ګراهام: که د ایراني الوتکو د لېږد راپور رښتیا وي باید د پاکستان د منځګړیتوب رول وارزول شي

د دوشنبې په ورځ د پاکستان پارلمان ته په وينا کې هغه وويل، د خيبرپښتونخوا په سويلي ولسواليو کې «په لرې پرتو سيمو کې په جوماتونو او بېټکونو کې وسله وال موجود دي، څوک له ويرې خپل ماشوم ښوونځي ته نشي لېږلی».

هغه زياته کړه، «په سیمه کې کاروبارونه په ټپه ودرېدلې دي، په لوي شمېر کې خلک کډې کوي خو حکومت په دې هېڅ خبره نه کوي، چې په هېواد کې څه روان دي».

هغه وويل، ډېره اسماعيل، ټانک، لکي مروت او بنو یې سیمې دي، «دغلته کوم سرتيری او نه کوم ملکي وګړی خوندي نه دي».

مولانا فضل الرحمان وويل، «په يوه ورځ د يوه کلي نه هغه سرتيری چې په رخصت وو، سهار له کوره بوتلل شوی، ويډیو یې جوړه شوې او په ډزو وژل شوی، او هم د دغه کلي نه ماسپښين بل تن بوتلل شوی او د ماښام نه وړاندې د هغه جسد ترلاسه کړل شوی دی».

په وروستيو کې د خيبرپښتونخوا په سويلي ولسواليو او قبايلي سيمو کې د ناامنۍ پېښو بیا زور نيولی دی.

د فرانسې خبري اژانس د راپور له مخې، اروپايي کمېسیون ویلي چې ډېر ژر به کابل ته یو رسمي لیک واستول شي، څو د بروکسل د غونډې نېټه وټاکل شي. ویل کېږي چې دا لیدنه د سویډن په همغږۍ ترسره کېږي او تر دې وړاندې اروپايي چارواکو د همدې موضوع لپاره دوه ځله افغانستان ته سفرونه کړي وو.

اروپايي کمېسیون ویلي، اوس د افغانستان له «حاکمو چارواکو» سره په بروکسل کې د تخنیکي کچې د یوې تعقیبي غونډې پر چمتووالي کار روان دی، خو تر اوسه د غونډې کره نېټه نه ده اعلان شوې.

دا اقدام داسې مهال کېږي چې شاوخوا شلو اروپايي هېوادونو د کډوالۍ د سختو سیاستونو د پلي کولو په ترڅ کې افغانستان ته د افغان کډوالو، په ځانګړي ډول د جنايي جرمونو د محکومو کسانو، د بېرته ستنولو پر لارو چارو بحثونه چټک کړي دي.

د راپور له مخې، یو شمېر اروپايي هېوادونو تېر کال په یوه لیک کې له اروپايي ټولنې غوښتي وو چې د افغان کډوالو د ایستلو لپاره ډيپلوماټیک او عملي میکانېزمونه پیدا کړي. اروپايي کمېسیون ویلي چې د همدې هڅو په دوام، د ۲۰۲۶ کال په جنورۍ کې په کابل کې یوه تخنیکي غونډه هم ترسره شوې وه.

خو د طالبانو د چارواکو احتمالي سفر د بشري حقونو او سیاسي اړخونو له امله له جدي نیوکو سره هم مخ شوی دی، ځکه اروپايي ټولنه لا هم د طالبانو حکومت په رسمیت نه پېژني.

بشري بنسټونه خبرداری ورکوي چې افغانستان له سخت بشري بحران سره مخ دی او ډېری بېرته ستانه شوي افغانان د سرپناه، کار او لومړنیو اسانتیاوو له نشت سره ژوند کوي. د ژغورنې نړیوالې کمېټې د افغانستان مشرې لیزا اوون ویلي: «هغه هېواد ته د افغانانو شړل چې نږدې نیمايي وګړي یې د خوړو له کمښت سره مخ دي، یوازې د کډوالۍ سیاست نه دی، بلکې داسې پرېکړه ده چې د خلکو ژوند له خطر سره مخ کوي.»

د اروپايي ټولنې د معلوماتو له مخې، د ۲۰۱۳ او ۲۰۲۴ کلونو ترمنځ شاوخوا یو میلیون افغانانو په اروپايي هېوادونو کې د پناه غوښتنه کړې وه، چې نږدې نیمايي غوښتنې یې منل شوې دي. افغانان په ۲۰۲۵ کال کې هم په اروپا کې د پناه غوښتونکو تر ټولو لویه ډله بلل شوې ده.

په وروستیو کلونو کې جرمني تر ټولو فعال اروپايي هېواد پاتې شوی چې له قطر سره په همغږۍ یې تر سلو ډېر افغانان، چې په جرمونو محکوم شوي وو، افغانستان ته استولي دي. اتریش هم تېر کال په ویانا کې د طالبانو د استازو کوربه‌توب کړی و، او اوس بلجیم او سویډن هم ورته ګامونو ته لېوالتیا ښيي.

د راپور له مخې، اروپايي چارواکي وايي چې د دې اړیکو اساسي موخه عملي او تخنیکي ستونزې حل کول دي، لکه د هغو افغانانو لپاره د پاسپورټونو صادرول چې په اروپا کې د افغانستان سفارتونه یې د طالبانو تر کنټرول لاندې نه دي.

ټام فلیچر، پر ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي، چې په تېرو ۲۴ساعتونو کې پر لبنان له سلو ډېر بریدونه شوي، چې له امله یې ملکي وګړي وژل شوي او ګڼې کورنۍ بې‌ځایه شوې دي.

هغه زیاته کړې، ملګري ملتونه به خپلې ټولې هڅې وکاروي څو اړمنو کسانو ته بشري مرستې ورسوي، خو د ده په وینا، د لبنان خلک اوس تر ټولو ډېر د جګړې د درېدلو او د یوه ریښتیني اوربند غوښتنه کوي.

دا څرګندونې داسې مهال کېږي چې په لبنان کې د وروستیو بریدونو او تاوتریخوالي له امله د بشري وضعیت د خرابېدو په اړه نړیوالې اندېښنې زیاتې شوې دي.

راپور کې ويل شوي، تهران هڅه کړې چې پاتې پوځي او هوايي تجهيزات له احتمالي زيانونو خوندي وساتي.

سي‌بي‌اېس د «امنيتي مسايلو» په اړه د باخبره امريکايي چارواکو له قوله ويلي، ايران څو پوځي الوتکې د پاکستان د نورخان هوايي اډې ته انتقال کړې او ځینې ملکي الوتکې يې هم افغانستان ته استولې دي.

د راپور له مخې، دا لېږدونه څو ورځې وروسته له هغې ترسره شوه چې د امريکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ايران او امريکا ترمنځ د اوربند اعلان وکړ. امريکايي چارواکو ادعا کړې چې پاکستان په داسې حال کې چې ځان يې د تهران او واشنګټن ترمنځ د ډيپلوماټيک منځګړي په توګه معرفي کاوه، په پټه يې ايراني پوځي الوتکو ته اجازه ورکړه چې د دې هېواد په هوايي ډګرونو کې کښېني.

په راپور کې راغلي چې د لېږدول شويو الوتکو له ډلې يوه «آر سي-۱۳۰» استخباراتي او کشفي الوتکه هم شامله وه، خو دوو امريکايي چارواکو سي‌بي‌اېس ته ويلي چې لا څرګنده نه ده ايا ايران افغانستان ته هم پوځي الوتکې استولې دي او که نه.

سي‌بي‌اېس ليکلي، چې دا تحرکات د ايران له لوري «روښانه هڅه» ښيي، څو خپل پاتې پوځي او هوايي امکانات د جګړې له پراخېدو خوندي کړي.

بل لور ته، يوه جګپوړي پاکستاني چارواکي د نورخان هوايي اډې په اړه دا ادعاوې رد کړې دي. نوموړي سي‌بي‌اېس ته ويلي: «نورخان اډه د ښار په منځ کې موقعيت لري او هلته د ګڼو الوتکو پټ ساتل ناشوني دي.»

د طالبانو وياند ذبيح‌الله مجاهد هم افغانستان ته د ايراني الوتکو د انتقال راپورونه رد کړي دي. هغه سي‌بي‌اېس ته ويلي: «ايران دې کار ته اړتيا نه لري.»

سرفراز بګټي د دوشنبې په ورځ خبري غونډه کې دغه نجلۍ د مطبوعاتو مخې ته وړاندې کړه، او وې ويل، کورنۍ یې د تربت ده. او امنیتي ادارو پر وخت اقدام وکړ او دغه پلان یې شنډ کړ.

همداراز هغه وویل، چې «د دغه اقدام له لارې نه یوازې له لویو ځاني زیانونو څخه مخنیوی وشو بلکې د پاکستان نړیوال تشخص ته د زیان رسولو هڅه هم ناکامه کړل شوه».

هغه وویل، چې څه موده مخکې ددې نجلۍ د لا درکه کېدو خبر ورکړل شوی و، او بيا یې امنیتي ادارو لټون پیل کړ. بګټي ادعا وکړه، دغه نجلۍ لادرکه نه وه بلکې د یوې وسله والې ډلې په کمپ کې یې روزنه روانه وه.

د بلوچستان لومړي وزیر وويل، په بلوچستان کې له ډېرې مودې راهیسې ښځې د ترهګرۍ لپاره کارول کېږي او دا د بلوڅو له کلتور خلاف عمل دي.

هغه زياته کړه، دغه نيول شوې نجلۍ یې پلار ته سپاري، څوک چې د لارۍ چلوونکی دی.

هغه وويل، «د ترهګرو ډلو دا چلند د شرم وړ دی». هغه د بلوڅ ازادي ځواک (بلوچستان لبرېشن ارمي) نومې بېلتون غوښتونکې ډلې د مشر بشیر زیب د نوم اخېستلو سره وویل چې پر دې اقدام دې شرم وکړي.

د پاکستان حکومت بلوچستان لبرېشن ارمي نومې ډله په ۲۰۰۶م کال کې لاقانونه ګرځولې ده.