د بښنې نړیوال سازمان له پاکستان څخه غوښتي چې د پي‌ټي‌اېم غړی زبېر شاه اغا او نور خوشې کړي

د پرلت يوه سمبالوونکي ډاکټر صمد پانيزي افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وويل، پرلت په خپل ځای دوام لري او د پرلت پرېکړه دا ده، تر هغې چې د دوی غوښتنې نه‌وي منل شوي، پرلت به دوام لري؛ په داسې حال کې چې اوس هم په پرلت کې د زیارت په پېښه کې د وژل شویو پوليسو جسدونه هم پراته دي.

هغه وويل، د پرلت لومړۍ غوښتنه دا ده، چې د زيارت او هنه وړک د پېښو د پلټنو لپاره دې عدالتي کمېسيون جوړ شي او په پېښه کې ښکېل کسان تر معلومېدو او نیول کېدو وروسته د قانون منګلو ته وسپارل شي.

هغه زیاته، د دوی دويمه غوښتنه دا ده، چې له بلوچستان او په ځانګړې توګه د پښتنو له سيمو څخه باید هر ډول وسله‌واله ډله واېستل شي او درېيمه غوښتنه دا ده، چې د ملېشه ځواک (اېف سي) پر ځای پوليس ځای پر ځای کړل شي.

د یاد پرلت په شپږمه ورځ (سې‌شنبه د چنګاښ ۲۳مه) د پښتنو ملت پاله ګوندونو د مشرانو ترڅنګ د نورو سياسي ګوندونو مشران هم ورغلي او ويناوې یې کړې دي.

د يادونې وړ ده، چې د جولای د ۵مې او ۶مې په شپه کې کوېټې سره نږدې د هنه اوړک په ببرۍ سيمه کې په يوه وسله‌واله نښته کې څلور ملکي وګړي وژل شوي او شپږ نور ټپيان شوي وو.

او د دغې پېښې په سبا یعنې د جولای په ۶مه د زيارت په مانګي سيمه کې د وسله‌والو په بريد کې ۹ پوليس وژل شوي او د پاکستان پوځ ویلي وو، چې وسله‌والو د برید پر مهال له ځان سره تښتولي ۱۸ نور پوليس هم وژلي وو.

د يادو دواړو بريدونو مسووليت د پاکستاني طالبانو تحريک (ټي‌ټي‌پي) منلی وو.

په کوېټه کې په روان پرلت کې د پښتونخوا ملي عوامي ګوند، عوامي نشنل ګوند، پښتونخوا نشنل عوامي ګوند، ملي جمهوري غورځنګ، جمعيت علمای اسلام او جمعيت علمای اسلام نظرياتي، پښتون ژغورنې غورځنګ، بي‌اېن‌پي مېنګل ګوند، هزاره ډېموکراټیک ګوند، نشنل پارټۍ او د پاکستان تحریک انصاف ګوند استازي هم ګډون لري.

د بلوچستان ایالتي حکومت وياند بابر يوسفزي بیا په خپله اېکس‌پاڼه ویلي، تر اوسه د زيارت پرلت له کمېټې سره څلور ځلي خبرې شوې او دغه خبرې همداراز دوام لري.

هغه زیاته کړه، ځینې حکومتونه د سیاسي امتیاز ترلاسه کولو او یا د ځان د خوندي ساتلو لپاره دا ازادي تر پښو لاندې کوي.

نوموړي حوثیان د تهران متحدان وبلل او ویې ویل، دا ډله د ایران د سپاه پاسداران په څېر چلند کوي، د ملکي وګړو له تښتولو او د انساني سپر له کارولو نیولې، پر ملکي زیربناوو تر بریدونو او پر «اسراییل مرګ» او پر «امریکا مرګ» شعارونو تر تکرار پورې.

د امریکا استازي خبرداری ورکړ، که تهران د هرمز تنګي ګواښ ته دوام ورکړي، حوثیان هم ښايي یو ځل بیا د سره سمندر د تړلو هڅه وکړي. هغه زیاته کړه، دا ډله «د تهران په استازیتوب په سیمه کې ویره او ترهګري خپروي».

هغه ټینګار وکړ، هغه کسان چې د توغندیو ویشتونکي سیستمونه یا سمندري ماینونه په واک کې لري، حق نه لري چې وټاکي کومې سیمې نړیوالې اوبه دي او یا خپلواک هېوادونه باید خپلې نړیوالې چارې څنګه پرمخ یوسي.

هغه دغه څرګندونې د سې شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۳مه) په سپینه ماڼۍ کې د امریکا له ولسمشر ډونالډ ټرمپ سره په ګډه خبري غونډه کې وکړې او ویې ویل، چې امریکا ته یې اوسنی سفر یوازې یو رسمي سفر نه، بلکې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي مشارکت د نوي پړاو پیل دی.

د عراق لومړي وزیر زیاته کړه، چې د سپټمبر تر ۳۰مې پورې به امریکايي ځواکونه له عراق څخه ووځي او پر ځای به یې امریکايي شرکتونه عراق ته داخل شي. د هغه په وینا، له دې وروسته به د بغداد او واشنګټن اړیکې پر اقتصادي همکاریو متمرکزې وي، نه پر پوځي اړیکو.

الزیدي همداراز ټینګار وکړم، چې د حکومت د پروګرام له مخې، د وسلو انحصار باید یوازې د دولت په واک کې وي. هغه څرګنده کړه، چې دا د حکومت یو اساسي او نه بدلېدونکی اصل دی او تر اوسه له یو شمېر وسله‌والو ډلو او جناحونو څخه ګڼې وسلې راټولې شوې دي.

هغه وویل، د سپټمبر له ۳۰مې وروسته به د هېڅ وسله‌والې ډلې موجودیت ته اړتیا نه‌وي، ځکه دا ډلې د ځانګړو امنیتي اړتیاوو د پوره کولو لپاره رامنځته شوې وې، نه د یوه دایمي جوړښت په توګه.

د عراق لومړي وزیر زیاته کړه، چې له یادې نېټې وروسته به هېچا ته اجازه ورنه‌کړل شي، چې د دولت له چوکاټ او کنټرول څخه بهر وسله ولېږدوي. د هغه په وینا، د عراق د برخلیک په اړه پرېکړه یوازې د عراق د خلکو حق دی او د هېواد امنیتي ځواکونه د خاورې او سرحدونو د ساتنې بشپړ توان لري.

هرمز تنګی، چې د ایران او عمان ترمنځ پروت دی، د نړۍ له مهمو سمندري لارو څخه شمېرل کېږي. د نړۍ شاوخوا پنځمه برخه نفت او ګڼ نور مهم توکي، لکه کیمیاوي سرې، د همدې تنګي له لارې نړیوالو بازارونو ته لېږدول کېږي. د دې لارې هر ډول بندښت یا محدودیت د انرژۍ بازارونو او سوداګرۍ پر بهیر مستقیم اغېز کوي.

ټرمپ ویلي، امریکا به د «هرمز تنګي د ساتونکي» په توګه د خپلو امنیتي او پوځي لګښتونو د جبران لپاره د دې تنګي له لارې پر ټولو بارونو ۲۰ سلنه فیس واخلي. خو هغه لا نه دي روښانه کړي چې دا پرېکړه به په کوم قانوني چوکاټ او کوم عملي میکانیزم پلې شي.

دا دریځ د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو له وروستیو څرګندونو سره په ټکر کې ښکاري. روبیو تېره میاشت ویلي وو چې هېڅ هېواد حق نه لري د نړیوالو سمندري لارو د کارولو په بدل کې فیس واخلي او دا موضوع باید د هېوادونو ترمنځ د هوکړو برخه نه وي.

په مقابل کې، ایران د هرمز تنګي کنټرول د خپل ملي امنیت او ستراتیژیک نفوذ مهمه وسیله ګڼي. تهران ادعا کوي چې د تنګي د خوندي تګ راتګ د تنظیم حق لري او د جګړې پر مهال یې د «فارس خلیج د تنګي اداره» هم جوړه کړه. ایران ټینګار کوي چې بېړۍ باید د دې ادارې له لارښوونو سره سم حرکت وکړي او له ایراني چارواکو سره همغږي ولري. تهران ویلي چې ښايي په راتلونکي کې د تنګي د کارولو لپاره فیس هم وضع کړي، خو تر اوسه یې د هغه جزییات نه دي اعلان کړي.

د نړیوال سمندري قانون له مخې، د ملګرو ملتونو د سمندري حقوقو کنوانسیون هغو هېوادونو ته چې نړیوال تنګي ورسره ګډ وي، اجازه نه ورکوي چې یوازې د تېرېدو په بدل کې فیس واخلي. البته، یوازې د ځانګړو خدمتونو لکه د بېړیو لارښوونې، د بېړیو کشولو او بندري خدمتونو په بدل کې محدود فیس اخیستل کېدای شي، نه د تنګي د عادي تېرېدو لپاره.

که څه هم امریکا او ایران د دې نړیوال تړون غړي نه دي، خو د نړۍ ډېری هېوادونه اصول مني او هرمز تنګی یوه نړیواله سمندري لار ګڼي.

د سمندري صنعت کارپوهان وایي، په معاصر تاریخ کې هېڅ هېواد په یو اړخیز ډول د نړیوال تنګي د کارولو لپاره عمومي فیس نه دی وضع کړی. دوی خبرداری ورکوي چې که د هرمز تنګي له لارې پر بارونو ۲۰ سلنه فیس ولګول شي، نو دا به د نفتو او نورو اساسي توکو نړیوالې بیې لوړې کړي او د نړیوالې سوداګرۍ پر لګښتونو به پراخ اغېز وکړي.

نتنیاهو د سې‌شنبې په ورځ پر اېکس پاڼه په یوه ویډیويي پیغام کې د ایران چارواکو ته په خطاب کې وویل: «که پر موږ برید وکړئ، زموږ پر زغم حساب مه کوئ».

هغه زیاته کړه: «ګومان مه کوئ چې پخوانۍ پېښې به تکرار شي، ځکه داسې به ونه شي. زموږ ځواب به تر پخوا ډېر ځواکمن وي».

د اسراییل لومړي وزیر همداراز وویل: «هغه دوره چې پر موږ به برید کېده او موږ به ځواب نه ورکاوه، پای ته رسېدلې ده».