د پاکستان د اطلاعاتو وزارت وايي چې د یاد هېواد هوايي دفاع د خیبر ولسوالۍ په شینکو سیمه کې د طالبانو ډرون الوتکه کشف او نسکوره کړې ده. یاد وزارت ویلي، ډرون په چټکۍ سره کنټرول شوی او هیڅ مرګ ژوبله نه لري.
د طالبانو د دفاع وزارت د شنبې په سهار اعلان وکړ چې تېره شپه یې د هوايي بریدونو په ترڅ کې د پاکستان په بلوچستان او خیبرپښتونخوا ایالتونو کې «د داعش ډلې پورې تړلي مرکزونه» په نښه کړي دي. خو د پاکستان د معلوماتو او خپرونو وزارت دا ادعا سمدستي ناسمه وبلله او ویې ویل چې د دوی هوایي مدافع ځواکونو شینکو سیمې ته نږدې د طالبانو اړوند یوه ابتدایي ډرون الوتکه تر پېژندلو وروسته نسکوره کړې ده، چې هیڅ ډول ځاني او مالي زیان یې نه دی اړولی.
د پاکستان د اطلاعاتو وزارت د حقایقو د څېړلو څانګې وویل چې د داعش په ګډون د نورو ترهګرو ډلو کمپونه چې له دوو لسیزو راهیسې فعال دي، په اصل کې د طالبانو تر واک لاندې قلمرو کې دي او له هغه ځایه اداره او ملاتړ کېږي. دغه وزارت د نسکورې شوې الوتکې عکسونه خپاره کړي او ویلي یې دي چې «طالبان د داعش، بلوڅ ازادي غوښتونکو، تحریک طالبان پاکستان او نورو ډلو څخه د خپل ملاتړ پټولو لپاره د داسې جعلي بیانیو خپرولو عادت لري».
هممهاله، د خیبر په سرحدي لرې پرتې سیمه کې ځایي اوسېدونکو د هغې بېپېلوټه الوتکې پاتې شونې موندلې دي، چې د استوګنې له سیمو څخه لرې په دښته کې غورځېدلې ده.
د پاکستان د جمعیت علمای اسلام ګوند مشر مولانا فضل الرحمان د افغانستان او ایران پر وړاندې د پاکستان د ځینو سیاستونو په اړه نیوکه کړې او هغه یې ناسم بللي دي. نوموړي یو ځل بیا د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ستونزو د حل لپاره پر خبرو اترو ټینګار کړی دی.
نوموړي دغه څرګندونې د خیبر پښتونخوا په چارسده کې د «مولانا محمد ادریس» په یاد جوړې شوې غونډې ته د وینا پرمهال کړې دي. هغه په یاده غونډه کې چې د پنجشنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۸مه) جوړه شوې وه وویل، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ شته اختلافات او شخړې باید د خبرو اترو له لارې حل شي؛ نه د زور او فشار له لارې.
هغه وړاندې هم ويلي و، چې افغانستان ثبات ته او پاکستان يو باثباته ګاونډي ته اړتيا لري. هغه د امریکا او ايران ترمنځ د پخلاينې په ترڅ کې د افغانستان سره هم د سولې د خبرو غوښتنه کړې وه.
هغه ویلي و: «که موږ د امریکا او د ایران ترمنځ پخلاینه د دې لپاره غواړو، چې په سیمه کې جګړه نه غواړو او د سیمې خلکو ته سوله ورکول غواړو؛ نو د دې اړتیا له افغانستان سره ولې نهشته؟»
نوموړي په خپلو خبرو کې د پاکستان وروستیو ټاکنو پرمهال د لاسوهنو او نفوذ په اړه هم اندېښنه څرګنده کړه او ویې ویل، چې د تاوتریخوالي له لارې د هر ډول سیاسي یا فکري نظریې تپل ناسم کار دی او دغه ډول تګلارې تل ناکامې ثابتې شوې دي.
هغه ادعا کړې، چې په پاکستان کې د ټاکنې کمېسیون په چارو کې د ځینو کړیو د لاسوهنو له امله ولسواکي زیانمنه شوې ده. د نوموړي په وینا؛ د وروستیو ټاکنو پرمهال د هغه د ګوند په رایو کې هم لاسوهنه شوې ده.
د پاکستان د اقتصادي وضعیت په اړه نوموړي د حکومت پر مالي پالیسیو هم نیوکه وکړه او ویې ویل، چې د هېواد پر مالي پرېکړو د بهرنیو بنسټونو اغېز زیات شوی. د هغه په وینا؛ پر عامو خلکو مالیاتي بار زیات شوی، خو د فساد او اداري کمزورۍ د مخنیوي لپاره اغېزمن ګامونه نهدي پورته شوي.
فضل الرحمان د لوړوپوړو چارواکو او با نفوذه کړیو پر مالي امتیازاتو هم نیوکه کړې او ویلي دي، په داسې حال کې چې ځینې ځانګړې ډلې له پراخو امتیازاتو برخمنې دي، عام خلک له بېروزګارۍ، فقر او اقتصادي ستونزو سره مخ دي.
په بدخشان کې د طالبانو لهخوا د سرو زرو کانونو بندېدو او د خلکو د اعتراضونو او ناراضۍ اړوند د افغانستان انټرنشنل- پښتو راپور تر خپرېدو وروسته یادې ډلې ویلي، په بدخشان کې د سرو او سپينو زرو کانونو د کېندنې لړۍ په لنډمهالي ډول درېدلې چې اوس یو وار بیا پيلېږي.
په بدخشان کې د طالبانو د کانونو رییس عبدالمتین رحیمزی وایي، چې د کانونو اړوند د هبتالله اخوندزاده لهخوا د نوي قانون تر وړاندې کولو وروسته په دغه ولایت کې د سرو او سپینو زرو د کانونو کېندنې لړۍ یو وار بیا پيلېږي.
نوموړي ویلي، چې دامهال یې د کارکوونکو د کمښت له کبله د کانونو د کېندنې چارې له درېیو ولسوالیو پيل کړې او د یوه مهالوېش له مخې به یې ټولو ولسوالیو ته وغځوي. رحیمزي ویلي، چې د کانونو د کېندنې نوي قانون له مخې په همدې سیمه کې دودیز کارکوونکي او هغه کسان چې د لاسونو پر مټ استخراج کوي له مالیاتو معاف شوي او دوی دامهال د دغه کسانو هویت ثبتوي.
نوموړي زیاته کړې، چې په اجاره ورکول شويو کانونو څخه یوازې پنځه برخه مالیه اخیستل کېږي. تر دې وړاندې طالبانو د سرو زرو د هر جریب پر سر هره میاشت ۴.۸ ګرامه زر غوښتل.
طالبانو په بدخشان کې وروسته له هغه د سرو او سپين زرو د کانونو د کېندې لړۍ پیل کړې، چې افغانستان انټرنشنل - پښتو د همدغه کانونو د کېندنې لړۍ بندېدو له کبله د سیمهییزو اوسېدونکو پرلهپسې اندېښنې خپرې کړې وې.
په تېر یوه کال کې په تخار او بدخشان کې د سرو زرو کانونو پر سر لانجې ګونجې زیاتې شوې، چې له امله یې څو ځلې د ځایي اوسېدونکو، کان کېندونکو شرکتونو او طالبانو ترمنځ خونړۍ نښتې رامنځته شوې دي.
د سرو زرو دودیز او لاسي استخراج له کلونو راهیسې په تخار او بدخشان کې د زرګونه کورنیو د عاید اصلي سرچینه بلل کېږي او د پخواني حکومت پرمهال د دوی د فعالیتونو مخه نه نیول کېده. ځايي اوسېدونکو ویلي، چې طالبانو د کانونو د چارو په درولو سره د خلکو د عاید او روزګار سرچینې تړي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ خبر ورکړی، چې د ۲۰۲۳کال له وروستیو میاشتو راهیسې تر ۶ مېلیونه ډېر افغانان خپل هېواد ته ستانه شوي دي. د یاد سازمان په وینا؛ له دې ډلې نیمایي یې له کلونو جلاوطنۍ وروسته خپل هېواد ته ستانه شوي، چې ان د افغانستان اړوند اسناد هم نهلري.
یاد سازمان وړاندې هم د کډوالو او بېځایه شویو کسانو اړوند د ۲۰۲۵کال په راپور کې ویلي و، چې د اټکل له مخې له ایران، پاکستان، تاجکستان او نورو هېوادونو شاوخوا ۲.۹ مېلیونه افغانان خپل هېواد ته ستانه شوي دي.
په دغه راپور کې راغلي و، چې افغانستان په دې برخه کې د لویو بحرانونو یو سخته څپه تجریبه کوي. د راپور له مخې؛ پاکستان له اپرېل میاشتې شاوخوا یو مېلیون افغانان له دغه هېواده اېستلي، چې ډېری یې د خپل قانوني وضعیت، د شتمنیو نشتوالي او د ژوند د لومړنیو اړتیاوو برابرولو په اړه له ستونزو سره مخ وو.
د راپور له مخې؛ ایران د ۲۰۲۵کال له نیمايي وروسته هره ورځ شاوخوا ۴۰زره افغانان خپل هېواد ته ستنول. په راپور کې د تاجکستان یادونه هم شوې او ویل شوي، چې دغه هېواد د ۲۰۲۵کال په اوږدو کې ۱۹۵۳ افغانان اېستلي او یوازې د جولای په میاشت کې په ناڅاپي ډول ۹۵۵ افغانان خپل هېواد ته ستانه شوي دي.
په راپور کې اندېښنه ښودل شوې، چې ډېری افغانان له اوږدې مودې راهیسي په ایران او پاکستان کې اوسېدل او ان ځینې په همدغه هېوادونو کې زېږېدلي هم وو، چې د فشار او نامناسبو شرايطو له امله افغانستان ته ستانه شوي.
د یاد سازمان د راپور په یوه برخه کې راغلي، چې د ګاونډیو هېوادونو د پالیسۍ بدلونونه، د اسنادو د سختو مقرراتو پلي کېدل، ناسم معلومات او همدارنګه په ځانګړي ډول په ایران او پاکستان کې د افغانانو لپاره د اقتصادي او امنیتي شرایطو خرابوالی د دغه ستنېدو اصلي لاملونه دي.
راپور زیاتوي: «ډېری ستنېدنې په ناڅاپي ډول ترسره شوې؛ خلک اړ شوي چې له چمتووالي پرته ووځي، خپلې شتمنۍ پرېږدي، له کورنیو جلا شي، د توقیف په نامناسبو شرایطو کې پاتې شي او له سختو سفرونو وروسته افغانستان ته ورسېږي».
یونیسیار یو ځل بیا ټینګار کړی، چې په افغانستان کې د بشري حقونو د اوسني وضعیت له امله ډېری افغانان په ځانګړې توګه ښځې او نجونې که اسناد ولري او که نه له جدي ګواښونو سره مخ دي.
د کندهار په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې د سمستر ازموینې روانې دي. لسګونه محصلین وایي، د طالبانو امر بالمعروف محتسبین پوهنتونونو ته ورځي او هغه محصلان له ازموینو باسي چې ږېرې یې کمې کړې یا یې خریلې دي. محصلین دغه اقدام د زدهکړو بهیر د ګډوډۍ او د فشار زیاتوالی بولي.
په کندهار کې د دولتي او خصوصي پوهنتونو د محصلینو د معلوماتو له مخې؛ د طالبانو محتسبین په منظم ډول د ازموینو تالارونو او د پوهنتونونو انګړونو ته ورځي او د محصلینو ظاهري بڼه ارزوي.
د محصلینو په وینا؛ دغه کړنه نه یوازې د دوی د زدهکړو بهیر ګډوډ کړی، بلکې د لوړو زدهکړو چاپېریال یې هم له وېرې او فشار سره مخ کړی دی. محصلین وایي، هغه کسان چې د دوی له نظره د ږېرو اړوند اصول نهوي مراعت کړي؛ له ازموینې منع کېږي او ځینې وخت یې طالبان د نورو پوښتنو او څار لپاره له ځان سره بیایي.
یو محصل چې د امنیتي اندېښنو له امله نه غواړي نوم یې خپور شي وایي: «موږ ازموینې ته ناست یو، خو ناڅاپه محتسبین راشي او ځینې محصلین له تالاره وباسي. د هغوی لپاره مهمه نهده، چې محصل څو میاشتې زحمت اېستلی او که ازموینه یې له لاسه ووته راتلونکی به یې څه کېږي؛ یوازې د ږېرې موضوع ورته مهمه ده».
د نوموړي په وینا؛ یوشمېر محصلین د همدې موضوع له امله له ازموینو محروم شوي او اړ شوي، چې د خپلو مضمونونو ازموینې بیا له سره ورکړي یا له ښوونیزو ستونزو سره مخ شي.
یو بل محصل په دې اړه وایي: «دغه موضوع یوازې د ازموینو تر وخته نهده محدوده؛ بلکې د سمستر پرمهال به هم محتسبین پوهنتون ته راتلل درسونه به یې درول او اوږدې ویناوې به یې کولې، کله کله به یو ساعت یا تر هغه زیات وخت ضایع کېده. استاد او محصل دواړه مجبور وو، چې درس پرېږدي».
د محصلینو په خبره؛ د ازموینو پرمهال د داسې اقداماتو دوام د هغوی پر رواني وضعیت هم منفي اغېز کړی دی او اوس ډېری محصلان د درس او ازموینې پرځای د خپلې ظاهري بڼې په اړه اندېښمن دي.
د خصوصي پوهنتونونو ځینې مسوولان هم د روان وضعیت په اړه اندېښنه څرګندوي او وایي، د سختو محدودیتونو له امله د محصلانو حضور کم شوی او ځینې یې له زدهکړو زړه توري شوي دي.
د خصوصي پوهنتون یو اداري کارکوونکی په دې اړه وایي: «موږ په وروستیو کلونو کې ولیدل، چې یوشمېر محصلانو خپلې زدهکړې نیمګړې پرېښودې، ځینې نور نامنظم شول او پوهنتون ته یې راتګ کم شو، کله چې د زدهکړې چاپېریال د فشار او وېرې فضا ولري، طبیعي ده چې محصل به له ستونزو سره مخ کېږي».
هغه زیاتوي، چې پوهنتونونه باید د علم، څېړنې او فکري ودې مرکزونه وي؛ نه داسې ځایونه چې دوی پهکې هره ورځ د ظاهري بڼې د ارزونې له وېرې سره مخ وي. د کندهار اوسېدونکی وایي، چې د امر بالمعروف د محتسبینو سخت دریځ یوازې تر پوهنتونونو محدود نهدی؛ بلکې په ښار او ولسوالیو کې هم هغه کسان تر پوښتنو لاندې نیول کېږي او تر زندانه بېول کېږي، چې ږېرې یې کمې کړې یا یې خریلې وي.
د دوی په وینا؛ محتسبین په بازارونو، عمومي سړکونو او نورو عامه ځایونو کې خلک دروي او د ږېرو په اړه ترې پوښتنې کوي، چې ځینې کسان د همدې موضوع له امله د امر بالمعروف ریاست ته بېول شوي او وروسته له توقیف سره هم مخ شوي دي.
محصلان، استادان او کورنۍ ټینګار کوي، چې پوهنتونونه باید د علمي رقابت، فکري ودې او مسلکي روزنې مرکزونه وي. محصلان وایي، چې دوی پوهنتون ته د زدهکړې، مسلکي پرمختګ او خپل راتلونکي جوړولو لپاره ورځي؛ خو اوس د دې پر ځای له داسې شرایطو سره مخ دي، چې د دوی د علمي پرمختګ پر وړاندې خنډونه رامنځته کوي.
د بېپولې خبریالانو سازمان د کډوالو نړۍوالې ورځې په درشل کې ویلي، چې افغانستان د «خبریالانو د تبعید اصلي مرکز» ګرځېدلی دی. دغه سازمان وایي، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته لږترلږه ۶۷۷ افغان خبریالان د شته ګواښونو له امله د دغه سازمان په ملاتړ له افغانستان نه وتلي دي.
د یاد سازمان په راپور کې راغلي، دغه شمېر د نړۍ په کچه د تبعید شویو خبریالانو نږدې نیمايي برخه جوړوي چې د دغه سازمان تر ملاتړ لاندې دي. راپور زیاتوي، چې د پراخو محدودیتونو، امنیتي ګواښونو، خپلسرو نیونو او د عامه فضا د ځپلو له امله د رسنیو وضعیت خورا کړکېچن شوی او سلګونه افغان خبریالان د خپل هېواد پرېښودو ته اړ شوي.
د راپور له مخې؛ د وتلو تر ټولو لویه څپه په ۲۰۲۲کال کې ثبت شوې، چې په ترڅ کې یې ۱۸۳ افغان خبریالان د هېواد پرېښودو ته اړ شول. دغه سازمان وایي، چې د وتلو بهیر لاهم روان دی او یوازې په ۲۰۲۵کال کې ۸۲ نور خبریالان له هېواده وتلي دي.
د دغه خبریالانو له ډلې ډېری یې اوس په ګاونډیو هېوادونو لکه پاکستان کې په ناامنۍ او بېثباته شرایطو کې ژوند کوي. راپور ټینګار کوي، چې جلاوطني د ستونزو پای نهدی؛ ځکه خبریالان په کوربه هېوادونو کې د اېستلو له ګواښ، اداري فشارونو، د قانوني مېشتېدنې نشتوالي، د کار جواز نهلرلو، روغتیایي خدمتونو ته محدود لاسرسي او حتی نیونې سره مخ دي.
د یاد سازمان د څېړنې له مخې؛ په پاکستان کې د افغان کډوالو د اېستلو له پالیسیۍ سره لسګونه خبریالان په زور د طالبانو تر کنټرول لاندې افغانستان ته اېستل شوي دي. دغه سازمان زیاتوي، افغانستان دغه خبریالانو ته هغه ځای دی چې د نیونې او ځپنې ګواښ پهکې شته.
د راپور له مخې؛ موندنې ښيي چې د خبریالانو ګواښ او د رسنیو د فعالیت محدودیت په نړۍواله کچه پراخېږي. د بېپولو خبریالانو سازمان وایي، په تېرو پنځو کلونو کې د هغه هېوادونو شمېر چې خبریالان ترې وتلو ته اړ شوي له ۱۹ تر ۴۰ لوړ شوی دی.
د دغه سازمان د معلوماتو له مخې؛ په ټولیزه توګه له ۲۰۲۱ تر ۲۰۲۵ کلونو پورې له لږترلږه ۶۵ هېوادونو څخه تر ۱۴۰۰ زیات خبریالان اړ شوي، چې خپل هېوادونه پرېږدي. تر افغانستان وروسته روسیه او میانمار هم په دغه ډله کې مهم ځای لري.
په روسیه کې د اوکراین تر جګړې وروسته د رسنیو ځپنه لا پسې زیاته شوې او سلګونه خبریالان جلاوطنه شوي دي. په میانمار کې هم د ۲۰۲۱کال له پوځي کودتا وروسته د رسنیو فضا سخته محدوده شوې او ګڼو خبریالانو ګاونډیو هېوادونو ته پناه وړې ده.
ورته مهال کوربه هېوادونه هم له جدي ننګونو سره مخ دي او ډېری جلاوطنه خبریالان د کار جواز د نشتوالی، د روغتیایي خدمتونو نه لاسرسي، د مېشتېدنې محدودیتونه او لسګونه نور ګواښونه تجربه کوي.
د دغه سازمان د ارزونې له مخې؛ حتی په هغو هېوادونو کې چې خبریالان پهکې مېشت دي، کورني خبریالان هم تر فشار لاندې دي. دغه سازمان له حکومتونو غوښتي، چې د اوږدمهاله ویزو، د اوسېدو اسانتیا، د جلاوطنه رسنیو مالي ملاتړ او قانوني چوکاټونو په برابرولو سره داسې شرایط رامنځته کړي چې خبریالان وکولای شي خپل مسلکي فعالیت ته دوام ورکړي.
راپور خبرداری ورکوي، چې د دغه بهیر دوام نه یوازې د خپلواک ژورنالېزم راتلونکی؛ بلکې د نړۍ په کچه د خلکو د ازاد او باوري معلوماتو ته لاسرسی هم له ګواښ سره مخ کوي.
