وړانګه لوڼۍ: پاکستان د خپلې بقا لپاره په بلوچستان کې بېلابېلې جنګې ډلې رامنځته کړې

د خیبر پښتونخوا د خیبر ولسوالۍ له تیرا درې څخه نږدې پنځه میاشتې وړاندې د بې‌ځایه شویو متاثرینو د بیرته ستنېدو مهالوېش بالاخره وټاکل شو چې له مخې به یې د اکټوبر له لسمې څخه د متاثرینو پړاویز ستنېدل پیل شي.

خو بل لور ته د باړه پریس کلب مخې ته له ۱۵۰ ورځو راهیسې په احتجاج بوختو د تیرا متاثرینو د ستنېدو دغه مهالوېش رد کړی دی.

د تیرا د ملک دین خېل قبيلې یوه مخور قبایلي مشر ملک ډاکټر نوروز خان اپریدي له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل چې دا د تیرا د مشرانو غوښتنه وه چې د متاثرینو سملاسي بیرته ستنېدل باید پیل شي ځکه هلته بیا د ژمي موسم پیلیږي او په سړه هوا کې هلته د بیارغونې کارونه نه شي کېدای.

هغه وویل چې حکومتي چارواکو ډاډ ورکړی چې که په تیرا کې روان پرمختیایي کارونه تر وخت وړاندې بشپړ شي، نو د متاثرینو د بیرته ستنېدو په مهالوېش کې به هم بدلون راوستل شي.

ډاکټر نوروز خان اپریدي زیاته کړه چې حکومت په تیرا دره کې د پرمختیایي کارونو د بشپړولو لپاره سیمه په دریو برخو وېشلې ده چې لومړۍ برخه یې بشپړه شوې، خو پر دویمه او دریمه برخه لا هم کار روان دی. هغه وویل چې د دوی د معلوماتو له مخې، تر اوسه په سیمه کې یوازې امنیتي پوستې او سړکونه جوړ شوي او له دې پرته بل کوم د پام وړ کار نه دی شوی.

قبایلي ملک وویل چې «له تیرا څخه له بې‌ځایه کېدو وړاندې حکومت له قبایلي مشرانو سره رسمي لیکلی تړون کړی و چې پکې ګڼې ژمنې شوې وې، خو په خواشینۍ سره باید وویل شي چې د تړون پر ډېرو مادو بشپړ عمل نه دی شوی».

بل لور ته د باړه پریس کلب مخې ته له ۱۵۰ ورځو راهیسې د تیرا د متاثرینو د تحریک احتجاج کوونکو د بیرته ستنېدو مهالوېش رد کړی دی.

د تیرا د متاثرینو د تحریک ویاند صحبت خان اپریدي له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل چې د اکټوبر په میاشت کې په تیرا کې ژمی پیل شوی وي او په داسې موسم کې هلته د بیارغونې کارونه نه شي کېدای، نو ځکه باید د ستنېدو پر مهالوېش بیا کتنه وشي.

هغه وویل چې د عملیاتو او بارانونو له امله د جنګ جګړو له کبله د ویجاړو شویو کورونو د بیا جوړولو په برخه کې خلک له ګڼو ستونزو سره مخ کېدای شي. د صحبت خان په وینا، د حکومت له خوا متاثرینو ته د تاوان ورکولو په لړ کې چې کومې ژمنې شوې وې، پر ډېریو یې عمل نه دی شوی چې له امله یې په باړه او پېښور کې مېشت متاثرین له ګڼو ستونزو سره مخ دي.

د یادولو وړ ده چې د روان کال په پیل کې، د جنوري پر ۲۵مه له تیرا څخه د خلکو بې‌ځایه کېدل پیل شوي وو او د خیبر پښتونخوا حکومت د ټاکل شوي مهالوېش له مخې باید په اپرېل میاشت کې د متاثرینو بیرته ستانه شوي وای، خو اوس داسې ښکاري چې بې ځایه شوي کسان به درې میاشتې نور هم منتظر پاتې کیږي.

اختر مېنګل د شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۰مه) په کوېټه کې د زيارت د پېښې پر ضد اعتراضي پرلت ته په وینا کې وويل: «تاسو خو بختور یئ چې د خپلو عزیزانو جسدونه مو ترلاسه کړل، چې يو ورور د خپل ورور جنازې له اوږه خو ورکړي، زه هم په هغو بدنصيو کې يو يم چې له ۴۵ کلونو راهیسې مې د ورور جسد تراوسه پورې ونه ليدو».

د تېرې اونۍ د دوشنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۵مه) د بلوچستان د زيارت په مانګي سيمه کې وسله‌والو د پوليسو پر یوې پوستې په بريد کې ۹ پوليس وژلي او ۱۸ برمته کړي پولیس یې بیا له تښتونې وروسته وژلي وو. تحریک طالبان پاکستان د بريد مسوولیت منلی وو.

د يادې پېښې پر ضد د کوېټې په کوله پاټک سيمه کې د وژل شویو پوليس سرتېرو د کورنيو، سياسي ګوندونو او مدني فعالو له‌خوا اعتراضي پرلت پیل شو او لا هم دوام لري.

په پاکستان او په ځانګړي ډول بلوچستان او خيبرپښتونخوا کې وخت په وخت د جبري لادرکيو راپورونه خپرېږي.

د بښنې نړيوال سازمان تېر کال په جبري توګه د لادرکه شویو قربانيانو په نړيواله ورځ د پښتون ژغورنې غورځنګ، پاکستان کې د بشري حقونو کمېسيون، بلوڅ يووالي کمېټې او نورو سره په ګډه په یوې اعلامیه کې ويلي وو، چې پاکستان د جبري لادرکه کولو د پېښو په مخنيوي کې پاتې راغلی او د قربانیانو پر وړاندې بې عدالتي دوامداره پاتې شوې ده.

په یاده اعلامیه کې ويل شوي وو، چې پاکستانۍ ادارې له صحنې څخه د خپلو مخالفینو او همداراز د بشري حقونو د مدافعینو د لرې کولو لپاره له جبري ورکولو د یوې وسیلې په توګه کار اخلي. په دې تړاو د ځایي مدني ټولنو او سازمانونو له‌خوا زرګونه قضیې مستندې شوې دي.

پاکستان کې د بشري حقونو فعالې ډلې وايي، زرګونه کسان په جبري توګه لادرکه کړای شوي او د ځينو بيا په داسې حال کې جسدونه موندل شوي، چې پېژندګلوي یې نه‌کيږي. په پاکستان کې مدني او بشري فعالان د دغو جبري لادرکه کېدو په تړاو د دغه هېواد دولتي امنیتي او استخباراتي ادارې تورنوي، خو حکومت او ادارو تل دغه تورونه رد کړي دي.

په پاکستان کې په جبري توګه د لادرکه کړای شویو د پېښو د پلټنې کمېسیون د ۲۰۲۵ کال په سپټمبر مياشت کې ويلي وو، چې د ۲۰۱۱م کال له مارچ څخه د ۲۰۲۵م کال تر سپټمبر پورې د ادعا شویو جبري لادرکیو د دوسیې د ترلاسه کولو او حل کولو احصایوي ارقام ښيي، چې کمېسیون ۱۰۶۳۶ دوسیې ترلاسه کړې دي چې له هغې جملې څخه ۸۹۸۶ دوسیې حل شوي، په داسې حال کې چې ۱۶۵۰ دوسیې لا هم تر څېړنې لاندې دي.

د «شخړې له امله بې‌ځایه شوي؛ په تیرا درې کې بشري ناورین» تر سرلیک لاندې راپور د ۲۰۲۶ کال د مې په ۱۹مه د کمېسیون د حقیقت موندنې د پلاوي له سفر وروسته خپور شوی دی.

پلاوي په خیبر کې له بې‌ځایه شویو کورنیو، سوداګرو، خبریالانو، روغتیايي کارکوونکو او حکومتي چارواکو سره لیدنې کړې دي.

د راپور له مخې، د تیرا امنیتي وضعیت له ۲۰۲۳ کال راهیسې خرابېده، په ۲۰۲۴ کال کې لا پسې کړکېچن شو او په ۲۰۲۵ کال کې یې وضعیت سخت کړ.

د سیمې اوسېدونکي وايي، وسله‌وال په سیمه کې فعال وو، خو باور لري چې امنیتي ځواکونه د هغوی د مهارولو توان درلود.

راپور زیاتوي، له ۲۰۲۴ څخه تر ۲۰۲۵ کال پورې، وروسته له هغې چې خلکو د سیمې پرېښودو او یا د دولت په غوښتنه د وسله‌والو ولسي ډلو جوړولو ته غاړه کېنښوده، د خوړو او درملو پر لېږد محدودیتونه ولګېدل. د خلکو په وینا، په همدې موده کې د ښځو، ماشومانو او سپینږیرو په ګډون له ۲۰ تر ۳۰ ملکي وګړي وژل شوي او نږدې ۴۰۰ نور ټپیان شوي دي.

د ۲۰۲۶ کال په جنورۍ کې د ژمي په سختو شرایطو کې د خلکو ډله‌ییز بې‌ځایه کېدل پیل شول. راپور وايي، یو شمېر نوي زېږېدلي ماشومان د سختې یخنۍ، واورې او د مناسبې مرستې د نشتوالي له امله مړه شوي دي. د سیمې اوسېدونکو دغه بې‌ځایه کېدل «جبري» بللي او امنیتي ځواکونه یې مسوول ګڼلي دي.

د راپور له مخې، بې‌ځایه شوي ادعا کوي چې یوازې شاوخوا ۲۰ سلنه کورنیو تر اوسه د لېږد او نورو مرستو پیسې ترلاسه کړې دي، په داسې حال کې چې ډېری نورې کورنۍ لا هم له مرستو بې‌برخې دي. خلکو ویلي، چارواکو ورسره ژمنه کړې وه چې یوازې دوه میاشتې وروسته به بېرته خپلو سیمو ته ستانه شي، خو دا ژمنه عملي نه شوه.

د اقتصادي زیانونو په اړه راپور وايي، شاوخوا ۳۶۰۰ دوکانونه تړل شوي او نږدې ۸ زره سوداګر او دوکانداران بې‌کاره شوي دي. سوداګرو ویلي، نه یوازې دوی ته بدیل بازار برابر نه شو، بلکې اجازه هم ورنه کړل شوه چې خپل مالونه له درې وباسي، چې له امله یې مېوې، سبزي او نور ژر خرابېدونکي توکي له منځه ولاړل.

د راپور له مخې، د مالدارۍ او چرګانو فارمونو ته هم سخت زیان اوښتی، ځکه ډېری کورنۍ ونه توانېدل خپل څاروي له ځان سره انتقال کړي.

د باړې د خبریالانو ټولنې استازو ویلي، له ۲۰۲۱ کال راهیسې د وسله‌والو حضور زیات شوی و، خو د خلکو پرله‌پسې خبرداریو ته پام ونه شو. دوی ادعا کړې چې د امنیتي ځواکونو ځوابي عملیاتو، ډزو او بې‌پیلوټه بریدونو کې هم ملکي وګړو ته مرګ‌ژوبله اوښتې ده.
راپور وايي، د زده‌کړو بهیر هم سخت اغېزمن شوی دی.

د ورسک د یوازیني دولتي لېسې د زده‌کوونکو شمېر له شاوخوا ۲۵۰۰ څخه ۳۵۰ ته راټیټ شوی دی.

د راپور له مخې، خبریالانو ویلي، دا لا هم روښانه نه ده چې د خلکو د بې‌ځایه کېدو پرېکړه چا کړې وه، خو د خلکو عمومي باور دا دی چې امنیتي ځواکونو د سیمې د تخلیې غوښتنه کړې او ملکي ادارې یوازې د هغې پرېکړې اعلان کړی دی.

د ښځو وضعیت هم د اندېښنې وړ بلل شوی دی. بې‌ځایه شویو ښځو د مرستو ځنډ، د استوګنې خراب شرایط، د خوړو کمښت او روغتیايي ستونزې یادې کړې دي. روغتیايي کارکوونکو ویلي، د ناامنۍ او بې‌ځایه کېدو له امله د امیندوارو ښځو ستونزې او د سقط پېښې زیاتې شوې دي.

په مقابل کې، امنیتي او ملکي چارواکو د کمېسیون پلاوي ته ویلي چې بې‌ځایه کېدل جبري نه وو، بلکې د قومي مشرانو له ۲۴ کسیزې کمېټې سره د هوکړې له مخې ترسره شوي دي. دوی ویلي، تر اوسه لسګونه زره کورنۍ ثبت شوي او ډېری یې مرستې ترلاسه کړې دي.

د پاکستان د بشري حقونو کمېسیون په خپلو سپارښتنو کې له خیبر پښتونخوا حکومت غوښتي چې د خلکو د خوندي او رضاکارانه ستنېدو زمینه برابره کړي، پاتې مرستې ژر ورکړي، د ملکي مرګ‌ژوبلې او د خلکو د شتمنیو د زیان په اړه خپلواکې پلټنې وکړي او د روغتیا، زده‌کړو، سرپناه او د ژوند د بېرته رغولو لپاره بیړني اقدامات ترسره کړي.

کمېسیون خبرداری ورکړی چې د تیرا درې اوسېدونکي لا هم د ناامنۍ، نه پوره شویو ژمنو او نیمګړو بشري مرستو ترمنځ له سخت وضعیت سره مخ دي.

د پېښور په بورډ بازار کې، چې له کلونو راهیسې د افغان سوداګرو یو مهم سوداګریز مرکز بلل کېږي، سوداګر وايي د عملیاتو له پیل وروسته د دوی پر کاروبار او ورځني ژوند منفي اغېزې زیاتې شوې دي.

د بورډ بازار یو افغان سوداګر شاه فیصل، چې د ده په وینا له تېرو ۲۵ کلونو راهیسې په دغه بازار کې دوکان لري، افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وویل، هره ورځ له کوره د وتلو پر مهال د نیول کېدو وېره ورسره وي.

هغه وویل: «هر سهار چې له کوره وځو، دا اندېښنه راسره وي چې که ونیول شو، بیا به څه وکړو؟ له نیول کېدو وروسته مستقیم ایستل کېږو، حال دا چې زموږ مېرمنې، ماشومان او ټوله کورنۍ په پېښور کې پاتې کېږي.»

شاه فیصل وايي، د جبري ایستلو تر څنګ له مالي ستونزو سره هم مخ دی. د هغه په خبره، پر ځینو کسانو یې پیسې پاتې دي او خپله هم نورو ته پوروړی دی، نو که په ناڅاپي ډول وایستل شي، د مالي حسابونو تصفیه به ورته ناشونې شي.

هغه زیاته کړه: «موږ دلته په میلیونونو روپۍ پانګونه کړې او خپل کاروبار مو جوړ کړی دی. که افغانستان ته ولېږل شو، زموږ ټول کاروبار به له منځه ولاړ شي، ځکه هلته اوس هېڅ سوداګریز بنسټ نه لرو.»

د بورډ بازار بل افغان سوداګر شاهد ګل هم وايي، کورنۍ یې له نسلونو راهیسې په پاکستان کې اوسیږي او دی له څو کلونو راهیسې د برېښنایي وسایلو کاروبار کوي.

د هغه په وینا، درې واړه ماشومان یې د پېښور په ښوونځیو کې زده‌کړې کوي او د افغانستان له ژوند سره هېڅ بلدتیا نه لري، ځکه ټول په پاکستان کې زېږېدلي او لوی شوي دي.

شاهد ګل وویل: «دا دوکان زما پلار جوړ کړی و او ما نور هم پراخ کړ. که اوس افغانستان ته ولېږل شو، نه هلته کور پېژنو او نه کاروبار. هغه څه چې مو دلته د کلونو په اوږدو کې جوړ کړي، ښايي په یوه ورځ یې پرېږدو.»

هغه زیاتوي چې د عملیاتو له پیل وروسته په بازار کې د پېرېدونکو شمېر هم کم شوی، ځکه ډېری افغان سوداګر د نیول کېدو له وېرې یا دوکانونه ژر تړي او یا هم د خپل کاروبار د بشپړ تړلو لپاره چمتووالی نیسي.

د سوداګرو په وینا، ګڼې افغان کورنۍ هم اړ شوې چې د احتمالي نیول کېدو یا ایستلو له وېرې خپل کورني او سوداګریز توکي په ډېره ټیټه بیه وپلوري، څو لږ تر لږه نغدې پیسې برابرې کړي.

بورډ بازار، چې د پېښور له سترو سوداګریزو مرکزونو څخه شمېرل کېږي، له اوږدې مودې راهیسې د افغان سوداګرو مهم کاروباري مرکز پاتې شوی دی. د سیمه‌ییزو سوداګرو د ټولنو د معلوماتو له مخې، د روانو عملیاتو له امله د بازار سوداګریز فعالیتونه په څرګند ډول کمزوري شوي او ګڼ دوکانونه یا تړل شوي او یا هم د تړل کېدو له جدي ګواښ سره مخ دي.

د بلوچستان اعلی وزير سرفراز بګټي ادعا کړې، د جولای له ۵مې راهيسې په بلوچستان ایالت کې د «ترهګرو» پر ضد د «شعبان» په نوم په پيل شویو عملياتو کې ۷۵ «ترهګر» وژل شوي دي.

د زيارت د پېښې پر ضد اعتراضي پرلت

د زيارت د پېښې پر ضد پرلت ته د جمعې په شپه ناوخته د بلوچستان ايالت د کورنيو چارو وزير ضيا لانګو ورغلی او له پرلت‌والو سره یې خبرې کړي، خو دغه خبرې کومې پايلې ته نه‌دي رسېدلي.

له پرلت او د بلوچستان له کورنيو چارو وزير سره په خبرو کې شريک د پښتونخوا ملي عوامي ګوند مرکزي عمومي سکرتر عبدالرحیم زيارتوال افغانستان انټرنشنل- پشتو ته وويل، د سياسي ګوندونو د مشرانو او استازو او په زيارت کې د وژل شویو پوليس سرتېرو د کورنيو غړو له کورنيو چارو وزير سره خبرې وشوې او خپلې غوښتنې یې مطرح کړې.

هغه وويل: «د کورنيو چارو وزير موږ ته وويل، چې د اعلی وزير کور ته راشئ د نورو خبرو لپاره، خو موږ ورته وويل، چې تاسو ورشئ خپلې خبرې وکړئ او بېرته موږ ته د ځواب لپاره پرلت ته راشئ، خو نورې خبرې د شنبې ورځې تر مازديګره وځنډېدې».

هغه وويل، دمګړۍ څو جسدونه هم د پرلت په ځای کې اېښودل شوي، څو چې د دوی د انصاف ترلاسه کولو ترڅنګ د امنيت ډاډ نه‌وي ترلاسه شوی، پرلت به دوام لري.

د هنه اوړک د پېښې پر ضد اعتراضي پرلت

د هنه اوړک د پېښې پر ضد په کوټه کې اعتراضي پرلت ته د جمعې په ورځ د بلوچستان اعلی وزير سرفراز بګټي ورغلی او له پرلت والو سره یې خبرې کړي او همداراز یې ادعا کړې، چې بلوچستان ایالت به امن شي او د ببرې په سيمه کې د وژل شویو کسانو له کورنيو سره به مالي مرستې وشي، د دغو کورنيو غړي به په دولتي دندو وګومارل شي او د بلوچستان ايالتي حکومت به یې د کورنيو د ماشومانو د زده کړو مسوول وي. له دغې وروسته بیا پرلت پای ته رسېدلی دی.

په بلوچستان کې د وسله‌والو وروستۍ تازه پېښې

د پاکستان د پوځ وياند احمد شریف چودري د تېرې چهارشنبې په ورځ په یوه خبري کنفرانس کې په بلوچستان کې د رامنځته شویو پېښو په اړه وويل، د جولای د ۵مې او ۶مې په شپه کې د هنه اوړک په ببرۍ سيمه کې د «هند نيابتي فتنه الخوارج د ترهګرو» په بريد کې څلور ملکي وګړي وژل شوي او شپږ نور ټپيان شوي وو.

هغه زياته کړه: «بله پېښه د جولای په ۶مه د زيارت په مانګي سيمه کې رامنځته شوه. د فتنه الخوارج وسله‌والو د پوليسو پر پوستې بريد وکړ. ۹ پوليس سرتيري يې وژلي او په نښته کې ‍۱۵ ترهګر هم وژل شوي وو، خو چې سيمې ته نور ځواکونه رسېدل، وسله‌والو له ځان سره ۱۸ پوليس سرتيري هم تښتولي وو او چې د وسله والو پر ضد کړۍ تنګه کړل شوه، نو دوی پوه شول چې کلابند کړای شوي نو دوی بيا هغه پوليس سرتيري هم ووژل».

د پوځ وياند ادعا وکړه، چې د زيارت په غرونو کې د وسله‌والو پر ضد دغو عملياتو کې نږدې ۱۱ «ترهګر» هم ووژل شول.

د دغو دواړو بريدونو مسووليت د پاکستاني طالبانو تحریک په غاړه اخېستی وو.

شريف چودري وويل، درېيمه پېښه د جولای په ۸مه د بېلې په سيمه کې د پوځ پر کاروان د «بلوڅ لبرېشن ارمي، بي‌اېل‌اې» له‌خوا د برید له امله رامنځته شوې او په‌کې، ۱۱ پوځي سرتيري وژل شوي او په ځوابي ډزو کې د بي‌اېل‌اې ۱۴ وسله‌وال وژل شوي دي.

هغه زياته کړه، د جولای له ۵مې تر ۸مې پورې په درېیو وسله‌والو بريدونو کې ټول ۴۲ کسان وژل شوي چې څلور په‌کې ملکي وګړي او نور د پوليس او پوځ سرتيري شامل وو او ۵۴ وسله‌وال وژل شوي وو.

له پېښو وروسته پيل شوي د «شعبان» په نوم عمليات

د بلوچستان اعلی وزير سرفراز بګټي د جمعې په ماښام (د چنګاښ ۱۹مه) په خپله اېکس‌پاڼه ادعا وکړه، چې د مانګي بند د پولیسو پر پوستې له «ترهګریز» برید وروسته پیل شوي د «شعبان» عملیات په بریالیتوب سره پرمخ روان دي.

هغه ادعا وکړه، په سختو غرنیو سیمو کې د پاکستان د پوځ، ملېشه ځواکونو (اېف‌سي) او د بلوچستان د پولیسو د ګډو ځمکنیو او هوايي عملیاتو په پایله کې په «شعبان» عملیاتو کې ۳۹ او د جولای له ۵مې راهیسې په بېلابېلو استخباراتي عملیاتو کې په ټولیزه توګه ۷۵ ترهګر وژل شوي دي».

هغه وويل، د جمعې په ورځ د خضدار په زېدي سیمه کې پر یوې امنیتي پوستې برید هم شنډ کړای شوی او په باور یې، په بلوچستان کې به د حکومت واکمني په هر قیمت ساتل کېږي.