له پاچاهۍ تر جمهوریت؛ د ۱۹۷۳ کودتا څنګه افغانستان د نوي بحران پر لور روان کړ؟

د دغه وروستي تشدید نوې ځانګړنه دا ده چې تر دې وړاندې به ډېری وسله‌وال بریدونه او ورسره مرګ‌ژوبله د بلوچستان په سوېل کې، د بلوچ مېشتو سیمو تر کچې محدوده وه، حال دا چې د دغه ایالت په شمال کې پښتون مېشتې سیمې تر ډېره په نسبي ډول ارامې وې، خو اوس وضعیت بدل شوی او تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) هم په دغو پښتون مېشتو سیمو کې پراخ وسله‌وال بریدونه پیل کړي دي. په دې توګه، په بلوچستان کې د پاکستان پر امنیتي ځواکونو او دولتي تاسیساتو بریدونه نور یوازې د بلوچ لبریشن آرمي (بي‌ایل‌اې) او یو شمېر نورو بلوچ وسله‌والو ډلو له لوري نه ترسره کېږي، بلکې اوس تحریک طالبان پاکستان او داعش خراسان څانګه هم په دې جګړه کې فعال رول لري.

د نفوس له پلوه، بلوچستان د پاکستان د ټول نفوس یوازې ۶،۱۶ سلنه جوړوي، خو د جغرافیایي پراخوالي له مخې د دغه هېواد تر ټولو لوی ایالت دی او د پاکستان د ټولې خاورې شاوخوا ۴۳،۶ سلنه برخه په ځان کې رانغاړي. په داسې پراخه او کم‌نفوسه سیمه کې د امنیت ټینګول د پاکستان لپاره ستره امنیتي ننګونه بلل کېږي. سربېره پر دې، بلوچستان ځانګړی ستراتیژیک جغرافیایي موقعیت لري؛ په شمال کې له افغانستان، په لوېدیځ کې له ایران او په سوېل کې د هند سمندر له ساحل سره نښتی دی.

د جولای میاشتې په لومړیو دوو اونیو کې بي‌ایل‌اې د چاغي پر ښار برید وکړ او د څه مودې لپاره یې د نږدې یو لک نفوس لرونکی دغه ښار تر خپل کنټرول لاندې وساته. د دې ډلې وسله والو د پولیسو یوه مرکز ته ننوتل، هلته یې امنیتي ځواکونه بې‌وسلې کړل او د هغوی وسلې یې له ځان سره یوړې.

بي‌ایل‌اې د چاغي د مسو او سرو زرو د یوې کان‌کیندنې پروژې پر مرکز هم برید وکړ. د راپورونو له مخې، په دغه برید کې لس کسان ووژل شول چې یو پکې د ترکیې تبعه و. سربېره پر دې، د دې ډلې وسله والو په چاغي کې د یوه بانک ودانۍ ته هم اور واچاوه.

څو ساعته وروسته، د پاکستاني پوځ او بي‌ایل‌اې ترمنځ له سختو نښتو وروسته، پاکستاني ځواکونو د ښار کنټرول بېرته ترلاسه کړ. همدارنګه، د بي‌ایل‌اې وسله والو په نوشکي، خاران او واشوک ولسوالیو کې هم د پاکستاني پوځ پر اډو او پوځي کاروانونو بریدونه وکړل.

د دغو نښتو د مرګ‌ژوبلې په اړه دواړو لورو بېلابېلې ادعاوې کړې دي، خو تر اوسه خپلواکو سرچینو د دغو ادعاوو خپلواک تایید نه دی کړی.

د جولای میاشتې په څلورمه ټي‌ټي‌پي د کوټې په څنډه کې د حنه ورګ په سیمه کې پر ځايي اوسېدونکو برید وکړ. په دغه برید کې یې څلور کسان ووژل او ۱۱ نور یې وتښتول. خو دوه ورځې وروسته، د سیمې د مشرانو د جرګې په منځګړیتوب، یې تښتول شوي کسان خوشې کړل.

له دې پېښې سمدستي وروسته، د ټي‌ټي‌پي وسله والو د بلوچستان د زیارت ولسوالۍ په پښتون مېشته سیمه کې د پولیسو پر یوه مرکز برید وکړ. بریدګرو لومړی ۱۲ پولیس وتښتول او وروسته یې ووژل. همدارنګه، شاوخوا ۳۰ نور پولیس د خپل مرکز دننه کلابند شول او د دوو ورځو لپاره یې له بریدګرو سره مقاومت وکړ، خو د پرله‌پسې مرستې غوښتنو سربېره، هغوی ته هېڅ ډول مرسته ونه رسېده. په پای کې، دغه ۳۰ پولیس هم د ټي‌ټي‌پي د وسله والو له خوا ووژل شول.

د زیارت اوسېدونکي پولیسو ته د مرستې د نه رسېدو له امله حکومت په سختې بې‌پروايۍ تورنوي. هغوی لومړی په زیارت کې اعتراضي پرلت پیل کړ، خو وروسته یې خپل اعتراض کوټې ته ولېږداوه. اعتراض کوونکي د دغې پېښې د خپلواکې قضايي څېړنې، د حقیقت موندنې او د مسوولو کسانو د قانوني محاکمې غوښتنه کوي. د دې لیکنې تر چمتو کېدو پورې، په کوټه کې د زیارت د اوسېدونکو اعتراضي پرلت لا هم دوام لري.

د پاکستان د دولت پر ضد د بلوچ ملتپالو مبارزه اوږد مخينه لري. دا مبارزه د ۱۹۴۸ کال له پېښو وروسته پیل شوه، کله چې پاکستان د قلات د خپلواک دولت واکمن، خان میر احمد یار خان، ونیو او قلات یې تر خپل کنټرول لاندې راوست. له هغه وخت راهيسې د بلوچو درې نسلونو د خپلواکۍ لپاره مبارزه کړې ده.

خو په وروستیو کلونو کې د بلوچستان شخړې نوي ابعاد خپل کړي دي. په ۲۰۱۴ کال کې پاکستان او چین د چین ـ پاکستان اقتصادي دهلېز (CPEC) تړون لاسلیک کړ. د دغه تړون له مخې، د بلوچستان ګوادر بندر د چین د شنجیانګ ایالت له کاشغر ښار سره نښلول کېږي، څو چین د هند سمندر له لارې د فارس خلیج او منځني ختیځ بازارونو ته مستقیم لاسرسی ومومي. په دې توګه، د ګوادر بندر د چین د سیمه‌ییز او نړیوال ستراتیژیک نفوذ مهمه برخه ګرځي.

طبیعي ده چې د چین د نفوذ پراخېدل د لوېدیځو قدرتونو، په ځانګړي ډول د امریکا، اندېښنې راپاروي.چې غربی ځواکونه د چین د ستراتیژیک نفوذ د ساحې په پراخیدو ناراضه دې ، پاکستان د امریکا د ملاتړ د ساتلو لپاره د ګوادر له بندر څخه شاوخوا ۸۰ کیلومتره لرې د پسني بندر د امریکايي حضور لپاره وړاندیز کړی دی. که څه هم اسلام‌اباد هڅه کوي له چین او امریکا سره په خپلو اړیکو کې توازن وساتي، خو دا پوښتنه لا هم پر ځای ده چې ایا د سیالو قدرتونو ستراتیژیکې ګټې په یوه حساسه سیمه کې له یو بل سره همغږېدای شي، په ځانګړي ډول هغه مهال چې دغه سیمه د ایران او امریکا د کړکېچ له جغرافیې سره هم نږدې ده.

بله مهمه مسئله د بلوچستان د پراخو طبیعي زیرمو ده. بلوچستان، د افغانستان په څېر، د طبیعي ګاز، نفت، مسو، سرو زرو، سپینو زرو او نورو ارزښتناکو معدني زیرمو له پلوه بډایه سیمه ګڼل کېږي. د دغو سرچینو د کنټرول او اقتصادي ګټو لپاره د سترو قدرتونو سیالي هم طبیعي بلل کېږي. په داسې وضعیت کې د پاکستان لپاره دا کار ورځ تر بلې ستونزمن کېږي چې له چین او امریکا سره خپلې اړیکې په متوازن ډول مدیریت کړي.

له بلې خوا، د ټي‌ټي‌پي له لوري د شمالي بلوچستان پښتون مېشتو سیمو ته د خپلو فعالیتونو غځول هم یو مهم ستراتیژیک تحول ګڼل کېږي، هغه اقدام چې تر شا یې بېلابېل امنیتي، سیاسي او سیمه‌ییز عوامل موجود کېدای شي.

د جمعه خان فاتح او د طالبانو د مشرتابه ترمنځ وروستی کړکېچ د بدخشان له لرې پرتې درواز سیمې پیل شو. په دې سیمه کې فاتح له اوږدې مودې راهیسې د پام وړ نفوذ او پوځي ملاتړ لري.

د طالبانو باخبره سرچینې وايي، اختلافات هغه مهال پیل شول، چې طالبانو د فاتح نږدې قوماندانان موسی کاکه او اسلام‌الدین ونیول او وروسته یې د فاتح تر قوماندې لاندې د وسله‌والو د بې‌وسلې کولو هڅې پیل کړې. د سرچینو په وینا، طالبانو د فاتح ورور موسی هم نیوه، خو نوموړی وتوانېد چې وتښتي.

دغه مهال جمعه خان فاتح د طالبانو د زابل د مرستیال والي په توګه دنده ترسره کوله، خو د طالبانو د مشر ملا هبت‌الله او د استخباراتي ادارې له چلند وروسته نوموړی بېرته بدخشان ته ستون شو.

فاتح قومي مشرانو ته ویلي وو چې له پلازمینې د طالبانو راغلي پلاوي سره دې په فیض‌اباد کې خبرې وکړي، خو دی به د خپلو کسانو د بې‌وسلې کولو اجازه ورنه کړي. نوموړي خبرداری ورکړی و چې که طالبان د ده خلاف پوځي اقدام وکړي، نو د ځان دفاع ته به چمتو وي.

د طالبانو مشر ملا هبت‌الله وروسته د دې ستونزې د حل لپاره د استخباراتو رییس عبدالحق وثیق، د کورنیو چارو وزارت مرستیال ابراهیم صدر او د دفاع وزارت مرستیال قیوم ذاکر ته دنده وسپارله چې فاتح کابل ته راولي او د هغه وسله‌وال بې‌وسلې کړي.

د طالبانو لومړنی پلاوی بدخشان ته ورسېد او څو ورځې یې هڅه وکړه چې فاتح د خبرو له لارې له سیمې ووځي، خو فاتح له دغه پلاوي سره له مستقیمې لیدنې ډډه وکړه. د چنګاښ په ۱۲مه د طالبانو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو چې فاتح کندهار ته د تګ او له ملا هبت‌الله سره د لیدنې وړاندیز رد کړی و. سرچینو اندېښنه ښودلې وه چې که خبرې ناکامې شي، ښايي په بدخشان کې وسله‌واله نښته رامنځته شي.

فاتح ځکه له بدخشان څخه د وتلو مخالف و، چې باور یې درلود له سیمې تر وتلو وروسته به نه یوازې خپله ونیول شي، بلکې د هغه اړوند وسله‌وال به هم په بشپړه توګه بې‌وسلې شي.

د عبدالحق وثیق په مشرۍ پلاوي څو ځله د فاتح له استازو سره خبرې وکړې، خو د خبرو دغه پړاو کومې پایلې ته ونه رسېد او پلاوی بېرته کابل ته ستون شو.

له دې وروسته طالبانو بدخشان ته اضافي ځواکونه ولېږل. د راپورونو له مخې، چورلکو د فاتح د نفوذ سیمو ته الوتنې وکړې او د طالبانو د استخباراتو ځانګړي ځواکونه د درواز سیمې ته نږدې ځای پر ځای شول. په ورته وخت کې د طالبانو دفاع وزیر ملا یعقوب مجاهد هم بدخشان ته سفر وکړ، څو د احتمالي پوځي وضعیت ارزونه وکړي، خو فاتح له هغه سره هم ونه لیدل.

فاتح طالبانو ته خبرداری ورکړی و چې که پر ده ډزې وشي، نو د ځان د دفاع لپاره به ځواب ورکړي.

د درواز ستراتیژیک موقعیت

طالبانو د فاتح د ځواک، سیمه‌ییز نفوذ او جغرافیایي موقعیت ارزونه وکړه. د درواز سیمه د بدخشان پنځه ولسوالۍ ــ درواز بالا، درواز پایین، مایمي، نسي او شکي ــ رانغاړي، چې د تاجکستان له پولې او د امو سیند په اوږدو کې موقعیت لري.

دغه ولسوالۍ د فاتح د نفوذ اصلي مرکز بلل کېږي او د سیمې کانونه او طبیعي سرچینې هم د هغه او د هغه د قوماندانانو تر اغېز لاندې دي.

بدخشاني طالب چارواکو، په ځانګړي ډول د طالبانو لوی درستیز فصیح‌الدین فطرت، د فاتح پر ضد د پوځي عملیاتو ملاتړ نه کاوه. د دوی دریځ دا و چې د خپلې سیمې له خلکو او بدخشاني طالبانو سره په جګړه کې برخه نه اخلي، خو د خبرو اترو له لارې د حل لپاره چمتو دي.

په کندهار کې د طالبانو مشرتابه ته داسې معلومات ورکړل شول چې پر فاتح پوځي عملیات ښايي له ستونزو سره مخ شي، ځکه د درواز جغرافیا د هغه په ګټه ده او د سیمې کنټرول به اسانه نه وي. د همدې له امله د طالبانو دفاع وزیر هم له بدخشان څخه بې له څرګندې پایلې کابل ته ستون شو.

د خبرو له لارې جوړجاړی

طالبان اړ شول چې د ستونزې د حل لپاره د خبرو لاره غوره کړي او له فصیح‌الدین فطرت او نورو بدخشاني طالب چارواکو یې وغوښتل چې منځګړیتوب وکړي.

فصیح‌الدین فطرت په مشرۍ پلاوي له فاتح سره خبرې پیل کړې. فاتح څو شرطونه وړاندې کړل:

• له کابل څخه راغلي طالب ځواکونه دې له بدخشان څخه ووځي؛
• هغه غیر بدخشاني طالب چارواکي دې له سیمې ووځي، چې د عملیاتو لپاره راغلي؛
• دی به یوازې له فصیح‌الدین فطرت او بدخشاني طالب چارواکو سره په فیض‌اباد کې خبرې کوي؛
• نیول شوي نږدې قوماندانان دې خوشې شي.

د سرچینو له مخې، وروسته له هغه چې طالب ځواکونه له بدخشان څخه ووتل، موسی کاکه هم له زندانه خوشې شو.

فاتح بیا په بدخشان کې له طالبانو سره بیعت تازه کړ، ژمنه یې وکړه چې د نظام پر وړاندې به بغاوت نه کوي، خپل وسله‌وال به بې‌وسلې کوي او طالبان به د ده د نیولو هڅه نه کوي.

هغه یوه شپه په فیض‌اباد کې تېره کړه او وروسته د طالبانو د دفاع وزارت په چورلکه کې بېرته درواز ته ستون شو.

د هبت‌الله د ځواک ازموینه

طالبانو هڅه وکړه چې دا موضوع د داخلي جوړجاړي په توګه وړاندې کړي او د بدخشان والي او فصیح‌الدین فطرت د رسنیو له لارې وضاحتونه ورکړل چې دا یوه عادي ستونزه وه، نه داخلي اختلاف.خو د طالبانو مشر ملا هبت‌الله لا هم هڅه کوي چې د فاتح موضوع په خپل کنټرول کې وساتي. د راپورونو له مخې، د کورنیو چارو وزیر سراج‌الدین حقاني په منځګړیتوب امکان شته چې فاتح کابل ته لاړ شي او د کورنیو چارو وزارت په چوکاټ کې ورته دنده ورکړل شي.

که فاتح کابل ته ولاړ شي، دا به د طالبانو د اوسني نظام په موده کې یوه بې‌سارې پېښه وي ځکه دا لومړی ځل دی چې یو ځواکمن طالب قوماندان د مشرتابه د پرېکړو پر وړاندې ودرېد، د خپل ځواک د کارولو ګواښ یې وکړ او د خبرو له لارې یې خپلې غوښتنې مطرح کړې.

د دې پېښې پایله ښايي د طالبانو د نورو سیمه‌ییزو قوماندانانو او چارواکو لپاره هم پیغام ولري. دا چې د واک په جوړښت کې د فشار او نفوذ لپاره یوازې اطاعت نه، بلکې سیمه‌ییز ځواک هم اغېز لري.

له بلې خوا، ملا هبت‌الله هڅه کوي هغه ځواکمن طالب مشران او قوماندانان محدود کړي چې په راتلونکې کې د ده د واک لپاره احتمالي ننګونه جوړولی شي. د جمعه خان فاتح قضیه ښيي چې د طالبانو دننه د واک، نفوذ او قوماندې پر سر اختلافات لا هم شته.

هغه اوربند چې د نړۍ ګڼو هېوادونو د امریکا او ایران ترمنځ د یوې نوې ډیپلوماټیکې لارې د پیل په توګه باله، ډېر ژر په ماتېدو بدل شو. د څو میاشتو سختو نښتو وروسته، واشنګټن او تهران د ۲۰۲۶ کال په جون کې د ۶۰ ورځني اوربند هوکړې ته ورسېدل. د دې تړون هدف د جګړې درول، د هرمز تنګي د تګ راتګ خوندي کول او د اټومي پروګرام او بندیزونو په اړه د خبرو بیا پیل و.

خو دا هیله اوږده نه شوه. اوربند مات شو، پوځي عملیات بېرته پیل شول، ګواښونه زیات شول او د منځني ختیځ د یوې پراخې جګړې اندېښنې بیا راپورته شوې.

ولې اوربند مات شو؟

د امریکا او ایران ترمنځ د اختلاف اصلي محور لا هم د تهران اټومي پروګرام دی. واشنګټن غواړي ایران د یورانیمو غني کول محدود کړي او د اټومي فعالیتونو په اړه د نړۍوالو څارونکو لاسرسی زیات کړي. خو تهران ټینګار کوي چې اټومي پروګرام یې د خپل ملي حق برخه ده.

د مذاکراتو پر مهال داسې نښې وې چې ایران به د یورانیمو د غني کولو د کچې محدودولو او د خپلو زېرمو د مدیریت په اړه بحث ته چمتو شي. په بدل کې امریکا هم د بندیزونو د کمولو او ځینو امتیازاتو ورکولو ژمنې مطرح کړې وې.

خو په ایران کې دننه د دې موضوع په اړه یووالی نه شته. د سپاه پاسداران او ځینو سخت دریځو نظامي کړیو دریځ دا دی چې د اټومي پروګرام په اړه هر ډول محدودیت د ایران د ستراتیژیک ځواک کمول دي. له بلې خوا، د حکومت ځینې سیاسي څېرې هڅه کوي د فشارونو د کمولو لپاره له نړۍ سره د خبرو لاره خلاصه وساتي.

د اټومي پروګرام ترڅنګ، د ایران بالستیک توغندیز پروګرام هم د اختلاف بل مهم ټکی دی.

امریکا غواړي د ایران توغندیز توان هم د خبرو برخه وګرځوي، خو تهران په ښکاره ډول وايي چې د دفاعي توغندیو موضوع هېڅکله د مذاکراتو برخه نه شي کېدای.

همدا ژور اختلاف او بې‌باوري د دواړو هېوادونو ترمنځ د هر ډول هوکړې تر ټولو لوی خنډ بلل کېږي.

امریکا وايي تهران خپلې ژمنې نه عملي کوي؛ ایران بیا باور لري چې واشنګټن له هوکړو وځي او فشارونه زیاتوي. دا متقابله بې‌باوري هغه لامل دی چې هر تړون له ماتېدو سره مخ کولی شي.

ایا ایران د سقوط پر لور روان دی؟

په سیمه او نړۍ کې یوه اساسي پوښتنه دا ده: ایا اوسني فشارونه د ایران د نظام د سقوط نښې دي؟

ایران له څو کلونو راهیسې له سختو اقتصادي ستونزو، نړۍوالو بندیزونو، د اسعارو د کمښت، انفلاسیون او د خلکو له نارضایتۍ سره مخ دی. پر دې سربېره، له امریکا سره روانه پوځي شخړه کولی شي د تهران اقتصادي او امنیتي فشارونه نور هم زیات کړي.

خو له بلې خوا، ایران لا هم یو پیاوړی امنیتي او پوځي جوړښت لري. سپاه پاسداران د هېواد په دننه کې پراخ نفوذ لري، سیمه‌ییز متحدین لري او حکومت لا هم د مخالفینو د کنټرول توان لري.

له همدې امله، د ایران د نظام فوري سقوط ډېر احتمال نه لري؛ خو اوږدمهاله فشارونه، اقتصادي کمزوري او دوامداره جګړه کولی شي د نظام پر ثبات جدي اغېز وکړي.

100%

د نړۍوال ملاتړ بدلېدونکی وضعیت

د دې شخړې یو نوی اړخ دا دی چې د امریکا د پوځي اقداماتو په اړه د ځینو متحدینو دریځ د پخوا په پرتله بدل ښکاري.

د ناټو د سرمنشي او د جرمني د لومړي وزیر په ګډون ځینو لویدیځو مشرانو د امریکا د دریځ ملاتړ کړی، چې دا وضعیت د تهران لپاره نړۍوال فشار زیاتولی شي.

ایران چې تل یې هڅه کړې ځان د امریکا د فشارونو پر وړاندې د مقاومت د محور په توګه معرفي کړي، اوس له داسې وضعیت سره مخ دی چې د نړۍوال ملاتړ د کمېدو اندېښنه یې زیاته کړې ده.

که د امریکا او ایران ترمنځ جګړه اوږده شي، اغېزې به یوازې پر دواړو هېوادونو محدودې نه وي.

د هرمز تنګي ناامني کولی شي د نړۍ د تېلو بازارونه اغېزمن کړي، د انرژۍ بیې لوړې کړي او نړۍوال اقتصاد له نوي فشار سره مخ کړي.

همداراز، د جګړې پراخېدل کولی شي د منځني ختیځ نور هېوادونه هم ورګډ کړي او د یوې لویې سیمه‌ییزې یا نړۍوالې شخړې خطر زیات کړي.

د ایران راتلونکی؛ بقا که کمزوري؟

تاریخ ښيي چې ځینې نظامونه د بهرني فشار او جګړو له لارې لا پیاوړي شوي، خو ځینې نور بیا د همدې جګړو له امله کمزوري او نسکور شوي دي.

ایران اوس د همدې دوو لارو ترمنځ ولاړ دی. که حکومت وکولای شي اقتصادي فشارونه مدیریت کړي او جګړه محدوده وساتي، ښايي خپل ثبات وساتي. خو که جګړه پراخه شي، داخلي ستونزې زیاتې شي او نړۍوال فشارونه دوام وکړي، د نظام د کمزورۍ خطر به لوړ شي.

اوس اصلي پوښتنه دا نه ده چې ایران به سبا سقوط وکړي که نه؛ بلکې دا ده چې تهران به تر کومه ځایه د جګړې، بندیزونو او داخلي فشارونو بار وزغملی شي.

ځکه دا یوازې د ایران او امریکا ترمنځ شخړه نه ده؛ دا هغه اور دی چې که پراخ شي، ټوله سیمه او د نړۍ اقتصاد به ورسره اغېزمن شي. راتلونکې څو اوونۍ ښايي د دې بحران د راتلونکي مسیر په ټاکلو کې مهم رول ولري.

پر ډیورڼد کرښه پرتې د خيبرپښتونخوا په باجوړ ولسوالۍ کې د پاکستان پيپلز ګوند سیمه ييز مشر اخوندزاده چټان وايي، د پښتونخوا په شمالي او جنوبي سيمو کې د ناامنۍ څپه روانه ده او په شمالي سيمو کې بيا باجوړ تر ټولو زيات د ناامنۍ سره مخ سيمه ده.

افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، «که نوې ډله جوړيږي او که زړې وي کوم توپير نه لري همدغه جماعت الاحرار و، چې یوه جلا ډله وه او بیا طالبان ټول يو ځای شول او اوس که بيا جلا شو نو په امنيت یې کوم فرق نه پرېوځي زما په خيال حالات به همدغسې وي».

هغه زياته کړه، «دوی (جماعت الاحرار) که د ټي ټي پي سره و نو د هاغه ډلې لخوا به یې بریدونه کول او اوس به یې په جلا توګه کوي، همغه حالات به بيا هم وي».

د باجوړ سره څېرمه پرتې بلې قبايلي ولسوالۍ مومندو کې د جماعت اسلامي ګوند سیمه ييز مشر ملک فردوس خان صاپی هم تاييدوي چې په باجوړ کې ناامني زياته ده او هره ورځ هلته پېښې کيږي. او په «مومندو کې هم بیا حالت بدل نه دی، وسله وال په ښکاره ګرځي، د ماښام نه وروسته د خلکو نه قلنګ اخلي په زوره د خلکو نه چای ډوډۍ خوري او سهار بيا امنيتي ادارې په ځايي خلکو پسې ورځي او په دې یې ځوروي چې تاسو وسله والو ته ولې چای ډوډۍ ورکوئ».

افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، په مومندو کې د باجوړ څخه حالات يو څه بدل دي او هغه په دې ډول چې «دلته په مومندو کې هدفي وژنې نشته خو وسله والې ډلې ډېرې په ښکاره ګرځي، خلکو ته بلنې ورکوي ځان ورسره معرفي کوي چې موږ جماعت الاحرار او ټي ټي پي والا يُو».

هغه زياته کړه، په مومندو کې چې کومو سياسي مشرانو ته د امنيت لپاره امنيتي ساتونکي ورکړل شوي هغه ترې بېرته اخېستل شوي، د سيمې خلک دې روان وضعيت ته سخت اندېښمن دي.

ساپي وويل، «ماته په خپله هم د وسله والو ډلو لخوا د ګواهونو ټيليفونونه راځي».

په مومندو کې د جماعت الاحرار په اړه هغه زیاته کړه، «موږ اول دلته ټي ټي پي پېژندله اوس پکې دا جماعت الاحرار ډله رامنځته شوه دلته ځايي خلکو ته اوس دا ستونزه پېښه شوې ده چې دا دواړه ډلې په کليو ګرځي چې بلې ته به پيسې نه ورکوئ او بله بيا وايي چې بلې ډلې ته به پيسې نه ورکوئ دوی په خپل منځ کې اختلاف لري خو د خلکو څخه په قلنګ اخېستو او په تکليف رسولو کې بیا یو شان دي».

شنونکی او خبريال افتخار فردوس وايي، جماعت الاحرار له دې وړاندې هم په ۲۰۱۴م کال کې د ټي ټي پي څخه جلا شوې وه او هاغه وخت یې په بلوچستان، پنجاب او کراچۍ پورې بریدونه کړي وو.

افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، «جماعت الاحرار په خيبرپښتونخوا کې شتون لري خو د نورو هغو ډلو سره هم ژورې اړيکې لري کومو سره چې دا نورې ناقانونه ګرځول شوې ډلې اړيکې نه لري او جماعت الاحرار چې د ۲۰۱۴م کال نه تر ۲۰۲۰م پورې څومره بريدونه کړي دي هغه یې د نورو ډلو سره په همکارۍ کې کړي دي».

هغه وويل، «دا ډله ادعا لري چې ټي ټي پي د پښتنو يا قبايلي سيمو نه چې کوم بهر سيمې دي ټي ټي پي په دغو سيمو کې بيا تل په دې ډله تکيه کوله».

يو بل خبريال ناصر داوړ وايي، په جماعت الاحرار کې چې څومره خلک پاتې شوي او اوس هم پکې دي، دوی په ټي ټي پي کې پاتې شوي دي، دوی چې وړاندې د ټي ټي پي څخه جلا شوي خپل عمليات به یې چټکول اوس چې دوی بیا د جلا کېدو اعلان وکړو بيا نه ښکاري چې په اسانۍ سره د ټي ټي پي سره يو ځای شي.

افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، «دا ډله چې څنګه جلا شوه دا په اول سر کې خيبر ته راغله او د ټي ټي پي ځای یې ونيولو، ټي ټي پي چې کوم قلنګ اخستو د کاروباري او شتمنو خلکو څخه، نو دوی هغه وا ايستل او هغه کار اوس دوی کوي، دغه شان په اورکزو کې یې هم د ټي ټي پي ځای ونيولو او هلته هم دوی اوس د خلکو نه پيسې اخلي، دغه ډول د پېښور سره نزدې (اېف ار پېښور) سيمه کې دوی ځان پياوړی کړی دی».

د امنیتي چارو کار پوه پخوانی د لوا قومندان محمود شاه وايي، د ده په نظر جماعت الاحرار دومره لوی قوت نه دی خو دوی له ټي ټي پي څخه جدا ايډيالوژي لري، دوی خپل فعاليتونه لري او په «پاکستان کې چې دوی څومره بريدونه کړي هغه ډېر خطرناک و» خو جلا کېدل یې ډېره لويه خبره نه ده.

سیاستوال او شنونکي وايي، ښيې چې د جماعت الاحرار سره امنیتي وضعيت د وړاندې په پرتله لا پسې نور خراب شي.

ملک فردوس خان ساپي وايي، په قبايلي سيمو کې غټ روزګار لکه په مومندو کې د ناامنۍ له لاسه د سنګ مرمرو کارخانې او کانونه وتړل شو، شتمن خلک د قبايلي او پښتونخوا له نورو سيمو څخه پنجاب ته لاړل او «موږ ته اقتصادي ډېر غټ تاوان وشو دلته اوس څوک پانګونې نه کوي».

هغه زياته کړه، «په څرګنده خو ښکاري چې جماعت الاحرار په قبايلي سيمو کې قوت لري او له دوی سره افغانان په ګڼ شمېر کې راغلي دي هغوی ورسره ګزمې کوي، ولس ته د دواړو ډلو (جماعت الاحرار او ټي ټي پي) څخه مسله ده ولس دې په دې منځ کې ښکېل دی چې د چا سره خبره وکړي».

همداراز هغه وويل، «د ناامنۍ څخه يو څوک هم خوندي نه دي، مذهبي ګوندونه هم د ګواښونو سره مخ دي».

افتخار فردوس وايي، له وخته سره د ټي ټي پي او جماعت الاحرار ترمنځ اختلاف و خو اوس به زياتې ستونزې پاکستان ته جوړيږي.

هغه وويل، «د ټي ټي پي په اړوند ځینې وړاندوينې کېدی شوې ځکه چې هغوی د جماعت الاحرار په پرتله د افغان طالبانو د زيات اثر لاندې دي او بل د دوی د ديوبندي شريعت لاندې اهداف او سيمې معلومې دي خو د جماعت الاحرار او هغوی سره نورې اړونده ډلې د ۲۰۲۱م کال وروسته غځېدلې دي، دغه ډلې او جماعت الاحرار د کراچۍ نه تر ګلګت بلتستان پورې او د بلوچستان نه تر خيبرپښتونخوا پورې د بريدونو مسووليت مني نو دا ستونزه به نوره هم زیاته شي».

نوموړي دا هم وويل، «يوه بله خبره دا ده چې د طالبانو د تحریک لاندې چې د ۲۰۱۸م کال وروسته د هغو په فرقه ييزه بريدونو کې کمی راغلی دی نو د جماعت الاحرار د جلا کېدو څخه فرقه ييزه بريدونه ښيې زیات شي».

ناصر داوړ وايي، د جماعت الاحرار جلا کېدل «د حکومت او خلکو لپاره په راتلونکې وخت کې يو خطرناک شکل جوړېدی شي، دوی به په اورکزو او کورمه کې ځان ډېر پياوړی کوي که چېرته دوی دغلته داعش ته لاس ورکړ نو دا به امنیتي وضعيت نور پيچلی کړي».

خو پخوانی بريګيډيير محمود شاه بيا وايي، جماعت الاحرار ډله د مومندو څخه پورې غاړې افغانستان کې موقعيت لري او ټي ټي پي په وزيرستان کې شتون لري، «که جماعت الاحرار په کراچۍ بريد وکړ د هغې څخه دا معنی نه شي اخېستل کېدای چې دا ډله دومره لويه ده چې په ټول پاکستان کې فعاليتونه کولی شي».

هغه زياته کړه، «پاکستان د ټي ټي پي په کمپونو باندې بریدونه کوي او کومه ډېره د خطرې خبره نشته».

اخوندزاده چټان په سيمه کې د بشپړ امنیت پر ځای کېدو په اړه وايي، «دا وخت باجوړ د لوبې ميدان جوړ کړل شوی دی، ولسي اعتراضي لاريونونه بې معنې شوي دي او د ناامنۍ مخنيوی کېدی شي خو که رياست وغواړي، ځکه چې په پاکستان د ترهګرۍ کومه جګړه تپل شوې ده نو دا د رياست د غلطو پالیسيانو له امله تپل شوې ده اوس هم که دوی خپلې پاليسيانې سمې کړي نو کېدای شي چې دا حالت سم شي».

هغه وويل، «د سياسي فعال په حيث زه دا ګڼم چې جګړه د مسلې حل نه دی د مسلو بشپړ حل د خبرو د لارې کېدی شي».

د پېښور د ارباب نیاز لوبغالی د هغه د خوبونو لومړنی شاهد و. هماغه ځای چې یو نری، جګ قد لرونکی افغان هلک به په ساعتونو - ساعتونو د توپ پسې منډې وهلې. نه یې پیسې لرلې، نه امکانات او نه یې تصور کاوه چې یوه ورځ به د نړۍ د کرېکټ تر ټولو لویو لوبغالو ته ورسېږي.

خو هغه یو شی درلود: هیله

هغه خوب چې افغانستان به یوه ورځ د نړۍ له سترو کرېکټي هېوادونو سره اوږه په اوږه سیالي کوي.

دا شاپور ځدراڼ و؛ هغه ځوان چې ژوند یې له کړاوونو پیل شو، افغانستان ته یې نوم وګاټه، په نړیوال سټېج وځلېد او نن د افغان کرېکټ د هغه اوږد قد لرونکي چټک توپ اچوونکي ژوند په یوه بل دردناک فصل پای ته ورسېد. د افغانستان کرېکټ بورډ د ۲۰۲۶ کال د جولای په اوومه د هغه مړینه تایید کړه. نوموړی په یوې نادرې ناروغۍ اخته شوی و.

خو د شاپور کیسه لا هم ژوندۍ ده.

له لوګره تر پېښوره

شاپور ځدراڼ د ۱۹۸۷ کال د جولای په اتمه د لوګر ولایت په یوه ځدراڼه کورنۍ کې وزېږېد. د افغانستان د جګړو له امله یې کورنۍ پاکستان ته کډه شوه او د پېښور په شاوخوا سیمو کې مېشته شوه.

همدلته، د ارباب نیاز لوبغالي په چاپېریال کې هغه د کرېکټ له لوبې سره مینه پیدا کړه. د کرېک اینفو د معلوماتو له مخې، شاه پور شاوخوا د ۱۴ کلنۍ په عمر په جدي ډول د کرېکټ لوبه پیل کړه او په ۲۰۰۱ کال کې یې د هارډبال کرېکټ تجربه ترلاسه کړه.

هغه نسل چې په کډوالۍ کې لوی شوی و، ډېر څه یې نه لرل. خو یوه هیله یې لرله: افغانستان ته یو نوم جوړول.

د افغان کرېکټ د بنسټ اېښودنه

هغه وخت افغانستان لا د نړیوال کرېکټ په نقشه کې نه ښکارېده.

محمد نبي، اصغر افغان، کریم صادق، هستي ګل عابد، دولت ځدراڼ او شاپور ځدراڼ د هغو ځوانانو له ډلې وو چې د افغانستان د کرېکټ د ودې لومړنۍ ډبرې یې کېښودې. دوی د محدودو امکاناتو، د مناسبو لوبغالو د نشتوالي او د جګړو د ستونزو باوجود لوبې کولې او د افغانستان کرېکټ یې له ټیټو نړیوالو ډویژنو تر نړیوال سټېج ورساوه.

شاپور د هغو لوبغاړو له ډلې و چې افغانستان یې د نړیوال کرېکټ په دروازه ورننویست.

د اوږدې منډې او تیز توپ سمبول

شاپور یوازې یو توپ اچوونکی نه و. هغه یو ځانګړی سټایل درلود. کله به چې د توپ اچولو لپاره له لرې واټنه منډه پیل کړه، اوږده وېښتان به یې په هوا کې الوتل. داسې ښکارېدل لکه د هغه هیلې چې غوښتل یې د افغانستان نوم د نړۍ د کرېکټ په اسمان کې ورپورته کړي.

نوموړی د افغانستان له لومړنیو مشهورو چپ لاسو چټکو توپ اچوونکو څخه و. هغه به توپ په سرعت، جذبه او تېز طبیعت اچاوه. د هغه انرژي او احساساتي لوبه د افغان لوبډلې د هویت برخه ګرځېدلې وه.

100%

نړیوال کرېکټ ته رسېدل

شاپور ځدراڼ د ۲۰۰۹ کال په اګسټ کې د افغانستان لپاره خپله لومړنۍ یو ورځنۍ نړیواله لوبه ترسره کړه. په همدې لومړۍ لوبه کې یې د هالنډ پر وړاندې څلور وېکټې واخیستې او د نړیوال کرېکټ د پیل یادګاري شېبه یې ثبت کړه.

له هماغې ورځې وروسته، هغه د افغانستان د چټک توپ اچونې یوه مهمه ستنه وګرځېد.

نوموړي د افغانستان لپاره:

• ۴۴ یو ورځنۍ نړیوالې لوبې وکړې؛
• ۳۶ شل اوریزې نړیوالې لوبې یې وکړې؛
• ټولټال یې ۸۰ نړیوالې لوبې وکړې؛
• او ۸۰ نړیوالې وېکټې یې واخیستې.

د سکاټلنډ پر وړاندې هغه تاریخي ورځ

که د شاپور ځدراڼ د ژوند یوازې یوه صحنه انتخابېږي، نو ښايي هغه د ۲۰۱۵ نړیوال جام د سکاټلنډ پر وړاندې لوبه وي.

افغانستان د خپل تاریخ تر ټولو مهمې بریا ته نږدې و.

شاه پور لومړی څلور وېکټې واخیستې او سکاټلنډ یې تر سخت فشار لاندې راوست. وروسته، کله چې افغانستان د بریا لپاره وروستیو منډو ته اړتیا لرله، شاه پور توپ وهنې ته راغی. فشار، اندېښنه او د میلیونونو افغانانو هیلې له هغه سره وې.

هماغه و چې وروستۍ او بریالۍ منډې یې وکړې او افغانستان ته یې د نړیوال جام لومړنۍ تاریخي بریا ورکړه.

هغه ورځ یوازې د یوې لوبې ګټل نه وو. هغه ورځ د یوه ملت د هیلو د تعبیر ورځ وه؛ داسې ورځ چې افغانستان په نړیوال سټېج کې خپل تور، سور او زرغون بیرغ د ویاړ په توګه ورپاوه.

وروستۍ مبارزه

کلونه تېر شول، نوي ستوري راڅرګند شول او افغانستان د کرېکټ په نړۍ کې لا نور هم پیاوړی شو. خو شاپور د دې کیسې نه بېلېدونکې برخه پاتې شو.

په وروستیو میاشتو کې هغه د Hemophagocytic Lymphohistiocytosis (HLH) په نوم له یوې نادرې او خطرناکې ناروغۍ سره مخ شو. نوموړی د درملنې لپاره نوي ډیلي ته ولېږدول شو، خو ناروغۍ ته یې ماتې ورنه کړه.

هغه د ۲۰۲۶ کال د جولای په اوومه، د خپلې ۳۹مې کلیزې له را رسېدو یوازې یوه ورځ مخکې، له نړۍ سترګې پټې کړې.

یوه اوږده منډه چې لا هم روانه ده

شاپور لاړ، خو هغه اوږده منډه چې به یې د توپ اچولو لپاره اخیسته، د افغان کرېکټ په حافظه کې لا هم روانه ده.

هغه نسل چې نن د نړۍ له سترو لوبډلو سره سیالي کوي، د شاپور ځدراڼ او د هغه د ملګرو د قربانیو، زحمتونو او خوبونو پر بنسټ ولاړ دی. ځینې لوبغاړي ریکارډونه پرېږدي، خو ځینې نور بیا تاریخ جوړوي او شاپور ځدراڼ له هماغو تاریخ جوړونکو څخه و.

د ارباب نیاز لوبغالي له خاورو راپورته شوی هغه افغان هلک نن زموږ په منځ کې نشته، خو هغه خوب چې ده لیدلی و، لا هم ژوندی دی.