نړیوال بانک: افغانستان ،پاکستان او د منځني ختیځ سیمه له سترې کاري ننګونې سره مخ ده

خوشحال خان کاکړ د برشور ولسوالۍ یوې ولسي غونډې ته د وینا پر مهال وویل چې افغانستان د تېرو پنځوسو کلونو جګړو، ناامنۍ او بهرنیو لاسوهنو له امله له سختو ستونزو او زیانونو سره مخ شوی دی.

هغه په افغانستان کې د بشري حقونو د بشپړ رعایت غوښتنه وکړه او ویې ویل چې د نجونو او ښځو پر زده‌کړو او نورو اساسي حقونو لګېدلي محدودیتونه باید پای ته ورسېږي.

نوموړي همداراز وغوښتل چې په افغانستان کې د ټولو قومونو، سیاسي جریانونو او ټولنیزو قشرونو په ګډون یو ټولشموله ملي حکومت جوړ شي. د هغه په وینا، باید لویه جرګه راوبلل شي، نوی اساسي قانون جوړ شي او د شفافو او رڼو ټاکنو له لارې واک د خلکو منتخب استازو ته وسپارل شي.

خوشحال خان کاکړ د خپلې وینا په بله برخه کې د پاکستان په پښتون مېشتو سیمو کې د طبیعي سرچینو او معدني شتمنیو د مدیریت په اړه هم نیوکه وکړه. هغه ادعا وکړه چې د سیمې طبیعي زیرمې د ځايي خلکو له رضایت پرته شرکتونو ته سپارل کېږي.

هغه وویل: «په توبه اڅکزي، توبه کاکړۍ، برشور، دکۍ، هرنایي او نورو سیمو کې د نایابه معدني موادو پراخې زېرمې شته، خو ځايي خلک ترې هېڅ ګټه نه شي اخیستلای.»

د پښتونخوا نیشنل عوامي ګوند مشر د «کانونو او معدني شتمنیو د ۲۰۲۵ کال قانون» مخالفت هم اعلان کړ او ویې ویل چې د پښتونخوا د طبیعي سرچینو لومړنی حق د همدې سیمو اوسېدونکو ته رسېږي.

نوموړي د پاکستان په پښتون مېشتو سیمو کې د ترهګرۍ، بې‌روزګارۍ، ګراني، جبري لادرکیو او سیاسي محرومیتونو پر زیاتېدو اندېښنه څرګنده کړه او له خلکو یې وغوښتل چې د خپلو ملي، سیاسي او ولسي حقونو د خوندي کولو لپاره ګډه او منظمه مبارزه وکړي.

د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد د ایکس له لارې د دفاع وزیر څرګندونې خپرې کړې او ویلي یې دي چې د مسکو او کابل ترمنځ د پوځي ـ تخنیکي همکارۍ احتمالي توافقنامه به د افغانستان د دفاع او امنیت د ساتنې لپاره وکارول شي.

د دفاع وزیر په وینا، له روسیې سره د دغه ډول همکارۍ په اړه اندېښنې بې‌ځایه دي او دا تړون د کوم بل هېواد پر ضد نه دی طرحه شوی.

هغه زیاته کړې: «که نور هېوادونه هم له افغانستان سره د ورته تړونونو د لاسلیکولو لېوالتیا ولري، موږ ورسره خبرې کولای شو.»

د نوموړي په خبره، د طالبانو حکومت له بېلابېلو هېوادونو سره د هغو همکاریو هرکلی کوي چې د افغانستان د امنیتي او دفاعي ظرفیتونو په پیاوړتیا کې مرسته وکړي.

دا څرګندونې داسې مهال کېږي چې په دې وروستیو کې د طالبانو او روسیې ترمنځ د اړیکو د پراختیا او د امنیتي همکاریو د زیاتېدو په اړه راپورونه او بحثونه زیات شوي دي.

د افغانستان د کانونو او صنایعو خونې مرستیال خان محمد وردګ د طالبانو تر کنټرول لاندې ملي ټلویزیون ته ویلي: «خارجي کمپنیانې به له دغه نندارتون څخه لیدنې وکړي او هغوی ته به فرصت برابر کړي، څو په افغانستان کې پانګونې وکړي».

د افغانستان د نړیوال ننداراتون مرکز مشر محمد صابر لطفي ویلي، چې د ایران، روسیې او ازبکستان چارواکو هم ډاډ ورکړی چې دغه نندارتون کې به ګډون وکړي.

د شېرباز کمین‌زاده په نوم یوه صنعتکار د طالبانو تر کنټرول لاندې ملي ټلویزیون ته ویلي، چې دې نندارتون کې به د افغانستان تولیدات نندارې ته کېښودل شي. د هغه په خبره، دغه نندارتون کولای شي چې په نړیواله کچه د افغانستان د تولیداتو پلور ته لاره برابره کړي.

تر دې مخکې هم طالبانو په کابل کې نندراتونونه جوړ کړي چې په‌کې ډېر کله د منځنۍ اسیا هېوادونو، چین، روسیې او ایران پانګوالو ګډون کړی دی.

د چین او روسیې سترګې د افغانستان د داخلي تولیداتو پر ځای طبیعي زېرمو ته دي او د کانونو په کېندلو کې پانګونو ته لېوالتیا لري. ډېری چینایي او روسي شرکتونو د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې په کانونو کې پانګونې کړي او عملا یې د کېندنو بهیر هم پیل کړی دی.

حبیب‌الرحمان حکمتیار د شنبې په ورځ (د غبرګولي ۹مه) له روسیې کابل ته د طالبانو د دفاع وزیر له ستنېدو وروسته په خپله اېکس پاڼه ویلي، چې نه پوهېږي ملا دین‌محمد خپل وجدان د دې «مزخرفاتو» پر وړاندې څنګه قانع کوي. په کابل کې د‌ طالبانو د علماوو شورا دې مشر په یوه تازه بیان کې ښځو ته د ټکنالوژۍ علم «فضول» او همداراز عصري زده کړې ناروا بللي دي.

هغه روسیې ته د طالبانو د دفاع وزیر د سفر او همداراز له مسکو سره د نظامي تخنیکي هوکړې لاسلیک ته په اشارې ویلي، که طالبان له روسیې وسایلو او تجهیزاتو ته د لاسرسي هڅه کوي، پوښتنه دا ده، چې امریکا به دغه کار ته اجازه ورکړي او که نه.

حکمتیار استدلال کړی، چې امریکا په افغانستان کې د پاتې امریکایي وسلو د له‌منځه وړلو هڅه کوي او نه غواړي حتا عادي تجهیزات د طالبانو لاس ته ورسېږي.

ده همدارنګه ادعا کړې، چې د پاکستان له‌خوا د وسلو پر ډیپوګانو بریدونه هم د واشنګټن په اجازه شوي او په‌ دې شرایطو کې د طالبانو لپاره د پرمختللو تجهیزاتو تر لاسه کول له واقعیت څخه لرې ښکاري.

حکمتیار د خپلې ادعا د پخلي لپاره تاریخي مثالونه هم را اخیستي او لیکلي یې دي، چې انګلیسانو امیر دوست‌محمد خان یوازې کابل ته د روسي استازي د سفر له امله له واکه لرې کړ او کابل یې اشغال کړ.

نوموړي همدارنګه یادونه کړې، چې د شوروي حضور د افغانستان په جګړه کې د لویدیځ او اسلامي نړۍ ملاتړ د مجاهدینو خوا ته ور واړاوه او که طالبان او روسیه نن پوځي معامله وکړي، ښايي د دوست‌محمد خان د ګوښه کېدو کیسه تکرار شي.

د طالبانو دفاع وزیر د روسیې له سفر وروسته؛ پاکستان به نور د برید جرئت ونه کړي | افغانستان انټرنشنل پښتو

د طالبانو دفاع وزیر په روسیې کې د یوې امنیتي غونډې په څنډه کې له مسکو سره نظامي تخنیکي هوکړه لاسلیک کړې او ویلي یې دي، چې دا د هېڅ کوم هېواد پر ضد نه ده، بلکې د افغانستان د دفاع او امنیت ساتلو لپاره به وي.

ملالې یوسفزۍ د شنبې په ورځ (د غبرګولي ۹مه) له برېتانوۍ ورځپاڼې «ابزرور» سره په ځانګړې مرکه کې د افغان ښځو او نجونو د وضعیت، د طالبانو د محدودونکو تګلارو په اړه د نړۍوالې ټولنې د چلند او د دغو محدودیتونو د دوام د پایلو په اړه خبرې کړې دي.

نوموړې وايي، په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو سره د افغان ښځو او نجونو راتلونکې له‌منځه تللې ده.

هغې د طالبانو د جزايي اصولنامې یادونه وکړه او ویې ویل، چې د دې اصولنامې له‌مخې د مېړه له خوا د ښځې وهل او ټکول تر هغه وخته د عدلي تعقیب وړ نه‌ګڼل کېږي، چې هډوکی یې نه وي مات شوی.

ملالې ټینګار وکړ، چې ځینې نړۍوال مشران دا ډول چلند یوه «کلتوري او کورنۍ مساله» ګڼي، خو د هغې په وینا دا برداشت «د منلو وړ نه‌دی». هغې زیاته کړه، چې په نړیوالو قوانینو کې د ښځو او نجونو لپاره کافي خوندیتوب نه‌شته.

نوموړې د افغان نجونو او ښځو د زده‌کړو دوام ته په اشارې وویل، سره له دې چې له سختو محدودیتونو او ځپنې سره مخ دي، بیا یې هم خپلې زده‌کړې نه‌دي پرېښې.

ملالې یوسفزۍ د ۲۰۲۱ کال پر مهال په افغانستان کې د طالبانو د بیا واکمنېدو په اړه وویل: «ما باور نه‌شو کولی، هغه کسان چې یو وخت یې زما پر لور ټوپک نیولی وو، بېرته واک ته رسېدلي او اوس د ټولو افغان ښځو او نجونو راتلونکې ترې اخلي».

په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته پر ښځو او نجونو د زده‌کړو، کار او ټولنیز حضور په برخو کې پراخ محدودیتونه لګېدلي دي.

ملالې یوسفزۍ او د ښځو د حقونو نورو فعالانو په تېرو کلونو کې څو ځله د افغان ښځو او نجونو د حقونو د ملاتړ پر اړتیا ټینګار کړی دی.

خو طالبان سره له دې چې د کورنیو او نړیوالو له نیوکو او همداراز پراخو غبرګونونو سره مخ شوي، تر اوسه د ښځو پر ضد له هېڅ یوه فرمان څخه نه‌دي پر شا شوي او دا محدودیتونه خپلې «کورنۍ چارې» بولي.