طالبان وایي لوګر کې د انجې طبي بوټي کرکيله زیاته شوې ده

د فابریکې د لابراتوار مدیر محمد یاسین عزیزي، ویلي چې دا فابریکه په ۱۴ جریبه ځمکه کې جوړه شوې او شاوخوا ۵۰۰ کسانو ته یې د کار زمینه برابره کړې ده.

د نوموړي په وینا، په دې فابریکه کې دوه ډوله، مایع او جامد، کیمیاوي او عضوي سرې تولیدېږي او د ورځې د ۲۰۰ټنه سرې د تولید ظرفیت لري.

عزیزي زیاته کړې چې د فابریکې ټوله ماشینري د افغان انجنیرانو له لوري ډیزاین او جوړه شوې ده.

دغه اداره وايي چې له شریکو نړیوالو بنسټونو او سیمه‌ییزو ټولنو سره په ګډه هڅې روانې دي څو د پړانګانو طبیعي استوګنځایونه خوندي شي او د هغوی د بقا لپاره مناسب چاپېریال برابر شي.

د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام په وینا، د نړیوال چاپېریال ساتنې صندوق (GEF) او نورو شریکانو سره همکاري د دې لپاره مهمه ده چې د پړانګانو د ژوند سیمې خوندي شي او د ساتنې لپاره دوامداره مالي سرچینې رامنځته شي.

یاده اداره زیاتوي چې د چاپېریال ساتنې د نوو مالي میکانیزمونو جوړول کولی شي د هغو هېوادونو ملاتړ وکړي چې د پړانګانو طبیعي استوګنځایونه پکې موجود دي، څو د دغه نایابه وحشي ژوي د بقا اوږدمهاله تضمین وشي.

معلومات ښيي چې پړانګان د افغانستان په ځینو شمالي او شمال‌ختیځو سیمو کې موجود وو، په ځانګړي ډول د «کیسپین پړانګ» په نوم پېژندل شوی ډول، چې د مرکزي اسیا له سیمو څخه تر افغانستان، ایران او قفقاز پورې خپور و. خو دا ډول د شلمې پېړۍ په منځنیو لسیزو کې د ښکار، د استوګنځایونو د له منځه تلو او انساني فشارونو له امله لږ تر لږه له منځه تللی بلل کېږي.

اوس مهال په افغانستان کې د پړانګانو وحشي نفوس په نشت حساب دی او د هغوی د بېرته راژوندي کولو کوم رسمي پروګرام هم نه دی موجود.

همدا راز افغانستان لا هم د نورو نادرو وحشي ژوو لکه واورین پړانګ (Snow Leopard) او مارخور لپاره د مهمو طبیعي استوګنځایونو په توګه پېژندل کېږي، چې د هېواد د طبیعي ژوندي تنوع مهمه برخه جوړوي خو د دې طبعي ژوند د ژغورنې لپاره هغه ډول هڅې نشته چې څنګه په کار دي.

د چارواکو په وینا، دغه پېښه نن شنبه، د غبرګولي ۹مه، د سهار شاوخوا پنځه بجې رامنځته شوې ده. په پېښه کې ۲۹ تنه نور ټپیان هم دي.

ټپیان د درملنې لپاره د ننګرهار سیمه‌ییز روغتون ته لېږدول شوي دي.

د ټپیانو د روغتیايي وضعیت په اړه تر اوسه نور جزییات نه دي خپاره شوي.

علي‌خېل په خپلې ایکس‌پاڼه کې د «د ګاونډیانو او سیمې په سیاستونو کې افغانستان» تر سرلیک لاندې لیکلي چې په ۲۰۰۱ کال کې پر افغانستان د امریکا له برید وروسته د سیمې ډېری هېوادونو، لکه روسیې، چین، ایران او پاکستان، د بېلابېلو دلایلو له مخې د امریکا د حضور ملاتړ کړی و یا یې لږ تر لږه ښکاره مخالفت نه کاوه.

هغه ویلي، خو د وخت په تېرېدو سره دغو هېوادونو د امریکا پوځي حضور د خپلو ملي ګټو او امنیت لپاره ګواښ وباله او دا احساس یې کاوه چې د افغانستان د مسلې او سیمه‌ییزو تعاملاتو په اړه له پامه غورځول شوي دي.

علي‌خېل لیکلي: «له همدې امله روسیې، چین او ایران له طالبانو سره د اړیکو جوړولو لاره خپله کړه، څو په هره ممکنه وسیله امریکا له افغانستانه وباسي.»

نوموړي د پاکستان د تګلارې په اړه هم ویلي چې اسلام‌اباد له یوې خوا د جمهوري نظام د سقوط پلوی و، خو له بلې خوا یې نه غوښتل طالبان مطلق او بشپړ واک ترلاسه کړي.

د هغه په وینا، د جمهوري نظام پر مهال، په ځانګړي ډول هغه وخت چې بهرني ځواکونه د وتلو په اړه غور کاوه، د افغانستان حکومت د روانو تحولاتو روښانه تحلیل نه درلود او ونه توانېد چې د سولې او د هېواد د وضعیت په اړه دننه او له سیمه‌ییزو هېوادونو سره اجماع رامنځته کړي.

پخوانی افغان سفیر زیاتوي چې په تېرو پنځو کلونو کې روسیې، چین، ایران، هند او د منځنۍ اسیا هېوادونو له طالبانو سره د تعامل سیاست غوره کړی، څو د افغانستان او سیمې د راتلونکو تحولاتو په اړه خپل نفوذ او موقعیت وساتي.

هغه ویلي چې د سیمې د هېوادونو په دریځ کې یو ګډ ټکی دا دی چې ټول د امنیتي مسایلو په اړه د امریکا هر ډول احتمالي فعالیت ته په حساسیت ګوري.

علي‌خېل په خپل تحلیل کې پاکستان د ګاونډیو هېوادونو ترمنځ استثنايي بللی او ویلي یې دي چې اسلام‌اباد د خپلې اوږدمهالې تګلارې له لارې ښايي د افغانستان په تړاو د نویو سناریوګانو لپاره زمینه برابره کړي.

هغه همداراز ویلي چې له افغانستانه د امریکايي ځواکونو تر وتلو وروسته د سیمې سیاسي واقعیتونه بدل شوي، لوېدیځ په نورو نړیوالو کړکېچونو بوخت شوی او افغانستان نور د نړیوالو لومړیتوب نه ګڼل کېږي.

نوموړي ټینګار کړی چې له ګاونډیو او سیمه‌ییزو هېوادونو سره د نږدې اړیکو ساتل، اقتصادمحوره سیاست تعقیبول او له جیوپولیټیکو سیالیو څخه ډډه کول د افغانستان د اقتصادي ودې او تلپاتې ثبات لپاره اساسي شرط او د تېرو څو لسیزو مهم درس دی.

د اسنادو د څېړنې د قضیې په اړه ویل شوي چې دا پلټنه د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۳ کلونو ترمنځ د هغو عملیاتو پر مهال د شاوخوا ۸۰ افغانانو د وژل کېدو د ادعاوو په تړاو روانه ده، چې په ۲۰۲۳ کال کې د اوږدو قانوني شخړو او رسنیزو افشاګریو وروسته پیل شوې ده.
د اسنادو له مخې، د ځانګړو ځواکونو لوړپوړو چارواکو څو ځله هغه راپورونه له پامه غورځولي چې پکې ویل شوي وو بې‌وسلې افغانان د عملیاتو پر مهال وژل شوي دي. په ځینو پېښو کې د ترلاسه شویو وسلو شمېر د وژل شویو کسانو له شمېر څخه کم ښودل شوی دی.

په خپرو شويو اسنادو کې د یوې پېښې یادونه هم شوې چې په ۲۰۱۱ کال کې پکې یو ۱۵ کلن هلک وژل شوی و. د راپور له مخې، دا موضوع د ځواکونو د حقوقي سلاکارانو تر کچې رسېدلې وه.

د اسنادو په اړه ویل شوي چې د ملکي افغانانو د احتمالي ناقانونه وژنو راپورونه د کلونو لپاره یوازې اوازې بلل کېدې او د پلټنې لپاره پوځي پولیسو ته نه سپارل کېدل.
شنونکي وايي، د دې اسنادو خپرېدل ښيي چې د برېتانیا دفاع وزارت د ځانګړو ځواکونو د عملیاتو د پټ ساتلو او د هغوی د نوم د خوندي کولو هڅې کړې دي، خو لا هم د قربانیانو کورنۍ د عدالت غوښتنه کوي.