د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې خبرداری ورکړی، چې د بشري مرستو او د بودجې کمښت په افغانستان کې بنسټیزو خدمتونو ته د ښځو او نجونو لاسرسی له جدي ستونزو سره مخ کړی دی.
یادې ادارې جمعه (د چنګاښ ۱۹مه) په خپل تازه راپور کې ویلي، چې د ۵۲ ناورین ځپلو او جګړه ځپلو هېوادونو وضعیت یې ارزولی. د راپور له مخې؛ د ۲۰۲۵کال له جنورۍ راهیسې لږ تر لږه یو مېلیون ښځو او نجونو په دغه هېوادونو کې بنسټیزو خدمتونو ته لاسرسی له لاسه ورکړی دی. افغانستان هم د هغو هېوادونو له ډلې دی، چې د بودجې د کمښت له امله سخت اغېزمن شوی دی.
په راپور کې راغلي، په افغانستان کې د ښځو بنسټونه د کانګو دیموکراتیک جمهوریت او هایټي په څېر هېوادونو کې د ورته بنسټونو په شان په داسې شرایطو کې فعالیت کوي چې د اړتیاوو له زیاتېدو سره، سره یې مالي سرچینې په بېساري ډول کمې شوې دي.
د راپور موندنې ښيي؛ د سروې شویو ښځو بنسټونو ۸۴ سلنې ویلي، چې د ۲۰۲۵کال له پیل راهیسې د دوی د خدمتونو غوښتنه زیاته شوې؛ خو نږدې ۹۰ سلنهبیا وایي چې نور د اوسنیو اړتیاوو پوره کولو توان نهلري.
د ملګرو ملتونو د ښځو برخې خبرداری ورکړی، که وضعیت همداسې دوام وکړي نو د تاوتریخوالي د قربانیانو د ملاتړ، روغتیايي خدمتونو، رواني مرستو او ښوونیزو پروګرامونو په ګډون به ګڼ بنسټیز خدمتونه لا ډېر محدود شي او د افغانستان په لرو پرتو او زیانمنونکو سیمو کې به ښځې او نجونې تر ټولو ډېرې اغېزمنې شي.
یادې ادارې له نړۍوالې ټولنې غوښتي، چې د ښځو له بنسټونو سره خپلې مالي مرستې او پانګونه دوامداره وساتي؛ څو د بشري خدمتونو بهیر او د ښځو او نجونو د حقونو ملاتړ له خنډ سره مخ نهشي.
د ۲۰۲۱کال په اګست میاشت کې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته زرګونه افغان کورنۍ پاکستان ته کډه شوې؛ خو اوس د دغه کورنیو ډېری غړي د دویم ځل لپاره د بېځایه کېدو له ګواښ سره مخ دي.
دغه کورنۍ په لومړي سر کې د پنجاب په بېلابېلو ښارونو کې مېشتې شوې؛ خو د پولیسو د عملیاتو او نیونو له وېرې وروسته پېښور ته کډه شوې دي. خو اوس په پېښور کې هم د ورته عملیاتو له امله له ناڅرګند وضعیت سره مخامخ دي.
د پاکستان حکومت لهخوا د افغان کډوالو پرضد په ټول هېواد کې عملیات روان دي. د دغه عملیاتو په ترڅ کې د راولپنډۍ، اوکاړې، ساهیوال، بهاولپور او د پنجاب له نورو ښارونو څخه سلګونه افغانان نیول شوي او د خیبر پښتونخوا له لارې افغانستان ته ستانه کړل شوي دي.
د همدې وېرې له امله ګڼو کورنیو پنجاب پرېښود او پېښور ته په دې هیله تللې، چې هلته به لږترلږه په لنډمهالي ډول خوندي ځای ومومي؛ خو اوس په پېښور کې هم د نیونو او پلټنو لړۍ چټکه شوې ده.
له بهاولپور نه پېښور ته د یوې ستنې شوې کورنۍ مشر نورالله وایي، چې په ۲۰۲۱کال کې له کابل نه پاکستان ته وتښتېدل او په لومړي سر کې په بهاولپور کې مېشت شول. د هغه په وینا؛ کله چې په بهاولپور کې د کورونو د مالکانو او افغان کرایهدارانو پرضد عملیات پیل شول، اړ شو چې په یوه شپه کې خپل کور پرېږدي.
نورالله وایي، خلکو ورته ویلي و چې په پېښور کې وضعیت نسبتا ښه دی او د نیول کېدو ګواښ کم دی؛ خو د څو اوونیو په تېرېدو سره دلته هم پولیسو د دوی په سیمه کې د لټون او د اسنادو د ارزونې عملیات پیل کړي. هغه زیاتوي، چې اوس نه پوهېږي کوم ځای ته ولاړ شي ځکه د پاکستان په هېڅ برخه کې ځان خوندي نه احساسوي.
ساهیوال نه پېښور ته راغلې یوې افغان مېرمنې فریدې (مستعار نوم) وویل، مېړه یې په پنجاب کې د عملیاتو پرمهال نیول شوی او له همدې امله یې کورنۍ اړه شوه چې ژر تر ژره پېښور ته کډه شي.
د دوی ماشومان تراوسه دوه ځلې له زدهکړو بېبرخې شوي او اوس په پېښور کې هم د ښوونځي د شاملېدو برخلیک یې ناروښانه دی؛ ځکه د روانو عملیاتو له امله د رسمي ثبت او راجسټر کېدو څخه ډډه کوي.
هغې وویل، د پاکستان له حکومته یې یوازینۍ غوښتنه دا ده چې لږترلږه د ماشومانو د زدهکړو او د کورنیو د یو ځای پاتې کېدو لپاره یوه باعزته حللاره ومومي.
په پاکستان کې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ ویاند قیصر اپریدی وایي، چې له ۲۰۲۳کال راهیسې تراوسه تر ۲.۵ مېلیونه ډېر افغانان له پاکستان نه افغانستان ته ستانه شوي دي.
د بشري حقونو سازمانونو په وار، وار خبرداری ورکړی، چې د افغان کډوالو پرضد ناڅاپي او پراخ عملیات په ځانګړي ډول پر ښځو او ماشومانو سختې رواني، ټولنیزې او اقتصادي اغېزې پرېږدي.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي نوې ځانګړې استازې په توګه د بنګلهدېشۍ ډیپلوماتې رباب فاطمې ټاکنه د افغانستان د ډیپلوماتانو له تود هرکلي سره مخ شوې. په جنیوا کې د افغانستان استازي نصیراحمد اندېشه د رباب فاطمې ټاکنه یو مثبت ګام او «طالبانو ته یو جدي او څرګند پیغام» بللی.
هغه ویلي، له څو میاشتو راهیسې د نوي استازي د ټاکلو په اړه سلامشورې روانې وې او نږدې اجماع رامنځته شوې وه چې دغه دنده باید «یوې ښځې، مسلمانې او د سیمې د هېوادونو یوې استازې» ته وسپارل شي.
نوموړي دغه ټاکنه «طالبانو ته یو جدي او څرګند پیغام» وباله؛ هغه ډله چې واک ته له رسېدو وروسته یې د افغانستان پر ښځو او نجونو پراخ محدودیتونه لګولي او د هغوی ګڼ بنسټیز حقونه او ازادۍ یې محدودې کړې دي.
خو اندېشه د دغه بدلون له امله د یوناما د فعالیتونو د ښه کېدو په اړه هیلهمن نهدی. د دغه پوښتنې په ځواب کې چې ایا نوې مشري به وکولای شي یوناما له «اوسني ناوړه او کړکېچن وضعیت» څخه وباسي، وویل: «له بده مرغه نه».
د ملګرو ملتونو یوه چارواکي افغانستان انټرنېشنل ته تایید کړې، چې د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش امنیت شورا ته په یوه لیک کې د بنګلهدېش لوړپوړې ډیپلوماته رباب فاطمه د افغانستان لپاره د خپلې نوې ځانګړې استازې او په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) د مشرې په توګه وړاندیز کړې ده.
امنیت شورا تراوسه د دغه وړاندیز په اړه رسمي پرېکړه نهده کړې؛ خو تمه کېږي چې د شورا غړي به په راتلونکو ۲۴ ساعتونو کې خپل وروستی نظر اعلان کړي. که دغه وړاندیز تایید شي، رباب فاطمه به د یوناما د پخوانۍ مشرې روزا اوتونبایوا ځای ناستې شي او د افغانستان په خورا حساسو سیاسي او بشري پړاوونو کې به د یوناما مشري پر غاړه واخلي.
دا په داسې حال کې ده، چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا په دې وروستیو کې د خپلو ټولو ۱۵ غړو په موافقې سره د یوناما ماموریت د یو کال لپاره وغځاوه.
رباب فاطمه څوک ده؟
رباب فاطمه د بنګلهدېش له مخکښو او تجربهلرونکو ډیپلوماتانو ده، چې په ملګرو ملتونو کې اوږده کاري تجربه لري. هغې مخکې د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق (یونېسف) د اجراییه بورډ مشرې، د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې د اجراییه بورډ مشرې او د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام د اجراییه بورډ مرستیالې په توګه دنده ترسره کړې ده. نوموړې د پراختیا، بشري حقونو او څو اړخیزو همکاریو په برخو کې یوه پېژندل شوې څېره ګڼل کېږي.
د افغانستان په سختو شرایطو کې ماموریت
یوناما په ۲۰۰۲کال کې د طالبانو د لومړي حکومت تر پرځېدو وروسته د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۱۴۰۱ شمېرې پرېکړهلیک پربنسټ جوړ شو؛ څو په افغانستان کې د سولې له بهیر، بیارغونې، د دولتي بنسټونو د پیاوړتیا او له بشري حقونو ملاتړ وکړي.
که د امنیت شورا د رباب فاطمې ټاکنه تایید کړي، نوموړې به په داسې وخت کې د دغه ماموریت مشري پر غاړه واخلي چې افغانستان له بشري ناورین، سیاسي کړکېچ، نړۍوالې انزوا او د ښځو پر حقونو له پراخو محدودیتونو سره مخ دی.
له همدې امله د هغې بریا یا ناکامي به نه یوازې د هغې پر ډیپلوماتیکو وړتیاوو؛ بلکې د امنیت شورا د ملاتړ کچې او له ملګرو ملتونو سره د طالبانو د تعامل پر څرنګوالي هم تړلې وي.
د سوداګرو په وینا، تر ۹ میاشتو مخکې د افغانستان له نورو صادراتي توکو سربېره تازه میوې پاکستان او د پاکستان له لارې بیا نورو هېوادونو ته صادرېدل،خو د دواړو هېوادونو تر منځ د سوداګریزو اړیکو د پرې کېدو له امله اوس د افغانستان تازه میوې عربي هېوادونو، منځنۍ اسیا او اروپا ته صادرېږي.
د پاکستان او طالبانو ترمنځ پر ډیورنډ کرښه تر نښتو وروسته د تورخم او چمن په ګډون د دواړو هېوادونو ترمنځ ټولې لارې د ۱۴۰۴ کال د تلې له ۲۱مې راهیسې تړل شوي او د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګري په ټپه درېدلې ده. اوسمهال یوازې افغان کډوال له پاکستان څخه افغانستان ته د ستنېدو اجازه لري او له هغې پرته هر ډول تګراتګ درېدلی دی.
د افغان سوداګرو په وینا، د افغانستان او پاکستان تر منځ د سوداګریزو اړیکو له پرېکون مخکې، پاکستان به هر کال د افغانستان د تازه میوو د فصل پر مهال په یوه پلمه نه په یوه پلمه یې لارې بندولې او یا به یې د تعرفو له لوړولو سربېره په دروازو کې یې د تازه میوو لیږدونکي موټر درول، څو په موټر کې میوې خوسا شي.
د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونه وايي، د پاکستان د بدیل مارکېټ په توګه یې د منځنۍ اسیا او عربي هېوادونو او همدارز اروپا ته مخه کړې ده.
د روان کال په لومړیو درېیو میاشتو کې له هرات ولایت څخه ۱۱۷ زره ټُنه تازه میوه چې ټولیز ارزښت یې ۱۴۶ زره امریکايي ډالرو ته رسېږي، عربي او د اسیا یو شمېر هېوادونو ته صادرې شوې دي.
د هرات ولایت لپاره د طالبانو د رسنیو دفتر په همدې تړاو په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي: «د کرنیزو محصولاتو، په ځانګړي ډول د تازه مېوو د صادراتو زیاتوالی، د اقتصادي ودې، د بزګرانو د ملاتړ او د افغانستان د صادراتي بازارونو د پراختیا لپاره مهم فرصت برابروي».
د روان کال د غبرګولي میاشتې پر ۱۷مه د ازبکستان د پرایم کرنیز صنعت شرکت رييس مراد قدرتوف د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ له وزیر سره په کتنه کې ژمنه وکړه چې په کال کې به ۲ زره ټُنه تازه میوې او په ځانګړې توګه ګیلاس، زردالو، مڼې او انار لومړی ازبکستان او بیا روسیې او هماغسې یې اروپايي هېوادونو ته صادرې کړي.
https://www.afintl.com/pa/202606078657
د بڼوالو په وینا، نورو هېوادونو ته د افغانستان له تازه میوو یوه کمه برخه صادرېږي او د پاتې نورو میوو د ساتنې لپاره د سړوخونو نشتوالی جدي ننګونه یادوي. دوی له طالبانو غواړي چې پر معیار برابر د سړو خونو جوړولو ته پام وکړي، څو پر بڼوالۍ یې شوې خواري په سیند لاهو نهشي.
د لوګر ولایت لپاره د طالبانو د رسنیو دفتر د پنجشنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۸مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره په دغه ولایت کې د هندوانو کښت او حاصلات له ۲۵ سلنې زیاتوالي خبر ورکړ.
په خبرپاڼه کې راغلي، سږ کال په دغه ولایت کې د هندوانو مناسب بازار، ښې بیې او د حاصلاتو زیاتوالی د دې لامل شوی چې د کښت ساحه د تېر کال په پرتله نږدې ۲۵سلنه پراخه شي او په ټولیزه توګه پر شاوخوا ۲۵۰۰ هکټاره ځمکه هندوانې وکرل شي.
د لوګر یو بزګر افغانستان انټرنشنل- پښتو ویلي، سږکال یې د هندواڼې حاصلات ډېر دي او په باور یې هره میوه چې بازار کې ډېره شي، نو ورسره سم بیې هم رالوېږي.
نوموړی له طالبانو غواړي چې د تازه میوو او نورو محصولاتو د ساتنې لپاره سړې خونې جوړې کړي، څو بزګران د خپل لاس ثمره وګوري او محصولات یې په ښه بیه وپلورل شي.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت د معلوماتو لهمخې، په تېر ۲۰۲۵ کال کې له افغانستان څخه د ۱۴۲ میلیونه ډالرو په ارزښت ۳۱۷ زره او ۵۱۷ ټُنه تازه مېوه او په ځانګړې توګه مڼې، انار، زردالو، انګور، خربوزه، هندوانه، انځر او نورې میوې بهر ته صادره شوې دي. د معلوماتو پر بنسټ، له دغو میوو ډېری یې عربي هېوادونو، ترکیې، منځنۍ اسیا او اروپايي هېوادونو ته صادرې شوې دي.
د دغه وزارت مسوولینو د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو د تازه مېوو د صادراتو د کچې او ارزښت د پرتلې کولو په تړاو معلومات نهدي ورکړي، خو په ۲۰۲۵ کال کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګریزو بندرونو تړل کېدل د کروندګرو د ډېری محصولاتو د خرابېدو لامل شول.
https://www.afintl.com/pa/202607037190
د پاکستان- افغانستان د سوداګرۍ ګډې خونې مسوولین وایي، د افغانستان او پاکستان تر منځ د لارو تړل پاتې کېدو له امله پاکستان ته نږدې ۹۸۰ مېلیونه او افغانستان ته نږدې ۴۹۵ مېلیونه امریکایي ډالر زیان رسېدلی دی.
د پاکستان کورنیو چارو وزارت د ګلګت او کشمېر په ګډون ټولو ایالتونو ته امر کړی، چې سر له سبا د بېاسنادو افغانانو د یو مخیزې نیونې بهیر پیل کړي. دغې پرېکړې درېیمو هېوادونو ته په تمه افغانان سخت اندېښمن کړي او د کډوالو عالي کمېشنري پر خپله خوښه ستنېدنې ټينګار لري.
د پاکستان کورنیو چارو وزارت د ګلګت بلتستان، خیبر پښتونخوا او د دغه هېواد تر ولکې لاندې کشمیر په ګډون ټولو ایالتونو ته امر کړی، چې سر له سبا (جمعه د چنګاښ ۱۹- د جولای ۱۰مه) د بېاسنادو افغانانو د یو مخیزې نیونې بهیر پیل کړي.
د پاکستان دغه امر په دغه هېواد کې مېشت افغانان او په ځانګړې توګه هغه افغانان چې په افغانستان کې د جمهوري نظام له سقوط وروسته دغه هېواد ته د لنډ مهالي پناه اخیستنې لپاره راغلي او درېیمو هېوادونو ته د تګ په تمه دي، سخت اندېښمن دي.
یو شمېر دغه افغانان افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې افغانستان ته په بیا ستنېدنې سره یې له نورو ستونزو سربېره ژوند ته خطر دی او دوی د ملګرو ملتونو د کډوالو له عالي کمېشنرۍ او د پاکستان له حکومت څخه غواړي، چې پر خپلې دغې پرېکړې بیا کتنه وکړي.
دوی وايي، چې پاکستان ته د دایمي اوسېدونې لپاره نهدي راغلي او دمګړۍ یې په نورو هېوادونو کې د پناهغوښتنې کېسونه روان دي او د چارو په بشپړېدو سره به یادو هېوادونو ته لاړ شي.
دوی زیاتوي، خپلو هېوادونو ته د هغو کسانو لېږل چې هلته یې ژوند له خطر سره مخ وي د کډوالو په تړاو د نړۍوالو قوانینو، کنوانسیونونو او اصولو خلاف چاره ده.
یو له دغو کسانو د هویټ د پټ ساتلو په شرط افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل: «زه د جمهوري نظام پر مهال یو مهم نظامي افسر وم. د طالبانو په بیا راتګ سره د خپل او خپلې کورنۍ د ژوند ژغورنې لپاره پاکستان ته راغلم. خو هر کله چې دلته امنیتي وضعیت او یا هم له طالبانو سره یې اړیکې خرابې شي، نو پر افغانانو ظلم او همداراز شړل یې پیلېږي».
د پاکستان حکومت د ۲۰۲۵ کال له اګست میاشتې راهیسې د افغانانو د ویزو د تمدید بهیر په ټپه درولی او په دې سره د ډېریو افغانانو د ویزو موده پایته رسېدلې ده. یاد افغان زیاتوي: «موږ هم غواړو چې دلته [پاکستان کې] په قانوني توګه ژوند وکړو، خو پاکستان د ویزو د تمدیدولو پروسه درولې ده. که دغه پروسه شروع شي، نو اول کس به یم چې خپله ویزه به تمدید کړم».
یو بل افغان خبریال د خپل هویت د پټ ساتلو په شرط افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، سره له دې چې د جولای د لسمې له ضربالاجل مخکې هم د پولیسو له لوري د افغانانو د ځورونې او نیولو بهیر دوام درلود، خو سباني عملیات ډېری افغانان سخت اندېښمن کړي دي.
هغه زیاتوي: «هسې هم پولیسو هره ورځ افغانان ځورول او نیول. ځینې یې د پیسو په بدل کې خوشې کول او ځینو چې پیسې نهدرلودې نو حاجي کمپ ته به یې لېږداوه او له هغه ځایه به یې افغانستان ته په جبر سره استاوه. خو د کورنیو چارو وزارت اوسنی مکتوب چې نشر شوی ښايي دا ځل د افغانانو د نیونې عملیات پراخ وي او دغې چارې موږ ټول سخت ویرولي یو او پر دې نپوهېږو چې چېرې لاړ شو».
له دې سره سم، په پاکستان کې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنري پر خپل پخواني دریځ ولاړه ده او له پاکستان حکومت څخه غواړي چې د بیا ستنېدنې بهیر باید په خپله خوښه وي او له زور او جبر څخه کار وانهخیستل شي.
په اسلاماباد کې د دغې کمېشنرۍ ویاند قیصر اپریدي له افغانستان انټرنشنل- پښتو سره په ځانګړې مرکه کې زیاته کړه، په افغانستان کې د نظام له بدلون سره د خبریالانو او پخوانیو نظامیانو په ګډ،و شاوخوا ۶۰۰ زره افغانان د دوی په وینا له ګواښونو د خوندینې لپاره پاکستان ته راغلي: «دوی ته د تحفظ ضرورت دی».
قیصر اپریدي وايي: «موږ له شروع څخه همدا وایو چې پاکستان له تېرو ۴۵ کلونو راهیسې د افغانانو مېلمه پالنه کړې او اوس هم باید دغه بهیر او ملاتړ ته دوام ورکړي. کله چې په افغانستان کې حالات سم شي نو بیا که څوک په خپله خوښه ځي تللی شي».
نوموړي زیاته کړه: «موږ [د پاکستان] له حکومتي چارواکو سره په کتنو کې دا زور راوړو چې دغو خلکو ته پکار ده چې سهولت برابر شي او د ستنېدنې بهیر باید په رضا، باعزته او په خپله خوښه وي».
هغه خبرداری ورکړ، چې په افغانستان کې له ګواښ سره مخ افغانان د اېستنې په صورت کې به بیاځلي پاکستان ته راشي، ځکه هلته د دوی په وینا، ژوند یې له ګواښ سره مخ دی. نوموړي همداراز څرګنده کړه: «موږ دا وایو دغه وخت چې دغه خلک [افغانان] په زوره لیږلی کېږي، نو کېدای شي هغوی بیا راشي او بیا به همدا ستونزې وي. د واپسۍ پروسه باید رضاکارانه وي».
په پاکستان کې مېشت یو شمېر افغانان د ملګرو ملتونو د کډوالو پر عالي کمېشنرۍ هم نیوکې لري، چې درېیمو هېوادونو ته یې د دوسیو بهیر ډېر ټکنی دی او دوی له کلونو راهیسې په تمه دي، خو لا تر اوسه درېیمو امنو هېوادونو ته نهدي استول شوي.
په اسلاماباد کې د ملګرو ملتونو د کډوالو د عالي کمېشنرۍ ویاند قیصر اپریدي په دې تړاو وايي، په ۲۰۲۲، ۲۳ او ۲۴ کلونو کې د کډوالو منونکو له لوري دغې کمېشنرۍ ته ډېره سهمیه ورکول کېده خو اوس یاد هېوادونه هم ډېر کم کډوال منلو ته زړه ښه کوي. نوموړی زیاتوي: «په ۲۰۲۲، ۲۳، او ۲۴ کلونو کې د کډوالو منونکو هېوادونو سهمیه زرګونه وو، خو اوس ډېر کم دی او دغه شمېر سلګونو ته راټيټ شوی دی. موږ هم جدي کېسونو ته لومړیتوب ورکوو».
له دې ټولو سره سره، ښايي سر له سبا (جمعه د چنګاښ ۱۹مه د جولای ۱۰مه) په ټول پاکستان کې د بېاسنادو افغانانو د نیونې بهیر پیل شي او د صادر شوي امر پر بنسټ به هر بېاسناده افغان سملاسي نیول کېږي او په چټکۍ سره به افغانستان ته لیږدول کېږي.
د یادونې وړ ده، چې د طالبانو د رییسالوزرا اداري مرستیال عبدالسلام حنفي وړمه ورځ د ملګرو ملتونو د کډوالو په چارو کې عالي کمېشنرۍ (UNHCR) او د یاد سازمان د پراختیایي پروګرام (UNDP) مسوولینو سره په کتنه کې وویل، د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې له ګاونډیو هېوادونو څه باندې ۸ میلیونه افغان کډوال بېرته خپل هېواد ته ستانه کړای شوي دي.
د «نشنل انټرسټ» په تازه تحلیلي راپور کې راغلي، قزاقستان د افغانستان د منزوي کولو پر ځای اقتصادي همکارۍ او سیمهییزې نښلونې ته لومړیتوب ورکوي او د جمهوري نظام له سقوط نږدې پنځه کاله وروسته، د انزوا سیاست نه یوازې اغېزناک نه و، بلکې بشري او امنیتي ستونزې یې لا ژورې کړې.
امریکایي خپرونې «نشنل انټرسټ» په یوه مقاله کې چې د یرکین توکوموف او الدنیز ګوسینوف له خوا لیکل شوې، راغلي چې افغانستان به د یوریشیا د راتلونکې په جوړولو کې مهم رول ولري، خو اصلي پوښتنه دا ده چې دغه راتلونکی به د جیوپولیټیکو سیالیو له لارې ټاکل کېږي او که د اقتصادي همکاریو له لارې.
لیکوالان لیکي چې د نړیوال نظم د بدلون او د نړیوالو بنسټونو د کمزوري کېدو په شرایطو کې، قزاقستان د یوې منځنۍ کچې ځواک په توګه باور لري چې سیمه ییز ثبات باید د سیمې د هېوادونو له لارې رامنځته شي، نه د بهرنیو قدرتونو په وسیله.
د مقالې له مخې، د قزاقستان ولسمشر قاسم جومارت توکایف د افغانستان په اړه د «سترې لوبې» پر ځای د «سترې ګټې» د تګلارې غوښتنه کړې ده.
مقاله زیاتوي چې د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د افغانستان د جمهوري نظام له سقوط وروسته د دغه هېواد د منزوي کولو سیاست هغه پایله نه ده ورکړې چې ملاتړو یې تمه لرله.
په لیکنه کې راغلي: «دې سیاست د افغانستان بشري بحران لا ژور کړی، چې اغېزې یې د نشهيي توکو په قاچاق او کډوالۍ کې تر افغانستان بهر، ایران، منځنۍ اسیا او اروپا پورې رسېدلې دي.»
لیکوالان ټینګار کوي چې د تېرو لسیزو تجربه ښيي، «په افغانستان کې هر ډول تشه، که اقتصادي وي، بشري وي یا بنسټیزه، د ویجاړوونکو ځواکونو له خوا ډکېږي.»
د قزاقستان د عملي تعامل تګلاره
د مقالې له مخې، قزاقستان له افغانستان سره د رسمي پېژندنې پرته د عملي تعامل تګلاره غوره کړې ده.
په لیکنه کې ویل شوي چې استانې د ۲۰۲۳ کال په ډسمبر کې طالبان له خپلې ممنوعه ډلو له نوملړ څخه لرې کړل او په پلازمېنه کې یې د افغانستان سفارت فعال وساته. همداراز د ۲۰۲۵ کال په جون کې ولسمشر توکایف د افغانستان لپاره ځانګړی استازی وټاکه، څو د دغه هېواد په اړه د قزاقستان تګلاره لا منسجمه کړي.
د مقالې له مخې، د قزاقستان هدف دا دی چې افغانستان له یوه مرستندویه هېواد څخه پر تولیدي او ترانزیټي مرکز بدل شي.
لیکوالان د ۲۰۲۶ کال د جون په میاشت کې کابل ته د قزاقستان د لوړپوړي پلاوي سفر د دې تګلارې د عملي کېدو نښه بولي. دغه پلاوی د قزاقستان د لومړي وزیر مرستیال او د ملي اقتصاد وزیر سرییک ژومانګارین په مشرۍ کابل ته تللی و.
د لیکنې له مخې، ژومانګارین د طالبانو له لومړي وزیر محمد حسن اخوند، د هغه له مرستیال عبدالغني برادر، د کورنیو چارو وزیر سراجالدین حقاني او د هرات او کندوز له والیانو سره لیدلي دي.
مقاله وايي، افغان چارواکو د قزاقستان له ملاتړ څخه مننه کړې او د دواړو هېوادونو اړیکې یې مهمې بللې دي.
سوداګري او اقتصادي همکاري
د «نشنل انټرسټ» په لیکنه کې راغلي چې د قزاقستان او افغانستان ترمنځ سوداګري په ۲۰۲۵ کال کې ۵۴۱،۸ میلیونه ډالرو ته رسېدلې او دواړو هېوادونو د ۲۰۲۴ کال د هوکړې له مخې هدف ټاکلی چې دا کچه تر درې میلیاردو ډالرو ورسوي.
خو لیکوالان وايي، د سوداګرۍ انډول لا هم یوه مهمه ستونزه ده، ځکه د قزاقستان صادرات افغانستان ته له ۵۰۰ میلیونو ډالرو ډېر وو، خو د افغانستان صادرات قزاقستان ته شاوخوا ۲۳ میلیونه ډالر پاتې شوي دي.
قزاقستان د افغانستان کرنیزو محصولاتو ته د خپل بازار د پرانیستلو هڅه هم کړې او په کابل کې یې د سوداګرۍ مرکز جوړ کړی دی.
مقاله زیاتوي چې د اقتصادي همکاریو تمرکز یوازې پر کرنیزو محصولاتو نه دی، بلکې صنعتي برخې ته هم غځېدلی دی.
د لیکنې له مخې، د قزاقستان شرکت «شالکیا زینک» او یوه افغان-جرمني شریک شرکت د بامیانو د کانونو له سیمې څخه د کال ۳۰ زره ټنه جست ډبرې د انتقال تړون لاسلیک کړی چې ارزښت یې ۱۸،۸۸ میلیونه ډالره دی.
همداراز د قزاقستان د «یوریشین ریسورسز ګروپ» شرکت د افغانستان د کرومایټ کانونو په برخه کې د پانګونې یا ګډ کار امکان ارزوي.
د ترانسپورټي دهلېزونو پراختیا
مقاله لیکي چې د قزاقستان لپاره د افغانستان له لارې د ترانسپورټي دهلېزونو جوړول ستراتیژیک اهمیت لري، ځکه دغه هېواد سمندر ته مستقیمه لار نه لري او غواړي د هند سمندر بندرونو ته د رسېدو لارې پراخې کړي.
لیکوالان وايي، قزاقستان لا له وړاندې په افغانستان کې د رېل پټلۍ جوړولو تجربه لري او د «خواف-هرات» رېل پټلۍ د افغان برخې د جوړولو قرارداد یې د «انټیګرا بیا رغونې» شرکت له لارې ترلاسه کړی دی.
د مقالې له مخې، د سیمې هېوادونه باید د نفوذ پر سیالیو تمرکز ونه کړي، بلکې د رېل پټلیو، سوداګریزو معیارونو، ګمرکي اصولو او تعرفو په همغږۍ کار وکړي.
د لوېدیځ او قزاقستان ګډې ګټې
لیکوالان استدلال کوي چې په افغانستان کې ثبات یوازې په اعلامیو نه، بلکې د سوداګرۍ، طبیعي سرچینو، اوبو مدیریت او ترانسپورټ له لارې رامنځته کېدای شي.
په مقاله کې راغلي چې اروپايي ټولنه د افغانستان تر پولې پورې د نښلونې په برخه کې له لویو پانګهوالو څخه ده او قزاقستان او اروپايي ټولنه کولای شي د افغانستان د روغتیا او زدهکړو په برخو کې ګډ کار وکړي.
د لیکنې له مخې، له ۲۰۲۳ کال راهیسې له ایران او پاکستان څخه له شپږ میلیونو ډېر افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي، چې د کډوالۍ موضوع لا هم د سیمې لپاره یوه مهمه اندېښنه ده.
مقاله په پای کې لیکي چې د قزاقستان د افغانستان تګلاره پر دې اصل ولاړه ده چې له واقعیتونو سره تعامل وشي، نه له تصوراتو سره.
لیکوالان زیاتوي: «آستانه هڅه کوي چې ستره لوبه بېرته راژوندۍ نه کړي، بلکې د یوریشیا په زړه کې ستره ګټه په واقعیت بدله کړي.»