د بلخ د سوداګرۍ او پانګونې خونې مرستیال هارون رشید ویلي، په تېر ۱۴۰۴کال کې په دغه ولایت کې په بېلابېلو تولیدي او اقتصادي برخو کې څه باندې ۷۰۰ مېلیون ډالره پانګونه شوې ده. نوموړي زیاته کړې، چې دغه پانګونه د اوسپنې تولید، کرنې، خوراکي توکو او نورو اقتصادي برخو کې شوې ده.
هغه ویلي، چې د دغه پانګونې پرمهال ګڼو کسانو ته کاري فرصتونه برابر شوي او په اقتصادي پياوړتیا کې یې مهم رول لوبولی دی. د نوموړي په خبره؛ مناسب چاپېریال کورنیو سوداګرو او پانګهوالو ته د لا ډېر کار زمینه برابره کړې ده.
افغان سوداګر له طالبانو د زېربناوو، برېښنا او په سوداګریزو چارو کې د لا ډېرو اسانتیاوو د رامنځته کېدو غوښتنه کوي.
له بل پلوه په بلخ کې د کانونو او صنایعو خونه وایي، چې په نږدې راتلونکې کې به د بلخ صنعتکارانو ته چې د طالبانو لهخوا ۲۴ جریبه ځمکه ځانګړې شوې؛ د وېش چارې پیل شي. په بلخ کې د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ ریاست په وینا؛ دامهال په دغه ولایت کې شاوخوا ۱۷۰۰ تولیدي کارخونې فعالې دي.
تر دې وړاندې بیا د طالبانو د ریاستالوزرا اقتصادي معاونیت خبر ورکړی و، چې د یادې ډلې د پانګونې بینالوزارتي کمیټې د خپل فعالیت له پیل راهیسې د ۳۵ مېلیارده افغانیو په ارزښت کورنۍ او بهرنۍ پانګونه جذب کړې ده.
د افغان کډوالو د ملاتړ اداره افغان ایواک په خپل تازه اونیز راپور کې ویلي، چې یوې فدرالي محکمې د امریکا بهرنیو چارو وزارت د افغان ځانګړې کډوالۍ ویزو د غوښتونکو په چارو کې پر «جدي ناکامۍ» تورن کړی او امر یې کړی چې د زرګونو افغان متحدینو دوسیې دې په چټک ډول وڅېړل شي.
د راپور له مخې، قاضي تانیا چټکن د مې په اتمه په خپلې پرېکړه کې ویلي چې د امریکا بهرنیو چارو وزارت د افغان او عراقي متحدینو د دوسیو د ارزونې په برخه کې «په خواشینوونکي ډول ناکام» پاتې شوی دی.
محکمې امر کړی، چې وزارت باید د جون له میاشتې تر سپټمبر پورې هره میاشت زرګونه دوسیې پروسس کړي او وروسته بیا هره میاشت لږ تر لږه څلور زره قضیې بشپړې کړي، څو پاتې دوسیې ختمې شي.
افغان ایواک ویلي، دا لومړی ځل دی چې یوه فدرالي محکمه په ښکاره ډول د امریکا د حکومت چلند «د تعمیل د ناکامۍ» په توګه یادوي، نه یوازې د اداري ځنډ په توګه.
په راپور کې راغلي چې په امریکا کې یو شمېر هغو افغانانو ته، چې مخکې یې د کډوالۍ یا ګرینکارټ غوښتنلیکونه منل شوي وو، د امریکا د تابعیت او کډوالۍ ادارې له لوري ورته ناڅاپي پیغامونه استول شوي چې پکې ویل شوي: «ستاسو په دوسیه کې اقدام شوی.» د افغان ایواک په وینا، ځینې منل شوې دوسیې په موقتي ډول بېرته «تر ارزونې لاندې» حالت ته ګرځول شوې دي.
سازمان خبرداری ورکړی، چې دا وضعیت د هغو افغانانو اندېښنې زیاتوي چې له کلونو انتظار وروسته یې د استوګنې اسناد ترلاسه کړي دي.
راپور کې د قطر د ضربالاجل موضوع ته هم اشاره شوې او ویل شوي، چې دوحه له واشنګټنه غوښتي، د ۲۰۲۶ کال تر سپټمبر پورې دې د «کاس» په مرکز کې ټول مېشت افغانان له قطره وباسي او نور افغانان دې هم دغه هېواد ته نه لېږدوي.
د افغان ایواک په وینا، اوس شاوخوا ۱۱۰۰ افغانان په «کاس» مرکز کې پاتې دي، چې نږدې ۹۰۰یې امریکا ته د داخلېدو اجازه ترلاسه کړې ده. د دغو کسانو له ډلې شاوخوا ۴۴۰ ماشومان او نږدې ۱۵۰ تنه د امریکايي پوځیانو د کورنیو غړي دي.
راپور زیاتوي چې د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت ته د افغان کډوالو د احتمالي لېږد طرحه لا هم «فعاله» ده او تر هغو چې د امریکا بهرنیو چارو وزارت په رسمي ډول دا موضوع رد نه کړي، باید جدي وبلل شي.
افغان ایواک ویلي، د امریکا او اروپا هغه هڅې چې افغانستان د کډوالو د بېرته ستنولو لپاره «خوندي» معرفي کوي، د نړیوالو اصولو خلاف دي او د طالبانو حکومت ته مشروعیت ورکوي.
د راپور له مخې، شاوخوا ۲۶۰ زره افغان متحدین دا مهال په ۹۰ هېوادونو کې د کډوالۍ د پروسس په بهیر کې دي، چې له ډلې یې نږدې ۱۷۸ زره کسانو د امریکا د ماموریت د تایید پړاو بشپړ کړی دی.
په افغانستان کې د تېر جمهوري دولت پر مهال د بشر حقونو د خپلواک کمېسیون مشره شهرزاد اکبر وایي، په افغانستان کې د فساد، معافیت فرهنګ او د عدالت نه پلي کېدو د خلکو باور پر جمهوري نظام کمزوری کړ او په پایله کې یې د نظام د سقوط لپاره زمینه برابره شوه.
هغې دا څرګندونې د جینوا په هغه غونډه کې کړې چې د «عدالت، حقیقت موندنې او پخلاینې په لټه کې؛ په افغانستان کې د قانون د واکمنۍ د بیا رغونې بنسټونه» تر عنوان لاندې جوړه شوې وه.
هغې وویل، د پخواني حکومت پر مهال د انتقالي عدالت لپاره جدي سیاسي اراده موجوده نه وه او د خلکو هغه غوښتنې چې د حقیقت موندنې، عدالت او حساب ورکونې لپاره مطرح کېدې، له پامه غورځول شوې وې.
د نوموړې په خبره، د بشري حقونو د نقض، فساد او زورواکو پر وړاندې د حساب ورکونې نشتون د دې لامل شو چې خلک پر دولتي بنسټونو خپل باور له لاسه ورکړي.
شهرزاد اکبر زیاته کړه، نړیواله ټولنه، په ځانګړي ډول متحده ایالات او ملګري ملتونه هم د افغانستان د وروستیو تحولاتو په وړاندې مسوولیت لري، ځکه د نړیوالو ځواکونو اړوند قضیو کې هم لازم شفافیت او حساب ورکونه ونه شوه.
هغې ټینګار وکړ چې که افغانستان غواړي په راتلونکي کې د تاوتریخوالي او سیاسي سقوط د تکرار مخه ونیسي، نو باید د عدالت، بشري حقونو او عامه پوهاوي بنسټونه پیاوړي کړي.
په جینوا کې دغه غونډه د افغان مدني فعالانو، سیاستوالو، د بشري حقونو د ملاتړو او نړیوالو کارپوهانو په ګډون ترسره شوې وه، چې په کې د افغانستان د راتلونکي سیاسي او حقوقي وضعیت په اړه بحثونه وشول.
اروپايي ټولنې اعلان کړی، چې غواړي په نږدې راتلونکې کې د افغان کډوالو د بېرته ستنولو د څرنګوالي په اړه د خبرو لپاره د طالبانو چارواکي بروکسل ته دعوت کړي. دا اقدام د طالبانو له حکومت سره د اروپايي هېوادونو د تخنیکي اړیکو د پراخېدو نښه بلل کېږي.
د فرانسې خبري اژانس د راپور له مخې، اروپايي کمېسیون ویلي چې ډېر ژر به کابل ته یو رسمي لیک واستول شي، څو د بروکسل د غونډې نېټه وټاکل شي. ویل کېږي چې دا لیدنه د سویډن په همغږۍ ترسره کېږي او تر دې وړاندې اروپايي چارواکو د همدې موضوع لپاره دوه ځله افغانستان ته سفرونه کړي وو.
اروپايي کمېسیون ویلي، اوس د افغانستان له «حاکمو چارواکو» سره په بروکسل کې د تخنیکي کچې د یوې تعقیبي غونډې پر چمتووالي کار روان دی، خو تر اوسه د غونډې کره نېټه نه ده اعلان شوې.
دا اقدام داسې مهال کېږي چې شاوخوا شلو اروپايي هېوادونو د کډوالۍ د سختو سیاستونو د پلي کولو په ترڅ کې افغانستان ته د افغان کډوالو، په ځانګړي ډول د جنايي جرمونو د محکومو کسانو، د بېرته ستنولو پر لارو چارو بحثونه چټک کړي دي.
د راپور له مخې، یو شمېر اروپايي هېوادونو تېر کال په یوه لیک کې له اروپايي ټولنې غوښتي وو چې د افغان کډوالو د ایستلو لپاره ډيپلوماټیک او عملي میکانېزمونه پیدا کړي. اروپايي کمېسیون ویلي چې د همدې هڅو په دوام، د ۲۰۲۶ کال په جنورۍ کې په کابل کې یوه تخنیکي غونډه هم ترسره شوې وه.
خو د طالبانو د چارواکو احتمالي سفر د بشري حقونو او سیاسي اړخونو له امله له جدي نیوکو سره هم مخ شوی دی، ځکه اروپايي ټولنه لا هم د طالبانو حکومت په رسمیت نه پېژني.
بشري بنسټونه خبرداری ورکوي چې افغانستان له سخت بشري بحران سره مخ دی او ډېری بېرته ستانه شوي افغانان د سرپناه، کار او لومړنیو اسانتیاوو له نشت سره ژوند کوي. د ژغورنې نړیوالې کمېټې د افغانستان مشرې لیزا اوون ویلي: «هغه هېواد ته د افغانانو شړل چې نږدې نیمايي وګړي یې د خوړو له کمښت سره مخ دي، یوازې د کډوالۍ سیاست نه دی، بلکې داسې پرېکړه ده چې د خلکو ژوند له خطر سره مخ کوي.»
د اروپايي ټولنې د معلوماتو له مخې، د ۲۰۱۳ او ۲۰۲۴ کلونو ترمنځ شاوخوا یو میلیون افغانانو په اروپايي هېوادونو کې د پناه غوښتنه کړې وه، چې نږدې نیمايي غوښتنې یې منل شوې دي. افغانان په ۲۰۲۵ کال کې هم په اروپا کې د پناه غوښتونکو تر ټولو لویه ډله بلل شوې ده.
په وروستیو کلونو کې جرمني تر ټولو فعال اروپايي هېواد پاتې شوی چې له قطر سره په همغږۍ یې تر سلو ډېر افغانان، چې په جرمونو محکوم شوي وو، افغانستان ته استولي دي. اتریش هم تېر کال په ویانا کې د طالبانو د استازو کوربهتوب کړی و، او اوس بلجیم او سویډن هم ورته ګامونو ته لېوالتیا ښيي.
د راپور له مخې، اروپايي چارواکي وايي چې د دې اړیکو اساسي موخه عملي او تخنیکي ستونزې حل کول دي، لکه د هغو افغانانو لپاره د پاسپورټونو صادرول چې په اروپا کې د افغانستان سفارتونه یې د طالبانو تر کنټرول لاندې نه دي.
د امريکا سيبياېس خبري شبکې د امريکايي چارواکو له قوله راپور ورکړی، چې ايران د پراخېدونکې جګړې او احتمالي هوايي بريدونو د ګواښ له امله خپلې ځینې پوځي او ملکي الوتکې پاکستان او افغانستان ته لېږدولي دي.
راپور کې ويل شوي، تهران هڅه کړې چې پاتې پوځي او هوايي تجهيزات له احتمالي زيانونو خوندي وساتي.
سيبياېس د «امنيتي مسايلو» په اړه د باخبره امريکايي چارواکو له قوله ويلي، ايران څو پوځي الوتکې د پاکستان د نورخان هوايي اډې ته انتقال کړې او ځینې ملکي الوتکې يې هم افغانستان ته استولې دي.
د راپور له مخې، دا لېږدونه څو ورځې وروسته له هغې ترسره شوه چې د امريکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ايران او امريکا ترمنځ د اوربند اعلان وکړ. امريکايي چارواکو ادعا کړې چې پاکستان په داسې حال کې چې ځان يې د تهران او واشنګټن ترمنځ د ډيپلوماټيک منځګړي په توګه معرفي کاوه، په پټه يې ايراني پوځي الوتکو ته اجازه ورکړه چې د دې هېواد په هوايي ډګرونو کې کښېني.
په راپور کې راغلي چې د لېږدول شويو الوتکو له ډلې يوه «آر سي-۱۳۰» استخباراتي او کشفي الوتکه هم شامله وه، خو دوو امريکايي چارواکو سيبياېس ته ويلي چې لا څرګنده نه ده ايا ايران افغانستان ته هم پوځي الوتکې استولې دي او که نه.
سيبياېس ليکلي، چې دا تحرکات د ايران له لوري «روښانه هڅه» ښيي، څو خپل پاتې پوځي او هوايي امکانات د جګړې له پراخېدو خوندي کړي.
بل لور ته، يوه جګپوړي پاکستاني چارواکي د نورخان هوايي اډې په اړه دا ادعاوې رد کړې دي. نوموړي سيبياېس ته ويلي: «نورخان اډه د ښار په منځ کې موقعيت لري او هلته د ګڼو الوتکو پټ ساتل ناشوني دي.»
د طالبانو وياند ذبيحالله مجاهد هم افغانستان ته د ايراني الوتکو د انتقال راپورونه رد کړي دي. هغه سيبياېس ته ويلي: «ايران دې کار ته اړتيا نه لري.»
په افغانستان کې د مرغانو نوې ملي سروې ښيي چې د هېواد مهم لندبلونه په پراخه کچه وچ شوي او د اوبو د کډوالو مرغانو شمېر د پخوا په پرتله په څرګند ډول راټیټ شوی دی. دا سروې د یوې افغانې چاپېریالي ادارې له خوا د لومړي ځل لپاره له سیاسي بدلون وروسته ترسره شوې.
دا سروې د «نړیوالو اوبو مرغانو د سرشمېرنې» د پروګرام په چوکاټ کې ترسره شوې، چې له مخې یې د نړۍ په ۱۸۹ هېوادونو کې د مرغانو وضعیت څارل کېږي، څو د کډوالو مرغانو د لارې او د هغوی د استوګنې چاپېریال ارزونه وشي.
د افغانستان د نوې چاپېریالي ادارې «ارګانایزېشن ریویلډ» رضاکاره ټیم د هېواد په شپږو مهمو لندبلونو کې سروې کړې، چې ځینې یې د مرکزي اسیا د کډوالو مرغانو د مهمې الوتنې لارې برخه ګڼل کېږي.
د دې ادارې اجراییوي مشر ایوب علوي ویلي، چې د سروې پر مهال د اوبو مرغانو شمېر د پخوا په پرتله کم و او ډېری طبیعي لندبلونه یا وچ شوي او یا هم د بشري فعالیتونو له امله سخت زیانمن شوي دي.
هغه ویلي: «په ډېرو سیمو کې د مرغانو لپاره مناسب چاپېریال نور نه دی پاتې او په ځینو ځایونو کې اوبه بالکل له منځه تللې دي.»
د سروې له مخې، د کابل سیند پر غاړه بندونه، د غزني په بند سیمه او د امو سیند په شاوخوا کې ځینې نسبي ژوندي لندبلونه پاتې دي، خو د کرنې پراختیا، ککړتیا، ښکار او د ځمکې لاندې اوبو استخراج د دغو سیمو پر طبیعي توازن سخت اغېز کړی دی.
په راپور کې راغلي چې د «اب استاده» په نوم یو وخت له ۱۳ زره هکټاره پراخ طبیعي جهیل، چې د فلامینګو مرغانو مهم مرکز و، اوس بشپړ وچ شوی او هېڅ اوبه پکې نه شته.
د مرغانو د څارنې کارپوهانو ویلي چې افغانستان د مرکزي اسیا د کډوالو مرغانو لپاره مهم تمځای و، خو د اقلیمي بدلون، ښکار او د استوګنې د ځایونو د له منځه تلو له امله دا رول ورځ تر بلې کمزوری کېږي.
د راپور له مخې، ځینې سیمې لا هم د ژوندي چاپېریال نښې لري، خو د ښکار فشار او د انساني فعالیتونو پراختیا د مرغانو د خوندي پاتې کېدو امکانات محدود کړي دي.
د چاپېریال ساتنې ادارې او د ملګرو ملتونو اړوند بنسټونه هم وخت ناوخت خبرداری ورکوي چې افغانستان د اقلیمي بدلون له امله د هغو هېوادونو له ډلې دی چې طبیعي سرچینې او اکوسیستم یې په چټک ډول زیانمنېږي.
د راپور لیکونکي کاترین کلارک لیکلي، چې دا سروې که څه هم محدود امکانات درلودل، خو بیا یې هم دا وښوده چې د افغانستان د لندبلونو او مرغانو وضعیت له جدي زوال سره مخ دی.
هغه زیاته کړې، چې افغانستان د لومړي ځل لپاره له کلونو وروسته د نړیوالو مرغانو د څارنې په سیستم کې بېرته شامل شوی، چې دا کار د هېواد د طبیعي چاپېریال د څار لپاره یو مهم ګام ګڼل کېږي، خو د دوام لپاره مالي او تخنیکي ملاتړ ته اړتیا لري.