د طالبانو مرستیال ویاند حمدالله فطرت وایي، د بېرته ستنېدونکو کډوالو د دایمي مېشتېدو لپاره په ټول هېواد کې ۵۸ د کډوالو ښارګوټي په پام کې نیول شوي چې دامهال په ۳۰ ښارګوټو کې د ځمکو د وېش بهیر روان دی.
د هغه په وینا؛ په دغه ۳۰ ښارګوټو کې تراوسه ۵۹زره او ۱۳۳ استوګنې نمرې کډوالو ته وېشل شوې دي. فطرت زیاته کړې، د دغه ښارګوټو جوړولو او د استوګنیزو نمرو برابرولو په برخه کې ځینو هېوادونو او مرستندویه بنسټونو د قطر د سرې میاشتې په ګډون له طالبانو سره همکاري کړې ده.
په همدې حال کې د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون ویلي، تېره ورځ (د چنګاښ ۲۱مه) ۷۹۰ کډوالې کورنۍ چې ټولټال ۴زره او ۱۰۰ کسان کېږي، له ایران او پاکستان نه افغانستان ته ستنې شوې دي.
له بلې خوا د لنډي کوتل مرستیال ولسوال ویلي، چې د خیبر پښتونخوا له بېلابېلو ولسوالیو او د کډوالو د ساتنې له مرکزونو هم د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو لړۍ روانه ده. د تازه شمېرو له مخې؛ یوازې تېره ورځ د تورخم له لارې ۳زره او ۷۹۰ نور افغان وګړي افغانستان ته ستانه شوي دي.
د احمد جلال جرم، د هغه په وینا، نه غلا وه او نه تاوتریخوالی. هغه په دې نیول شوی و، چې درې کاله وړاندې یې د کندهار ښاروالۍ د فیسبوک پرپاڼه تر یوه پوسټ لاندې ولیکل، « سړکونه مه جوړوئ، د ښوونځیو دروازې د خویندو او لوڼو پر مخ پرانیزئ». په همدې تبصره «درې کاله» په زندان کې و.
احمد جلال، چې تازه د کندهار له مرکزي زندان نه خوشې شوی، افغانستان انټرنشنل ته په مرکه کې وویل، « هر ځل چې د زندان د کوټې دروازه خلاصېده، یو بل بندي دننه راوستل کېده. پوهیږئ جرم به یې څه و؟ لایک او تبصره».
نوموړی هغه ورځ لا هم په یاد لري، چې د کندهار د ښاروالۍ د یوې پروژې تر خبر لاندې یې یوازې څو کلمې ولیکلې، خو همدا څو کلمې وروسته د هغه د ژوند تر ټولو ترخه تجربه وګرځېده.
نوموړی وایي، له تبصرې یوه ورځ وروسته د طالبانو د استخباراتو کسان د ده کور ته ورغلل او ویې نیوه. د احمد جلال په وینا، له نیول کېدو وروسته یې یوه میاشت په کوټهقلفي او سختو شرایطو کې تېره کړه، تر هغه چې نظامي محکمې ته وړاندې شو. هغه ادعا کوي چې هلته د «اسلامي نظام پر ضد د بغاوت» په تور پرې د ۸۰ دُرو وهلو او درې کلن بند پرېکړه وشوه.
احمد جلال افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د کندهار په مرکزي زندان کې د ده په ګډون سلګونه کسان د هغه څه له امله بندیان دي چې طالبان یې «سیاسي جرم» بولي.
نوموړي په داسې حال کې، چې د طالبانو چلند خورا ربړوونکی باله، زیاته کړه: « د طالبانو په قضایي سیستم کې د اقتصادي ستونزو، بېکارۍ، بېوزلۍ، د نجونو د زدهکړو، د تعلیمي وضعیت، د طالب چارواکو د فساد او یا هم د دیني شخصیتونو د څرګندونو پر ضد انتقاد کول سیاسي جرم ګڼل کېږي».
یوازې له ده سره په زندان خونه کې شاوخوا ۳۳ کسان پر ټولنیزو رسنیو د پوسټونو او تبصرو له امله بندیان وو او په ټول زندان کې د ورته بندیانو شمېر له سلو کسانو زیات و، چې هره ورځ نور کسان پرې ور زیاتېدل.
احمد جلال د «رحیم اکا» په نوم د یوه شاوخوا اویا کلن بندي یادونه هم کوي او وایي، د هغه زوی چې د بلوچستان ایالت په کوټه کې د موټرو د پرزو کاروبار کوي، د طالبانو د چلند یوه ویډیو پر ټولنیزو رسنیو خپره کړې وه. د نوموړي په وینا، طالبانو، چې د هغه زوی ونه موند، پلار یې زندان ته واچاوه.
هغه دغه راز د «شیرین اغا» په نوم د یوه ۲۲ کلن ځوان کیسه بیانوي او ادعا کوي چې نوموړی د ټیکټاک په یوه پوسټ کې د طالبانو د ویاند ذبیحالله مجاهد د کاریکاتور د خپرولو له امله په پنځه کاله بند محکوم شوی دی.
طالبانو له دې وړاندې په هلمند، پکتیکا، ننګرهار، کونړ او د افغانستان په نورو ولایتونو کې هم پر ټولنیزو شبکو د پوسټونو، د طالبانو پر حکومتولۍ د نیوکو او د نجونو د زده کړو د ملاتړ له امله ګڼ کسان نیولي او زنداني کړي دي.
د احمد جلال په وینا، بندیان د بند د سزا ترڅنګ د وهلو، شکنجې او ناوړه چلند قرباني کېږي. هغه ادعا کوي چې ځینې بندیان، په ځانګړي ډول هغه کسان چې د طالبانو پر ضد پرې د وسلهوال فعالیت تور وي، ځانګړو خونو ته بیول کېږي، لاسونه او پښې یې تړل کېږي او وهل کېږي.
نوموړی ادعا کوي، چې « ځینې کسان د همدې شکنجو له امله مري، خو کورنیو ته یې ویل کېږي چې ځانوژنه یې کړې ده».
د افغانستان د زندانونو وضعیت له ۲۰۲۱ کال وروسته د بشري حقونو د څارونکو ادارو د اندېښنو سرټکی جوړوي.
نړیوالو بنسټونو په خپلو رپوټونو کې د بندیانو د شکنجې او له هغوی سره د ناوړه چلند په اړه ګڼې اندېښنې مطرح کړې، خو طالبان دا تورونه ردوي او وایي چې د زندانیانو حقوق خوندي دي.
جلال د طالبانو قضایي سیستم تر نیوکو لاندې راولي او ادعا کوي چې د دې ډلې قاضیان لازم حقوقي او قضایي تخصص نه لري، د جرمونو د ارزونې پر ځای په کمزورو شواهدو لکه د فیسبوک پوسټ، تبصرې یا لایک پرېکړې کوي او د نظامي محکمو پرېکړې د استیناف یا بیاکتنې حق نه لري. د هغه په وینا، د بډو او درغلیو له امله هم ګڼې دوسیې یا ځنډول کېږي او یا پرې د پیسو په بدل کې پرېکړې کېږي.
د طالبانو دغه پخوانی زنداني وايي، چې د کندهار زندان هره ورځ د هغو کسانو په ورتګ ډکېږي چې د فیسبوک د پوسټ، د طالب چارواکو پر ضد د شکایت یا د ږیرې د خرېیلو په تور نیول شوي وي. هغه ادعا کوي، «سره له دې چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته زندانونه تش شوي وو، خو اوس بېرته ډک شوي دي».
زندانیان د زندان د ژوند شرایط هم غیر انساني بولي. د اوړي په موسم کې د هوا سړولو امکانات نشته، خواړه غیر صحي او محدود دي او زندانیانو ته یوازې په سطلونو کې لوبیا راوړل کېږي چې یوه یوه څمڅه ورباندې وېشل کېږي. هغه بندیان چې له مالي اړخه ښه دي، خپل خواړه په خپلو لګښتونو برابروي، خو نور زندانیان یې له همدې سطلونو خوري.
یو بل زنداني، چې د کندهار په مرکزي زندان کې یې څو کاله تېر کړي او له نومښودنې ډډه کوي، وايي « زندانیان د څښاک پاکو اوبو ته لاسرسی نه لري. د تشنابونو، د ځان مینځلو او روغتیايي خدمتونو وضعیت هم ډېر خراب دی او حتا ناروغانو ته ساده درمل لکه پاراسټامول هم نه ورکول کېږي. سیاسي بندیان له خپلو خپلوانو سره د ازاد ملاقات حق هم نه لري او هر څوک چې د لیدنې لپاره ورشي، پلټنې ترې کیږي».
جلال وايي، چې د زندان پر مهال یې اووه کسیزه کورنۍ له سختو اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مخ وه، ځکه دی د کور یوازینی نفقه برابروونکی و او کورنۍ یې اړه وه چې هم د زندان دننه د هغه اړتیاوې برابرې کړي او هم د کور لګښتونه پوره کړي.
د هغه په ګډون ګڼ نور سیاسي بندیان د زندان د ناوړه شرایطو، د عادلانه محاکمو د نشتوالي، د دوسیو د بیا نه ارزونې او اوږدمهاله بند له امله په زندان کې له کلونو راهیسې بې برخلیکه پراته دي.
د احمد جلال روایت د کندهار د زندان له دېوالونو بهر هم د یوه پراخ قضايي وضعیت تصویر وړاندې کوي. په کندهار کې د طالبانو اړوند سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې ددغه ولایت په محکمو کې شاوخوا ۹۰ زره دوسیې بې برخلیکه او د قاضیانو پرېکړو ته په تمه پاتې دي. د سرچینو په وینا، د دغو دوسیو د ځنډېدو موده له شپږو میاشتو څخه تر دوو کلونو رسیږي.
په دغو دوسیو کې یوه لویه برخه د ځمکو، سرایونو، بڼونو او نورو جایدادونو پر سر د دعواوو دي. دغه راز ځینې پکې جنايي، مالي، سوداګریزې، د طلاق، اداري فساد، سیاسي او امنیتي قضیې دي.
سرچینو د قاضیانو له خوا د دومره ډېر شمېر دوسیو د نه څېړلو لامل په محکمو کې فساد بللی دی.
د طالبانو اړوند یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل:« خلک د پورد یوې عادي د قضیې په اړه درې میاشتې یا پنځه میاشتې محکمې ته ځي او راځي. خلکو ته یوه او بله پلمه کېږي».
احمد جلال اوس د زندان له دېوالونو بهر دی، خو د هغه ذهن لا هم د دې پوښتنې په ځوابولو بوخت دی، چې « د یوې تبصرې بیه څو کاله بند کېدای شي؟». د دې کیسې تر ټولو دروند اړخ ښايي همدا وي چې د طالبانو تر واک لاندې د ښځو د حقونو او بیان ازادۍ دفاع د انسان د ازاد ژوند پر کلونو هم اغېز کولی شي.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقايي د طالبانو د رسمیت پېژندنې په اړه ویلي چې دا یوه سیاسي او حقوقي پروسه ده او هر وخت چې ډلبندۍ ته ورسېږي، دا به ترسره کړي. هغه زیاته کړه چې تهران د خپلو ګټو لپاره له کابل سره اړیکې نه ځنډوي.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي ددوشنبې په ورځ په اونیزه خبري ناسته کې ټینګار وکړ چې د ایران او طالبانو ترمنځ همکاري د رسمیت پېژندلو له موضوع سره نه ده تړلې.
نوموړي زیاته کړه چې د افغانستان او ایران ترمنځ له ۹۰۰ کیلومترو څخه زیاته ګډه پوله ده او په ایران کې د ګڼ شمېر افغان کډوالو حضور، سوداګریزې اړیکې او د پولو امنیت د دې غوښتنه کوي چې په بېلابېلو کچو عادي اړیکې دوام ولري.
بقایي په خپلو خبرو کې روښانه کړه چې د طالبانو د رسمیت پېژندلو پروسه به خپل سیاسي او حقوقي پړاوونه وهي، خو د کونسلي، اقتصادي او سوداګریزو همکاریو د پرمختګ لپاره به د رسميت پېژندنې انتظار ونه کړي او د دواړو لوریو د ګټو لپاره به خپل مناسبات روان وساتي.
د ایران او طالبانو ترمنځ اړیکې په دې وروستیو کې نږدې شوې دي.
د طالبانو د امر بالمعروف وزیر خالد حنفي په هرات ولایت کې د ښځو د نیولو راپورونه رد کړل او هغه یې تبلیغات وبلل. هغه هرات ته د سفر په ترڅ کې له دیني عالمانو او قومي مشرانو سره په ناسته کې ویلي: «استخباراتي کړیو افواهاتو ته مخه کړې او وایي، چې امر بالمعروف ښځې بندیانوي».
حنفي چې د دوشنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۲مه) هرات ته سفر کړی، د لوېدیځو ولایتونو له دیني عالمانو او قومي مشرانو سره په ناسته کې ویلي: «استخباراتي کړیو افواهاتو ته مخه کړې او وایي، چې امر بالمعروف په هرات کې ښځې بندیانوي. تاسې د رسنیو مسوولینو، علمای کرامو او قومي مخورو د خویندو په حق کې داسې څه لیدلي دي؟»
هغه زیاته کړې، ولې په نړۍ کې د زرګونه ښځو او ماشومانو قصدي وژنې او ورسره شوی ظلم دومره نه مطرح کېږي؛ څومره چې په افغانستان کې د حجاب پلي کول د سیاسي موخو لپاره تحریف او تبلیغ کېږي.
د طالبانو د امر بالمعروف وزیر همداراز ادعا وکړه، چې په افغانستان کې د بشر حقونه د اسلامي اصولو له مخې ټینګېږي او نړۍواله ټولنه باید د هغو ملتونو پر وضعیت تمرکز وکړي چې بشري حقونه یې تر پښو لاندې شوي او له بنسټیزو حقونو ان د ژوند له حقه بېبرخې دي.
دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو تېره میاشت په هرات کې د حجاب نه مراعتولو په پلمه د ښځو نیول پیل کړل. وروسته د هرات د جبرییل سیمې یوشمېر اوسېدونکو د دغه اقداماتو پرضد لاریون وکړ، چې د راپورونو له مخې طالبانو پر لاریونوالو ډزې وکړې.
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي (یوناما) هم په هرات کې د ښځو نیول تایید کړي او په یوه اعلامیه کې یې ویلي و، چې طالبانو یوازې د غبرګولي په شپږمه او اوومه نېټه لږترلږه ۳۰ ښځې د حجاب نه مراعتولو په تور نیولې او سلګونه نورې ښځې یې په شفاهي ډول ګواښلې دي.
یادې چارې په هېواد دننه او بهر د بشري حقونو او نړۍوالو بنسټونو لهخوا پراخ غبرګونونه له ځان سره لرل.
په کاناډا کې مېشتو افغانانو د شاپور ځدراڼ او عبدالاحد مومند فاتحه او د ګېلهمن وزیر او مولانا خانزېب د لومړي تلین مراسم ترسره کړل. په یادو مراسمو کې د دغه څلورو شخصیتونو پر مبارزو، شخصي ژوند، د ټولنې پر وېښتیا، لاسته راوړونو او خدمتونو خبرې شوې دي.
یاده غونډه د کاناډا د کلګري ښار په جینیسس کې د افغان مېشتو ځوانانو، قومي مشرانو، فرهنګپالو، مېرمنو او زیات شمېر ګډونوالو لهخوا ترسره شوه. د غونډې جوړونکي وايي: «دغه غونډه د ملي یووالي، درناوي او خواخوږۍ په فضا کې د څلور واړو شخصیتونو د یاد او فاتحې لپاره جوړه شوې وه».
ویناوالو د ټولنې په وېښتیا کې د مولانا خانزېب پر رول، د ګېلهمن وزیر پر مبازرې، شاعرۍ او پښتنو ته پر حق غوښتلو، د عبدالاحد مومند پر علمي لاسته راوړنو، ستړیا او خدمتونو او د شاپور ځدراڼ پر لوبیز ژوند، ورزشي هڅو او خدمتونو خبرې وکړې.
د غونډې ویناوالو ټینګار کړی: «هېواد د دغه علمي، فرهنګي، ټولنیزو او ورزشي شخصیتونو خدمتونه به د افغان ولس په تاریخي حافظه کې د تل لپاره پاتې وي». هغوی د ملي یووالي، سولې، علم، عدالت او د هېواد پرمختګ پر ارزښتونو هم ټینګار وکړ.
په غونډه کې د یادو شخصیتونو قربانۍ او مبارزه هم وستایل شوه. په غونډه کې د دعا او فاتحې مراسم هم ترسره شول.
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان د دایمي استازولۍ سرپرست نصیراحمد فایق وایي، په افغانستان کې د جنایي جرمونو وروستی زیاتوالی د قانون حاکمیت نشتوالي، د عدلي او قضایي نظام کمزورتیا او د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د معافیت فرهنګ پراخېدو پایله ده.
نوموړي دغه څرګندونې د دوشنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۲مه) پر اېکسپاڼه په یوه خپور کړي پیغام کې کړې دي. فایق ویلي، یوازې د جګړې پای ته رسېدل د امنیت معنا نهلري؛ بلکې ریښتینی امنیت هغه دی چې خلک له وېرې پرته ژوند وکړي.
د هغه په وینا؛ افغانستان نن تر بل هر وخت له داسې امنیت څخه بېبرخې دی او ښځې، ماشومان او نور بېدفاع وګړي ترټول ډېره د دغه وضعیت له امله زیانمن شوي. هغه زیاتوي، د مرموزو وژنو، جنسي تېریو، انسانتښتونو، خپلسرو اعدامونو، جبري ودونو او نورو جنایي جرمونو د پېښو زیاتوالی د قانون حاکمیت نشتوالي، د عدلي نظام کمزورتیا او د معافیت فرهنګ مستقیمه پایله ده.
فایق ټینګار کړی، چې ریښتینی امنیت یوازې د جګړو په نشتوالي نه ټینګېږي؛ بلکې هغه وخت رامنځته کېږي چې وګړي د قانون حاکمیت، عدالت او حسابورکونې په رڼا کې د وژنې، جنسي تېري، انسانتښتونې او هر ډول تاوتریخوالي له وېرې پرته ژوند وکړای شي.