په جینوا کې د ملګرو ملتونو په دفتر کې د افغانستان استازی نصیر احمد اندېشه وايي، د افغانستان او فرانسې ترمنځ تاریخي اړیکې، د دواړو هېوادونو د سختو شرایطو سربېره، لا هم پیاوړې پاتې دي.
اندېشه د فرانسې د ملي ورځې، په مناسبت په ایکس خواله رسنۍ کې ویلي چې دغه ورځ د ازادۍ، برابرۍ او ورورولۍ د نړیوالو ارزښتونو پیاوړی یادونه کوي، هغه ارزښتونه چې د فرانسې او د ازاد افغانستان د مبارزې لپاره ژور اهمیت لري.
نوموړي لیکلي: «د افغانستان او فرانسې تاریخي اړیکه، ان په تر ټولو سختو وختونو کې، لا هم پیاوړې ده.»
اندېشه زیاته کړې چې د فرانسې ملي ورځ د «ازادۍ، برابرۍ او ورورولۍ» نړیوال ارزښتونه را یادوي او دا ارزښتونه د فرانسې او د ازاد افغانستان د مبارزې لپاره ژور انعکاس لري.
د فرانسې د فوټبال ملي لوبډلې ته په اشارې چې تېره ورځ یې سیالي وبایلله، نوموړي په طنزیه او ډېپلوماټیکه ژبه لیکلي: «هر اتل یوه کمزورې دوره لري، خو بنسټیز ارزښتونه یې هېڅکله نه ماتېږي.»
هغه په پای کې لیکلي: «ژوندۍ دې وي فرانسه، او ژوندی دې وي ازاد افغانستان.»
پاکستان کې د افغان کډوالو د نیولو او ایستلو بهیر ورځ تر بلې پراخېږي. پاکستاني چارواکي وایي، په بېلابېلو سیمو کې د افغانانو پر ضد عملیات روان دي، په داسې حال کې چې د ملګرو ملتونو اړوند بنسټونه د جبري ستنولو د زیاتېدو په اړه اندېښنه څرګندوي او کډوال د خپل برخلیک په اړه اندېښنې لري.
د پاکستاني چارواکو د رسمي شمېرو له مخې، یوازې د سېشنبې په ورځ له ۴۴۰۰ څخه ډېر افغانان د تورخم له لارې افغانستان ته ستانه کړل شوي دي. په دې ډله کې ۱۷۶۸ تنه د ثبت سند(پي ار او) لرونکي، ۶۱۶ د افغان تابعیت کارت (ای سي سي) لرونکي او ۲۰۸۰ هغه کسان وو چې د پاکستان د حکومت په وینا، په غیرقانوني توګه یې په دغه هېواد کې ژوند کاوه.
په خېبر پښتونخوا کې د صوابۍ ولسوالۍ سیمهییزو چارواکو ویلي، په تېرو درېیو ورځو کې یې ۳۵۰ افغانان نیولي او افغانستان ته یې استولي دي.
د صوابۍ مرستیال کمېشنر ډاکټر طارقالله ویلي، لا هم شاوخوا ۱۲۰۰ افغانان په دې ولسوالۍ کې پاتې دي او حکومت به هغوی هم پیدا او افغانستان ته ولېږي.
هغه ویلي: «د حکومت پالیسي روښانه ده، نور هېڅ افغان ته د پاتې کېدو اجازه نشته».
یو افغان کډوال چې له لسو کلونو راهیسې په صوابۍ کې ژوند کوي او د امنیتي اندېښنو له امله یې ونه غوښتل نوم یې خپور شي، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل:«له څو ورځو راهیسې مو ژوند په بشپړ ډول بدل شوی دی. ماشومان مو له وېرې ښوونځي ته نه شي تللی او موږ خپله هم د اړتیا وړ توکو د اخیستو لپاره بازار ته په ډاډه زړه نه شو وتلی. هره شېبه وېره لرو چې پولیس به راشي او موږ به ونیسي. که افغانستان ته په زور واستول شو، نه کور لرو، نه د کار زمینه او نه هم داسې څوک شته چې زموږ ملاتړ وکړي».
هغه وايي، ډېری افغان کورنۍ اوس خپلې ورځې د پټېدو او د راتلونکي د نامعلوم برخلیک په اندېښنه تېروي. همداراز د صوابۍ د پولیسو چارواکو خلکو ته خبرداری ورکړی چې هر هغه څوک چې افغانانو ته پناه ورکړي یا خپل کورونه په کرایه ورکړي، له قانوني اقدام سره به مخ شي.
بل لورته په هریپور او مومندو ولسوالیو کې هم پولیسو د عملیاتو پر مهال ۷۴ افغانان نیولي او د پېښور لنډمهالي مرکز ته یې لېږدولي، څو وروسته افغانستان ته واستول شي.
د چارواکو په وینا، هغه ټول افغانان چې قانوني ویزه نه لري یا یې د ویزې موده پای ته رسېدلې وي، نیول کېږي او له هېواده ایستل کېږي.
ثمرالدین چې د ډیری کلونو راهیسې په هریپور کې اوسېده او اوس د ایستلو له ګواښ سره مخ دی، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وایي: «موږ کلونه په پاکستان کې تېر کړل. زموږ ماشومان دلته لوی شوي او ژوند مو له همدې ټولنې سره تړلی دی، خو اوس داسې احساس کوو چې هر څه مو له لاسه وځي. افغانستان ته ستنېدل زموږ لپاره یوازې د ځای بدلول نه دي، بلکې د ژوند له نوې او سختې بېباورۍ سره مخ کېدل دي. هیله لرو چې نړیواله ټولنه زموږ وضعیت له نږدې وڅاري او د هغو افغانانو لپاره چې د خطر له امله وتلي، یوه قانوني او انساني حللاره ومومي».
په همدې حال کې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍاو د کډوالۍ نړیوال سازمانپه خپل وروستي ګډ راپور کې ویلي، چې د جون له ۲۸مې څخه د جولای تر څلورمې پورې ۱۹ زره او ۱۳۰ افغانان د تورخم، غلام خان، چمن، بادیني او بهرامچې له لارو افغانستان ته ستانه کړل شوي دي.
د راپور له مخې، د تېرو اوونیو په پرتله د بېرته ستنېدونکو شمېر ۵۹ سلنه زیات شوی دی او یوازې په همدې موده کې ۱۶۳۸ افغانان په جبري ډول له پاکستان څخه ایستل شوي دي.
د ملګرو ملتونو په وینا، د جبري ستنولو د چټک زیاتوالي یو مهم لامل د جولای د لسمې نېټې له ضربالاجل سره تړلې اندېښنې او د پاکستان د امنیتي عملیاتو پراخېدل دي.
دا په داسې حال کې ده چې پاکستان د افغان کډوالو ایستل د خپلې کډوالۍ پالیسۍ د تطبیق برخه بولي، د بشري حقونو بنسټونه او نړیوال سازمانونه خبرداری ورکوي چې جبري ستنول، په ځانګړي ډول د هغو افغانانو لپاره چې افغانستان ته په ستنېدو له امنیتي او اقتصادي ګواښونو سره مخ دي، د بشري حقونو له جدي ننګونو څخه ګڼل کېږي.
د طالبانو تر واک لاندې د نفت او ګاز دولتي شرکت وايي، د نفتي توکو د بازار د ثبات لپاره یې ټولو ولایتونو ته د تېلو او ګازو د لېږد بهیر چټک کړی او هره ورځ لسګونه ټنه نفتي توکي او اوبلن ګاز لیږدوي. په وروستیو ورځو کې په کابل او ولایتونو کې د ګاز او نفتي توکو بیې خورا لوړې شوې دي.
د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان د نفت او ګاز دولتي شرکت د خلکو له شکایتونو وروسته د پنجشنبې په ورځ وویل، چې د بازار د ثبات لپاره یې عملي اقدامات پیل کړي او د هېواد بېلابېلو ولایتونو ته هره ورځ په لسګونو ټنه نفتي توکي لېږدوي.
د دغه شرکت د معلوماتو له مخې، د ستراتیژیکو زیرمو د مدیریت او د عرضې د منظم تنظیم له لارې هڅه کېږي چې د نفتي توکو او اوبلن ګاز (LPG) د بیو د لوړېدو مخه ونیول شي.
شرکت ویلي، چې د بازار اړتیاوو ته په کتو به د نفتي توکو عرضه دوام ولري، څو په بازار کې د توکو موجودیت او ثبات خوندي پاتې شي.
دا څرګندونې داسې مهال کېږي چې د کابل په ګډون د هېواد په یو شمېر ولایتونو کې د تېلو او ګازو د بیو د لوړېدو راپورونه ورکړل شوي دي.
د کابل یو شمېر اوسېدونکو ویلي چې د مایع ګاز بیه په وروستیو ورځو کې په چټکۍ لوړه شوې ده. د دوی په وینا، د یوه کیلو ګاز بیه چې مخکې شاوخوا ۶۴ افغانۍ وه، په ځینو سیمو کې تر ۷۴ او ان ۸۵ او ۹۰ افغانیو پورې رسېدلې ده.
د کابل ښاروالۍ د اعلان شوې نرخنامې له مخې، د یوه لیټر پټرولو بیه ۷۹ افغانۍ، د یوه لیټر ډیزلو بیه ۷۳ افغانۍ او د یوه کیلو مایع ګاز بیه ۷۴ افغانۍ ټاکل شوې، خو د کابل ځینې اوسېدونکي وایي، په عملي بازار کې په ځینو سیمو کې بیې له ټاکل شویو نرخونو لوړې دي او د ګاز د موندلو ستونزې هم زیاتې شوې دي.
د پکتیکا او خوست ولایتونو په یو شمېر ولسوالیو کې د مایع ګاز د کمښت راپورونه ورکړل شوي دي. د راپورونو له مخې، په ډېرو سیمو کې ګاز یا نه پیدا کېږي او یا هم په محدوده اندازه پلورل کېږي.
د پکتیکا په ارګون ولسوالۍ کې ځینې اوسېدونکي وایي، یوازې په یو شمېر شرکتونو کې ګاز پیدا کېږي او بیه یې شاوخوا ۹۰ افغانۍ ته رسېدلې ده. په خوست کې رېکشا چلوونکو شکایت کړی، چې ګاز نشته او چې وي خورا ګران پلورل کیږي او له همدې امله یې خپلې رېکشاوې درولې دي.
ځینې پلورونکي هم وايي چې د اوبلن ګاز د کمښت له امله ګڼ شمېر پمپونه محدود ګاز پلوري او ځینې پمپونه له ټاکلې اندازې زیات ګاز نه ور کوي.
د کابل اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ته په استول شویو پیغامونو کې ویلي چې په ځینو سیمو کې د مایع ګاز پلورنځي د ګازو له کمښت سره مخ دي او خلک په اسانۍ سره ګاز نه شي موندلی.
دوی له اړوندو ادارو غوښتي چې د بیو د کنټرول او د عرضې د زیاتولو لپاره لازم اقدامات وکړي.
تر دې وړاندې هم د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د نفتي توکو او مایع ګاز د بیو د لوړوالي راپورونه ورکړل شوي وو. په کندهار کې اوسېدونکو ویلي وو چې د یوې اونۍ په ترڅ کې د مایع ګاز بیه له ۵۸ افغانیو څخه ۷۰ افغانیو ته لوړه شوې وه.
د تاجکستان چارواکي وايي، د ګورنو بدخشان خودمختارې سیمې د اوبو وړي مشر علیشېر میرزونابت د موټر د موندلو په عملیاتو کې د قزاقستان او افغانستان متخصصینو هم مرسته کړې ده. له پېښې شاوخوا یوه میاشت وروسته لا هم د هغه د دوه کلنې لور جسد نه دی موندل شوی.
د تاجکستان د بېړنیو حالاتو او ملکي دفاع کمېټې مشر رجب علي رحمان علي ویلي، چې د ګورنو بدخشان د مشر علیشېر میرزونابت د موټر د موندلو په عملیاتو کې د قزاقستان ژغورونکو او د طالبانو اړوندو ادارو مرسته کړې ده.
نوموړي د پنجشنبې په ورځ په دوشنبه کې یوې خبري ناستې ته وویل، «په هغه سیمه کې، چې موټر پکې د پنج سیند ته لوېدلی و، د اوبو د ډېر قوي جریان له امله د لټون عملیات خورا ستونزمن وو».
د تاجکستان د بېړنیو حالاتو کمېټې مشر وویل، چې د ژغورنې ډلې له ټولو شته امکاناتو کار واخیست، خو دې ادارې داسې ځانګړي وسایل نه لرل چې د سخت جریان په شرایطو کې د اوبو لاندې توکي پیدا کړي. د هغه په وینا، د همدې لپاره تاجکستان د قزاقستان د بېړنیو حالاتو وزارت څخه د مرستې غوښتنه وکړه. د قزاقستان یوه متخصصه ډله تاجکستان ته ولاړه او هڅه یې وکړه چې د اوبو لاندې د موټر موقعیت معلوم کړي.
رحمان علي وویل، چې قزاقستاني متخصصینو د لومړي ځل لپاره په پنج سیند کې کار وکړ او هغوی هم د اوبو د جریان له شدت سره مخ شول او د سختو شرایطو له امله هغوی ونه توانېدل چې د موټر دقیق ځای پیدا کړي.
هغه د قزاقستان له ژغورونکو د مرستې له امله مننه وکړه او ویې ویل چې دې تجربې وښوده چې تاجکستان د داسې عملیاتو لپاره ځانګړو تجهیزاتو ته اړتیا لري.
د تاجکستان چارواکو ویلي چې د افغانستان اړخ هم د لټون په عملیاتو کې ښکېل شوی و.
تاجکستاني چارواکي وايي، د لټون فعالې مرحله ۲۰ ورځې دوام وکړ او ژغورونکو د موټر دننه د ټولو کسانو جسدونه موندلي، خو د علیشېر میرزونابت د دوه کلنې لور جسد تر اوسه نه دی پیدا شوی.
رجب علي رحمان علي وویل: «د ماشومې د جسد د موندلو لپاره لټون لا هم دوام لري او په سیمه کې عملیات روان دي».
د تاجکستان د بېړنیو حالاتو کمېټې مشر د پېښې د علت په اړه وویل، چې د کورنیو چارو وزارت د معلوماتو له مخې، موټر چلوونکي کنټرول له لاسه ورکړی و.
د هغه په وینا، موټر په لوړ سرعت روان و، له کنټروله ووت، د پولې د انجینري تاسیساتو سره ولګېد او وروسته پنج سیند ته ولوېد.
دغه پېښه د جون په ۱۷مه د دوشنبې- خاروغ پر لویه لار شوې وه. په موټر کې د ګورنو بدخشان مشر علیشېر میرزونابت، د هغه مېرمن امنه امان الله، دوه کلنه لور عارفه میرزونابتزاده، یو مرستیال او موټر چلوونکی سپاره وو.
ازبکستان افغانستان ته د رېل پټلۍ له لارې د توکو د کانتینري لېږد بهیر پیل کړی، چې په لومړي پړاو کې د اوړو لومړۍ جوپه افغانستان ته استول شوې ده. د ازبکستان د رېل پټلۍ چارواکي وايي، دا نوی سیستم به د دواړو هېوادونو د سوداګرو لپاره د لېږد بهیر ارزانه، چټک او خوندي کړي.
ازبکستان افغانستان ته د مالونو د کانتینري انتقال نوی بهیر پیل کړی، چې د دغه پروګرام له مخې د اوړو لومړۍ جوپه د ازبکستان د چیناز رېل سټېشن د متخصصینو له خوا لېږدول شوې ده.
د راپورونو له مخې، افغانستان ته به اوړه له دې وروسته په کانتینرونو کې انتقالېږي، چې د تړلو رېل واګونونو د کرایې په کچه به حسابېږي او د دواړو هېوادونو د سوداګرو لپاره به اقتصادي اسانتیاوې رامنځته کړي.
د دې نوې طرحې وړاندیز د ازبکستان د رېل پټلۍ د بار وړلو تر ټولو لوی شرکت تیمیري ال کارګو کړی دی.
دغه شرکت ویلي چې کانتینري لېږد به د ځانګړو شرایطو له مخې کېږي او د انتقال لګښتونه به نه زیاتېږي.
د کانتینري انتقال ارزښت د مالونو خونديتوب، د بارولو او ښکته کولو وخت کمېدل او د توکو چټک رسېدل بلل شوي دي.
د ازبکستان د رېل پټلۍ اړوند شرکت ویلي چې له دې نوې لارې به په نږدې راتلونکې کې منظم کانتینري رېل ګاډي پیل شي، چې د افغانستان او ازبکستان ترمنځ به سوداګریزې اړیکې او عصري ترانسپورتي لارې لا پیاوړې کړي.
د خیبر پښتونخوا د حکومت ویاند له افغانستان سره د سوداګریزو لارو تړل د پاکستان دوه ګونې پالیسي بللې او ویلي یې دي چې له هند سره تجارت پرانېستی دی خو له افغان ورور هېواد سره لارې تړل شوې دي. نوموړي ویلي، چې د افغان کډوالو پر ضد عملیات د مرکزي حکومت کار دی او دوی ورسره تړاو نه لري.
د خیبر پښتونخوا ایالتي حکومت ویاند او ایالتي وزیر شفیع جان له افغانستان سره د سوداګرۍ بندول دوه ګونې پالیسي بللې او ویلي یې دي چې له هند سره سوداګري خلاصه ده خو له افغانستان سره ټولې لارې د سوداګرۍ پرمخ تړل شوې دي.
د پنجشنبې په ورځ په پېښور کې یوې خبري غونډې ته د وینا پر مهال نوموړي وویل چې «موږ د امریکا او د ایران د اسلامي جمهوریت ترمنځ منځګړیتوب کوو چې دا یو ښه کار دی، خو زموږ د خپل مسلمان ګاونډي او ورور هېواد افغانستان پر وړاندې له پوره ځواک څخه کار اخیستل کېږي».
نوموړي وویل چې که له افغانستان څخه وسله وال ورځي، نو باید پر وړاندې یې خامخا اقدام وشي خو زیاته یې کړه، چې د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر په وار وار له مرکزي حکومت سره د افغانستان د لارو پر پرانیستلو خبرې کړې دي، خو اوس پوښتنه دا ده چې دا لارې به تر کله تړلې ساتل کېږي.
شفیع جان د افغان کډوالو پر وړاندې د روانو عملیاتو په اړه وویل چې دا د مرکزي حکومت موضوع ده او دوی پکې ښکیل نه دي.