ځایونه بیارغونې ته اړتیا لري.
بلخوا د غزني اوسېدونکي له طالبانو غوښتي، چې په دغه ولایت کې دې د تاریخي ابداتو د ساتنې او بیارغونې لپاره جدي او عملي ګامونه پورته کړي. تر دې وړاندي طالب چارواکو ويلي و، چې په افغانستان کې وروستيو بارانونو او سېلابونو د ځاني زيان ترڅنګ سړکونه، ښوونځي، روغتيايي مرکزونه، مدرسې، کورونه او کرنیزه ځمکه ویجاړه کړې ده.
په افغاني ټولنه کې جامه یوازې د بدن پوښ نه ده، بلکې د تاریخ، هویت او ارزښتونو ژبه ده. له پکول او لونګۍ نیولې تر مزارۍ خولۍ پورې هره ټوټه د دې خاورې د خلکو د ژوند او مبارزو کیسه کوي. دغه خولۍ چې د پښتون مبارز منظور پشتین د مبارزې نښه ګڼل کیږي، د ګډ هویت او حق غوښتنې سمبول دی.
تازه د کابل پوهنتون د ازبکي ژبې او ادبیاتو پوهنځي یو محصل ویلي، چې د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ندامحمد ندیم له دې امله پرمخ په څپېړه وهلی، چې ازبکي خولۍ یې پر سر کړې وه. ندیم ویلي، چې دا «د خلقیانو او منظور پشتین» خولۍ ده او پر سر کول یې سیاسي فعالیت دی.
د کابل پوهنتون د ازبکي ژبې او ادبیاتو پوهنځي محصلان وايي، چې د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ندامحمد ندیم د چهارشنبې په ورځ، د وري پر ۱۹مه، د پوهنتون په انګړ کې د ازبکي ژبې او ادبیاتو پوهنځي یو محصل هبت الله یعقوب اوغلو له دې امله پرمخ په څپېړه وهلی، چې د وزیر په باور، د منظور پشتین خولۍ یې پر سر کړې وه او محصلان سیاسي حرکت ته هڅوي.
د محصلانو په وینا، د طالبانو لوړو زده کړو وزارت څو ورځې وړاندې پوهنځي ته یو مکتوب ور استولی و، چې محصلان باید خولۍ پر سر کړي او د ازبکي ژبې او ادبیاتو پوهنځي محصلانو ددغه مکتوب پر بنسټ، د ازبکانو د فرهنګ پر اساس خپلې دودیزې خولۍ پر سر کړې.
د محصلانو په وینا، د طالبانو وزیر ددغو محصلانو تذکرې هم اخېستې او د هغوی مشخصات یې ثبت کړي، خو وروسته د پوهنتون د مرستیال په ضمانت خوشې شوي دي.
تاریخي ریښه او کلتوري رنګ
خوشال بابا وايي، چې دستار تړي هزار دي، د دستار سړي په شمار دي.
د پګړۍ، خولۍ او هر بل ملي لباس ټولنیز او سیاسي ارزښت له دې بیت نه قیاس کېدای شي.
مزارۍ خولۍ چې په شمالي افغانستان کې د ازبکو او ترکمنو تر منځ په بېلابېلو نومونو پېژندل کېږي، د ورځني ژوند او مراسمو برخه پاتې شوې ده. دا خولۍ لومړی د ښځو په لاس اوبدل کېدې او وروسته بیا د فرهنګ او سوداګرۍ برخه وګرځېدې.
په دې خولیو کې د ګلونو او هندسي بڼو له لارې د سیمې ذوق او داستانونه ساتل شوي او د نسلونو ترمنځ یې د کلتوري حافظې پُل جوړ کړی دی. په دې معنا چې مزارۍ خولۍ د ځان پېژندنې او ټولنیز تړاو نښه ده.
دغه خولۍ د افغانستان په شمال او جنوب کې په مختلفو بڼو، د افغانستان د ټولو قومونو د لباس د ښکلا برخه ګڼل کیږي.
له دود څخه تر سمبول پورې
د وخت په تېرېدو، هر کلتوري توکی کولی شي نوې معناوې خپلې کړي. مزارۍ/منظوري خولۍ هم د معاصر تاریخ په یوه پړاو کې د حق غوښتنې، سوله غوښتنې او مدني دریځ سمبول وګرځېدله. کله چې خلک د سولې، عدالت او کرامت خبرې کوي، د خپل دودیز هویت له نښو سره یې کوي.
کله چې منظور پشتین د وزیرستان له خاورې د پښتنو د حقونو لپاره لومړی غږ پورته کړ، د هغه پر سر مزارۍ خولۍ وه؛ هغه خولۍ چې د سیمې د دود، وقار او عادي انسان د ژوند برخه ګڼل کېده. هماغه مهال هغه یوه جمله«یہ جو دہشت گردی ہے، اس کے پیچھے وردی ہے» د یوې تجربې او یوې پوښتنې په توګه بیان کړه؛ چې د پښتنو او افغانانو پر ځمکه د تاوتریخوالي تر شا مسوولیت او حساب څوک پر غاړه لري؟
دا پیغام چې له ټولنیز درده یې سرچینه اخیسته، ژر د ژبې او سیمې له پولې واوښت او د ډېرو لپاره د امن، عدالت او کرامت غوښتنې نښه وګرځېده.
وروسته همدغه شعار او ورسره مزارۍ خولۍ د لسګونو، سلګونو، زرګونو او بیا د میلیونونو پښتنو له خوا بدرګه شول. دغه خولۍ له دودیزې جامې څخه منظوري رنګ واخیست او د حق غوښتنې، عدم تشدد او مدني دریځ سمبول شو. په دې بهیر کې د افغانستان سرې مزاري خولۍ د افغانانو د ملي هویت په نقشه کې ځای ونیو،د تنوع په منځ کې د یووالي نښه وګرځېده او ویې ښودله چې افغاني فرهنګ یوازې جامې نه، بلکې هغه ارزښتونه دي چې خلک د عدالت او وقار لپاره سره نښلوي.
مزارۍ خولۍ ځکه نن افغانانو او پښتنو ته مهمه ده چې دا د خاموش درد له ویلو پیل شوې نښه ده. په وزیرستان کې چې منظور پشتین د زرګونو بېغږو خلکو احساسات په یوه جمله کې راونغاړل، خولۍ هم ورسره د احتجاج له صحنې تر کورونو، کلیو، ښارونو او بیا تر برلین، لندن او کابل ورسېده. دې خولۍ خلکو ته دا پیغام ورکاوه چې حق غوښتنه وسله نه غواړي، بلکې وجدان، تسلسل او زغم غواړي. له همدې امله، خولۍ یوازې د منظور پشتین پورې محدوده پاتې نه شوه، بلکې د هغه ماشوم، مور، قومي مشر او محصل پر سر هم کېښودل شوه چې د ورکېدلو، ماینونو، بېمحاکمې وژنو او سپکاوي پوښتنه یې کوله.
همدارنګه، د افغانانو لپاره دا خولۍ ځکه ارزښتناکه ده چې دا د افغانستان ټولنیز او کلتوري تنوع په عملي بڼه یادوي. افغانستان تل د قومونو، رنګونو او دودونو مجموعه پاتې شوې ده او هر هغه سمبول چې د یوه قوم تجربه د ټول وطن د وجدان مخې ته ږدي، په طبیعي ډول ملي رنګ اخلي. مزارۍ/منظوري خولۍ وښوده چې کلتوري توکي کولی شي د ملي یووالي ژبه شي، نه د تفرقې. همدې ځای کې دا خولۍ د افغاني ملي فرهنګ برخه وګرځېده، ځکه چې حق غوښتنه، عدالت او انساني کرامت د افغان ټولنې ګډ دردونه دي، نه د یوه حزب یا ډلې شعار.
خو دا چې ولې طالب واکمنان له دې خولۍ سره مخالفت کوي، لامل یې خپله خولۍ نه ده، بلکې هغه فکر دی، چې خولۍ یې استازیتوب کوي. هر سمبول چې له واک نه بهر راټوکېدلی وي، د عامو خلکو غږ ولري او پوښتنه راپورته کړي، د تنگ نظره واکمنو لپاره د خطر زنګ ګڼل کېږي.
د مزارۍ یا منظور پشتین د خولۍ مخالفت په اصل کې د پوښتنې، تنقید او مدني حق غوښتنې پر ضد دریځ دی. ځکه همدا خولۍ خلکو ته دا یادوي چې فرهنګ د حکم له لارې نه بدلېږي او تاریخ د هغه چا په ګټه نه څرخیږي چې د خلکو دود، هویت او غږ د زور په مټ چوپول غواړي.
کله چې دودیز سمبولونه له خپل تاریخي او ټولنیز بستره بېلېږي او یوازې د تورو او سپینو عینکو لاندې لوستل کېږي، کلتور ټپي کېږي. د پوهې او زده کړو په فضا کې د داسې تفسیرونو رواج د زدهکوونکو کرامت کمزوری کوي، د پوهنتون فضا تریخوي او د باور دروازې بندوي. فرهنګ د زور په څپېړه نه روزل کېږي؛ فرهنګ په پوهه، اورېدنه او درناوي ژوندی پاتې کېږي.
د حق غوښتنې مشروع ژبه
حق غوښتنه د افغان ملت تاریخي تجربه ده. له خپل دودیز لباس سره د حق خبرې کول د تاوتریخوالي بلنه نه ده؛ دا د سولې ژبه ده. کله چې ځوانان د خپل کلتور په ژبه د عدالت غوښتنه کوي، په حقیقت کې د ټولنې لپاره د اخلاقي لوړتیا غوښتنه کوي. د داسې ژبې محدودول یا بد تعبیرول، ستونزه نه حل کوي، بلکې لا یې ژوره کوي.
د افغانستان له ازبکي فرهنګ څخه د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ناخبري او دودیزه خولۍ د سیاسي سمبول په توګه تعبیرول، ښيي چې نوموړی د افغانستان د بېلابېلو قومونو له کلتوري ارزښتونو سره لازمه اشنایي نه لري.
د پښتون ژغورنې غورځنګ، چې په پاکستان کې د مېشتو پښتنو د حقونو لپاره مبارزه کوي، په خپلو غونډو کې ورته خولۍ پرسروي، چې د پي ټي ایم او منظور پشتین په خولۍ یې شهرت موندلی دی.
طالبان پي ټي اېم ناسیونالستي غورځنګ بولي او له دې وړاندې یې هم د افغانستان په ګڼو نورو سیمو کې سرې خولۍ سوځولې او ځینې کسان یې ددغو خولیو د پر سر کولو له امله نیولي دي.
که یې رالنډه کړو، مزارۍ/منظوري خولۍ د افغانستان د خلکو د هویت، وقار او حق غوښتنې یوه نښه ده؛ داسې نښه چې د دې وطن د تنوع له زړه راټوکېدلې ده. د افغاني فرهنګ دفاع هغه مهال معنا لري چې د ټولو افغانانو کلتوري نښې پکې خوندي وي.
هر هغه عمل چې په ناپوهۍ یا تندلارۍ کې د دې شتمنۍ سپکاوی کوي، نه یوازې د یوه قوم احساس ژوبلوي، بلکې د ملي یووالي ستنې هم کمزورې کوي.
د افغانستان راتلونکی د درناوي، زغم او پوهې له لارې رغېږي او کلتور له همدې لارې ساتل کېږي، نه د تاوتریخوالي او بد او مغرضانه تعبیر له لارې.
د کابل پوهنتون د ازبکي ژبې او ادبیاتو پوهنځي یو محصل ویلي، چې د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ندامحمد ندیم له دې امله پرمخ په څپېړه وهلی، چې ازبکي خولۍ یې پر سر کړې وه. ندیم ویلي، چې دا «د خلقیانو او منظور پشتین» خولۍ ده او پر سر کول یې سیاسي فعالیت دی.
د کابل پوهنتون د ازبکي ژبې او ادبیاتو پوهنځي محصلان وايي، چې د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ندامحمد ندیم د چارشنبې په ورځ، د وري پر ۱۹مه، د پوهنتون په انګړ کې د ازبکي ژبې او ادبیاتو پوهنځي یو محصل هبت الله یعقوب اوغلو له دې امله پرمخ په څپېړه وهلی، چې د وزیر په باور، د منظور پشتین خولۍ یې پر سر کړې وه او محصلان سیاسي حرکت ته هڅوي.
د محصلانو په وینا، د طالبانو لوړو زده کړو وزارت څو ورځې وړاندې پوهنځي ته یو مکتوب ور استولی و، چې محصلان باید خولۍ پر سر کړي او د ازبکي ژبې او ادبیاتو پوهنځي محصلانو ددغه مکتوب پر بنسټ، د ازبکانو د فرهنګ پر اساس خپلې دودیزې خولۍ پر سر کړې.
یعقوب اوغلو په یوه ویډیو کې، چې افغانستان انټرنشنل ته رسېدلې، ویلي، « موږ ټولو دا خولۍ پر سرکړې او له سیمینار وروسته د پسرلي د رارسېدو او د طبیعت د ښکلا په مناسبت مو د پوهنتون د انګړ د کثافاتو پاکولو ته مخه کړه. د همدې فعالیت پر مهال د لوړو زده کړو وزیر سیمې ته راغی او له موږ یې وپوښتل چې څه کوو. موږ هم ورته وویل چې د پوهنتون چاپېریال پاکوو».
دغه محصل وايي، چې وروسته وزیر له دوی نه وپوښتل چې ولې یې دا خولۍ پر سر کړې دي او دوی ورته وویل چې دا خولۍ د ازبکي کلتور یوه برخه ده. ید محصلانو په وینا، « هغه وویل دا د افغانستان له کلتور سره تړاو نه لري. استادانو هڅه وکړه ورته تشریح کړي چې دا خولۍ د ازبکي کلتور ریښه لري او ازبکې ښځې یې اوبي، خو له بده مرغه هغه دې خبرو ته پام ونه کړ او ویې ویل چې دا خولۍ د خلقیانواو منظور پشتین خولۍ ده».
د محصلانو په وینا، دوی د طالبانو وزیر ته وویل، چې له منظور پشتین سره هېڅ اړیکه نه لري او نه یې هم پېژني، خو ندیم دا موضوع سیاسي فعالیت وباله او د یوه محصل له سرنه یې خولۍ لرې کړه او ویې غورځوله.
د ندیم له خوا په څپیړه وهل شوي محصل وویل، « وروسته یې له ما وپوښتل چې د چا په امر مې دا خولۍ پر سر کړې ده. ما ورته وویل چې دا زموږ د کلتور برخه ده، له هېچا مې امر نه دی اخیستی، بلکې له کوچنیوالي راهیسې یې پر سر کوم».
د یاد محصل په وینا، ندیم دا چاره سیاسي فعالیت وباله او له ده یې وغوښتل چې له مخ نه ماسک لرې کړي.
نوموړې زیاتوي، « کله مې چې ماسک لرې کړ، زه یې په مخ په څپېره ووهلم. دا شیبه مې مخ او زړه دواړو درد وکړ او نړۍ تیاره راته وبرېښېده».
نوموړی وايي، چې دوی نن په افغانستان کې یوه خولۍ نه شي پرسر کولای او کله چې په مورنۍ ژبه او خپل کلتوري لباس ځوک دغسې سپکاوی ویني، په دغسې شرایطو کې ژوند کول سخت او بې معنا دي.
د محصلانو په وینا، د طالبانو وزیر ددغو محصلانو تذکرې هم اخېستې او د هغوی مشخصات یې ثبت کړي، خو وروسته د پوهنتون د مرستیال په ضمانت خوشې شوي دي.
د چارو د شنونکو په باور، د افغانستان له ازبکي فرهنګ نه د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ناخبري او دودیزه خولۍ د سیاسي سمبول په توګه تعبیرول، ښيي چې نوموړی د افغانستان د بېلابېلو قومونو له کلتوري ارزښتونو سره لازمه اشنایي نه لري.
د پښتون ژغورنې غورځنګ، چې په پاکستان کې د میشتو پښتنو د حقونو لپاره مبارزه کوي، په خپلو غونډو کې ورته خولۍ پرسروي، چې د پي ټي ایم او منظور پشتین په خولۍ یې شهرت موندلی دی.
طالبان پي ټي اېم ناسیونالستي غورځنګ بولي او له دې وړاندې یې هم د افغانستان په ګڼو نورو سیمو کې سرې خولۍ سوځولې او ځینې کسان یې ددغو خولیو د پر سر کولو له امله نیولي دي.