افغاني‌الاصله امریکايي مېرمن الاهه احرار له ویرجینیا څخه د امریکا کانګرس ته نومانده شوې

په ړندو سترګو پرېکړه؛
د درې نیم کلنې لور کوچنی لاس مې نیولی و او د سړک پر غاړه ولاړه وم. د ټرافیکي نښې ته مې کتل چې کله شنه شي، له سړکه واوړو. زما تر څنګ نور کسان هم ولاړ وو. کله چې دواړو خواوو ته موټر نه ښکارېدل، هغوی په چټکۍ بلې غاړې ته واوښتل.

زه هم ورپسې روانه شوم. ناڅاپه مې لور لاس راکښه او د بل لاس د شهادت په ګوته یې نښې ته اشاره وکړه.

نښه لا هم سره روښانه وه او د اوښتو اجازه نه وه. هماغه شېبه پوه شوم چې انسان کله ناکله د نورو د حرکت تر اغېز لاندې راځي، خو سمه پرېکړه د نښې په لیدلو او د ګواښ په درک پورې تړلې ده.

د سقوط سیاسي معنا
په شخصي ژوند کې ناسم تصمیم یو کس زیانمنوي، خو په سیاست کې بې‌محاسبې پرېکړه د ټول ملت برخلیک بدلوي. د افغانستان سقوط، چې د ۲۰۲۱ کال د اګست پر پنځلسمه رامنځته شو، د کمزورې ارزونې، ناسمې محاسبې او بې‌بنسټه باور څرګنده بېلګه وه. دا پېښه د طالبانو د پوځي پرمختګ تر څنګ، د سیاسي بې‌باورۍ، کمزورې مشرتابه او د نړیوالو د ناسم تحلیل پایله هم وه.

د کابل ناسمې محاسبې
د محمد اشرف غني حکومت تر وروستیو ورځو پورې باور درلود چې نظام به پاتې شي، امنیتي ځواکونه به مقاومت وکړي او نړیوال ملاتړ به دوام ومومي. خو د نظام دننه ستونزې، د خلکو او حکومت تر منځ واټن، د سیاسي مشرانو بې‌باوري، د امنیتي ادارو ګډوډي او فساد هغه نښې وې چې باید جدي نیول شوې وای. حکومت پر واقعیتونو د تکیې پر ځای هیلو ته مخه کړه او د ګواښ د منلو پر ځای یې د ډاډ ژبه غوره کړه.
د ۲۰۲۱ کال جولای د جمهوریت لپاره د وروستي خبرداري میاشت وه. په همدې موده کې د نظام د کمزورېدو نښې څرګندې شوې. د جولای په دوهمه امریکايي ځواکونه له بګرام هوايي اډې ووتل او همداراز تر نیمایي پورې د نړیوال ائتلاف ډېری ځواکونه هم له هېواده ووتل. طالبانو مهم سرحدي بندرونه ونیول او د جولای په ۲۱مه اعلان وشو چې هغوی د هېواد د شاوخوا نیمایي ولسوالیو کنټرول لري. جګړه له لرې پرتو سیمو د هرات، کندهار او لښکرګاه تر دروازو ورسېده. که څه هم هوايي بریدونه بیا پیل شول، خو د جګړې مسیر بدل نه شو. دا ټولې پېښې د بېړني اقدام نښې وې، خو په کابل کې لا هم خوشبیني موجوده وه او نړیوالې ټولنې لا هم د یوه سیاسي حل تمه لرله.

د نړیوالې ټولنې خوشبیني
نړیوالې ټولنې هم د طالبانو په اړه له احتیاطه لرې محاسبه وکړه. داسې انګېرل کېده چې هغوی به بدل شوي وي، سیاسي مشارکت ته به غاړه کېږدي او د زور له لارې به واک نه نیسي. خو په عمل کې طالبانو اوربند ته ژمنتیا ونه ښوده، د سیمو نیول یې چټک کړل او د سیاسي جوړجاړي پر ځای یې د بشپړ واک لاره غوره کړه.

د افغانستان د بیارغونې د ځانګړي مفتش (سیګار) څېړنې دا سقوط د شواهدو له مخې تشریح کوي. د دې موندنو له مخې، د افغان ځواکونو د سقوط مهم عامل د بهرنیو ځواکونو او قراردادیانو وتل وو، ځکه هغوی د هوايي ملاتړ، لوژستیک او تخنیکي ساتنې لپاره پر بهرني ملاتړ متکي وو. کله چې دا ملاتړ ودرېد، د ځواکونو روحیه او توان هم کم شو. همدارنګه، په دوحه کې د امریکا او طالبانو تړون او د وتلو اعلان افغان ځواکونو ته دا پیغام ورکړ چې نړیوال ملاتړ پای ته رسېږي. دې حالت د بې‌باورۍ فضا پیاوړې کړه. کمزورې مشرتابه، فساد او د روښانه ستراتیژۍ نشتوالی هم د سقوط له مهمو عواملو څخه وو.

له سقوط وروسته واقعیت او د تاریخ درس
تر سقوط وروسته څرګنده شوه چې د طالبانو د بدلون په اړه خوشبیني له واقعیت سره برابره نه وه. د ملګرو ملتونو راپورونو د خپلسرو نیونو، شکنجې، د بیان د محدودولو او د ښځو پر حقونو د بندیزونو بېلګې ثبت کړې. دا ښيي چې تمې د شواهدو پر ځای ولاړې وې.
د افغانستان پرځېدل کوم پوځي بدلون نه و، بلکې د هغو سیاسي محاسبو پایلې وې چې له واقعیتونو لرې شوې وې. په کابل کې واکمنو کړیو د نظام پر دوام زیات باور درلود او نړیوالو د طالبانو په اړه بې‌ځایه خوشبیني وښوده. کله چې پرېکړې پر تمو ولاړې شي، پایله یې بحران او بې‌ثباتي وي.
زما د کوچنۍ لور هغه ساده اشاره تر ډېرو سیاسي تحلیلونو ژوره وه. هغې وښوده چې حقیقت تل د خلکو د حرکت په لوري نه وي؛ کله ناکله په هغه نښه کې وي چې نور یې له پامه غورځوي. د افغانستان د جمهوریت کیسه هم همداسې ده. ګواښ موجود و او نښې څرګندې وې، خو ډېر کسان د پېښو له بهیر سره روان وو. تاریخ بیا وښوده چې د واقعیت له پامه غورځول ګواښ له منځه نه وړي، بیه یې لوړوي.

هغه زیاته کړه چې ایران، د تفاهم‌لیک له شتون سره سره، لا هم پر بېړیو او د سیمې پر هېوادونو بریدونو ته دوام ورکوي.

په ملګرو ملتونو کې د امریکا سفیر له ایران څخه وغوښتل چې د سولې او خبرو اترو لارې ته بېرته وګرځي. نوموړي وویل چې نړۍ، د ایران خلک او د دغه هېواد ګاونډیان د ایران له حکومت سره نه دي.

والتز د امنیت شورا له غړو او ټولو مسوولو هېوادونو وغوښتل چې خپل دریځ په روښانه ډول څرګند کړي.

هغه ټینګار وکړ چې د ایران د خلکو لپاره لا هم د یوه بېل او مثبت راتلونکي فرصت شته، خو د ولسمشر ډونالډ ټرمپ زغم هم یو حد لري او نړۍ نور د دې وضعیت لګښت نه شي زغملای.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند طاهر اندرابي د پنجشنبې په ورځ په اونیز خبري کنفرانس کې هغه اوازې رد کړې چې ګواکې د دواړو هېوادونو د استازولیو ډیپلوماتیکې کچې کې بدلون راغلی دی.

دا څرګندونې وروسته له هغې وشوې چې په وروستیو کې دواړو هېوادونو د یو بل د استازو د احضارولو پر مهال د «شارژدافیر» اصطلاح وکارول شوه، حال دا چې پاکستان او طالبانو په ۲۰۲۵ کال کې د خپلو استازولیو مشران د سفیر تر کچې لوړ کړي وو.

اندرابي د یوې پوښتنې په ځواب کې وویل: «په کابل او اسلام اباد کې د دواړو هېوادونو د استازولیو او د استازو په ډیپلوماتیک حیثیت کې هېڅ بدلون نه دی راغلی او وضعیت هماغه دی چې مخکې و».

د راپورونو له مخې، د دواړو هېوادونو د استازولیو د کچې لوړولو په بهیر کې چین د اړیکو د پیاوړتیا لپاره د منځګړیتوب او هڅونې رول لوبولی و.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند د پاکستان، افغانستان او ازبکستان د ټرانس افغان اورګاډي او نورو ګډو اقتصادي پروژو د راتلونکې په اړه وویل چې دا مهال تازه معلومات نه لري او وروسته به یې شریک کړي.

هغه ټینګار وکړ چې د پاکستان اساسي دریځ لا هم دا دی چې د افغانستان خاوره باید د پاکستان پر ضد د ترهګریزو بریدونو لپاره ونه کارول شي.

اندرابي زیاته کړه، تر هغه چې دا امنیتي ستونزه هواره نه شي، تګ راتګ او سوداګري به اغېزمنه پاتې شي او له همدې امله به د ټرانس افغان اورګاډي او د کاسا- ۱۰۰۰ په څېر ګډو اقتصادي پروژو پرمختګ هم له خنډونو سره مخ وي.

دغه درې واړه هېوادونه له اسلامپالو وسله والو ډلو سره په جګړه بوخت دي.

هغو ډلو د دوی د خاورې پراخې سیمې نیولې او سږ کال یې پر پوځي هدفونو بریدونه هم زیات کړي دي. د بشري حقونو بنسټونو د وسله والو ډلو ترڅنګ د بورکینا فاسو او مالي پر امنیتي ځواکونو هم د احتمالي جګړه ییزو جنایتونو تورونه لګولي دي.

د جرمونو نړیواله محکمه د نړۍ د جګړه ییزو جرمونو دایمي محکمه ده چې د نسل وژنې، د بشریت ضد جرمونو، جګړه ییزو جرمونو او د یرغل د جرمونو په تور هغه کسان محاکمه کوي چې ملي محکمې یې د محاکمې توان یا اراده ونه لري.

د محکمې د غړو هېوادونو د ادارې مشرۍ د چهارشنبې په ورځ په یوه اعلامیه کې تایید کړه چې مالي، بورکینا فاسو او نایجر د وتلو رسمي لیکونه سپارلي او د روم د اساسنامې، چې د ای‌سي‌سي بنسټیز تړون دی، د پرېښودو یو کلن بهیر یې پیل کړی دی.

محکمې خبرداری ورکړی چې دا اقدام ښايي د معافیت د پای ته رسولو نړیوالې هڅې کمزورې او د عدالت د تامین بهیر زیانمن کړي. محکمې له دغو دریو هېوادونو غوښتي چې د روم د اساسنامې ژمنو ته وفادار پاتې شي.

اعلامیه زیاتوي چې له محکمې څخه وتل یو هېواد د هغو ژمنو او مسوولیتونو څخه نه خلاصوي چې د غړیتوب پر مهال یې منلي وي.

د طالبانو د ویاند مرستیال حمدالله فطرت د پنجشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۱۱مه د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې ملا محمد حسن اخوند د ټولګټو چارو وزارت رهبرۍ، د خصوصيي شرکتونو مسوولانو او کارکوونکو ته د یاد سړک د چارو پر وخت او په ښه کیفیت بشپړولو سپارښتنه کړې ده.

د طالبانو رییس الوزرا ویلي، چې د یاد سړک په بشپړېدو سره به ترانسپورتی اسانتیاوې، ټرانزیټ، د خلکو په تګ راتګ او د سیمي په اقتصادي پیاوړتیا کې مهم بدلون، سهولت او پرمختګ راشي.

طالبانو ویلي، چې د کابل ـ جلال اباد دویم سړک په دریو برخو کې جوړیږي، چې د کابل له لوري د ۳۲ کلومتره د دویم سکشن رغنیزې چارې شاوخوا ۲۰ سلنه پرمختګ لري، د ننګرهار له لوري د ۲۲ کیلومتره لومړي سکشن چارې هم روانې دي او د درېیم سکشن د سروې او ډیزاین چارې هم روانې دي، چې له بشپړېدو وروسته به یې عملي کارونه پیل شي.