د ایران کرمان ولایت د ۲۴ افغان سوداګرو کوربه دی. ټاکل شوې د دواړو هېوادونو اقتصادي فعالان د کانونو، کرنې، لوژستیک، پانګونې او سوداګریزو همکاریو پر پراختیا خبرې وکړي. د کرمان د سوداګرۍ خونې رییس افغانستان د ګډې پانګونې او صادراتو لپاره مهم بازار بللی دی.
د کرمان د سوداګرۍ خونې رییس سیدمهدي طبیبزاده ایرنا اژانس ته ویلي، چې افغانستان د جغرافیایي نږدېوالي او ګډو فرهنګي او ژبنیو ځانګړتیاوو له امله د صادراتو او ګډې پانګونې لپاره یو مهم بازار دی.
د هغه په وینا، د «کرمان او افغانستان د اقتصادي همکاریو پراختیا» پروګرام به د چنګاښ له ۳۰مې د زمري تر لومړۍ نېټې پورې ترسره شي.
په دې پروګرام کې د افغانستان د بازار د معرفۍ غونډه، سوداګریزې ناستې، د ګمرک، لوژستیک، سوداګریزو قراردادونو او مالي راکړو ورکړو په اړه ورکشاپونه شامل دي.
طبیبزاده زیاته کړې چې د کرمان د اقتصادي ظرفیتونو معرفي کول، د صادراتو پراختیا، د ګډې پانګونې فرصتونو پېژندنه او د همکاریو د هوکړه لیکونو لاسلیکول د دې پروګرام له مهمو موخو څخه دي.
ایران او طالبانو په وروستیو کلونو کې د سوداګرۍ، ترانزیټ او ګډې پانګونې د پراختیا لپاره خپلې اقتصادي اړیکې پراخې کړې دي.
د طالبانو دعامې روغتیا وزارت د خوړو او درملو مرستیال حمدالله زاهد ازبکستان ته د خپل سفر په لړ کې د دغه هېواد د عامې روغتیا له چارواکو سره د دواړو هېوادونو ترمنځ د درملو، طبي تجهیزاتو او روغتیايي محصولاتو په برخو کې د همکاریو، او د تخنیکي ظرفیتونو پر پیاوړتیا خبرې کړې دي.
دطالبانو د عامې روغتیا وزرات د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې د خوړو او درملو مرستیال حمدالله زاهد ازبکستان ته د خپل سفر په لړ کې د دغه هېواد روغتیا وزارت له مرستال او د د درملو د صنعت پراختیا ادارې له رییس، عبدالله عزیزوف سره کتلي.
د خبرپاڼې له مخې په دې لیدنه کې حمدالله زاهد د درملو، روغتیايي محصولاتو او خوړو د کیفیت د ښه والي لپاره د دوه اړخیزو همکاریو، د تجربو شریکولو، د تخنیکي پوهې د لېږد او د تخنیکي ظرفیتونو د پیاوړتیا پر اهمیت ټینګار کړی دی.
خبرپاڼه زیاتوي چې د ازبکستان د روغتیا وزارت مرستیال د خپل هېواد د درملو صنعت او روغتیايي محصولاتو ظرفیتونه او تنظيمي سیستمونه په اړه معلومات وړاندي کړل او د طالبانو له عامې روغتیا وزارت سره یې د تخنیکي همکاریو پراختیا، د تجربو شریکولو او ګډو پروګرامونو پلي کولو لپاره پوره چمتووالی ښودلی دی.
د هرات لپاره د طالبانو والي د سوداګرو او پمپ سټېشنونو له استازو سره په غونډه کې ټینګار کړی، چې په بازارونو کې د ګازو، پټرولو او ډیزلو بیې باید راکمې شي. اسلام جار ویلي، د تېلو او ګازو له احتکار کوونکو سره به قانوني چلند وکړي.
اسلام جار د سوداګرو او د سون توکو له کاروباریانو سره په ناسته کې ویلي، سوداګر دې د اقتصادي او معیشتي ستونزو پرمهال د خلکو تر څنګ ودرېږي او د مسولینو په همکارۍ دې د خلکو د اړتیاوو د پوره کولو، د ستونزو د کمولو او په بازار کې د ثبات د ساتلو لپاره اغېزمن رول ولوبوي.
په هرات د طالبانو د رسنیز دفتر په خبرپاڼه کې راغلي چې سوداګرو ژمنه کړې چې په راتلونکو ورځو کې به د لا ډېرو هڅو او اړینو تدابیرو په نیولو سره د پټرولو، ډیزلو او ګازو د بیو د راکمولو او د بازار د ثبات لپاره همکاري وکړي.
دا په داسی حال کې ده چې په وروستیو ورځو کې د هرات په ګډون یو شمېر نورو ولایتونو کې د پټرولو، ډیزلو او ګازو د بیو د لوړېدو په اړه اندېښنې زیاتې شوې دي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالب استخباراتو د کندهار پخوانیو نظامیانو ته خبرداری ورکړی، چې له کندهاره بهر سفرونه محدود کړي او تر سفر مخکې استخبارات خبر ورکړي. د سرچینو په وینا، نظامیان په پاکستان کې د خپلو خپلوانو د مخالفو فعالیتونو په صورت کې د ځمکو په ضبط ګواښل شوي.
دوو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د شنبې په ورځ په کندهار کې د طالبانو استخباراتو ریاست د دغه ولایت له پخوانیو نظامیانو سره ناسته کړې ده.
یوې سرچینې وویل، چې په یاده ناسته کې پخوانیو نظامیانو ته خبرداری ورکړل شوی چې له کندهار ښار نه بل لوري ته سفر کول باید محدود کړي او یا دې هم له سفر کولو څخه وړاندې د طالبانو استخباراتو ته خبر ورکړي.
سرچینو ویلي، چې طالبانو په یاده ناسته کې پخوانیو نظامیانو ته خبرداری ورکړی چې که په پاکستان کې میشت ددوی خپلوان د طالبانو پر ضد فعالیت وکړي او یا پرې نورې مخالفې کړنې ثابتې شي، سزا به یې دوی ته ورکړل شي.
دې سرچینې زیاته کړه، «پخوانیو نظامیانو ته وویل شول، چې که ستاسو وروڼه او یا نور خپلوان چې په پاکستان کې اوسیږي، د طالبانو پر ضد کوم فعالیت وکړي، نو دلته به ستاسو جایدادونه ضبط شي او د هغوی د کړنو جزا به تاسې ته درکړل شي».
د سرچینو د معلوماتو لهمخې، له طالبانو سره په ناسته کې تر ډېره د تېر نظام د پولیسو سرتیرو، د حوزو امرینو، د ولسوالیو د پولیسو مرستیالانو په کچه کسانو ګډون کړی و.
سرچینې وايي، د تېرنظام پخواني نظامیان له ډېر پخوا راهیسې د طالبانو له استخباراتو سره ثبت دي او د هغوی هر فعالیت څاري.
طالبانو د تېر نظام له پخوانیو نظامیانو سره پر داسې مهال ناسته کړې، چې په دې وروستیو کې د ډیورنډ کرښې ها غاړې ته د بلوچستان ایالت په پښتون مېشتو سیمو کې د یو شمېر پخوانیو نظامیانو د ځای پر ځای کېدو راپورونه ورکړل شوي دي.
څو اونۍ وړاندې طالبانو د بلوچستان ایالت اړوند د سرانانو په سیمه کې د بېپیلوټه الوتکي برید هم وکړ او ادعا یې وکړه، چې په یاده سیمه کې د طالبانو مخالف د تېر نظام سرتیرې اوسېدل.
په نیمروز ولایت کې ځايي سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې له نږدې یوې اونۍ راهیسې ددغه ولایت په چهاربرجک سرحدي ولسوالۍ کې په څلورو موټرو کې سپاره ۶۵ افغان مسافر لادرکه دي. د سرچینو په وینا، په دې لاره افغان ځوانان ایران او پاکستان ته په قاچاقي ډول سفر کوي.
په نیمروز ولایت کې څو تنو موټر چلوونکو نن یکشنبه، د چنګاښ پر ۲۷مه وویل چې یوه اونۍ وړاندې د طالبانو سرحدي ځواکونو ددغه ولایت په چهاربرجک ولسوالۍ کې پر هغو موټرو ډزې کړې دي، چې په ناقانونه ډول یې مسافر د ایران او پاکستان پولو ته لېږدول.
د موټرچلوونکو په وینا، د ډزو په پایله کې د مسافرو موټر په چټکۍ له سیمې وتښتېدل.
د یو وژل شوي موټر چلوونکي نعمت الله خپلوان، چې د فراه ولایت اوسېدونکی دی او اوس مهال په نیمروز ولایت کې ژوند کوي، وايي، چې د طالبانو ځواکونو یې موټر ودراوه او ۲۲ مسافر یې ورڅخه ښکته کړل او پر موټر چلوونکي نعمت الله یې ډزې وکړې.
هغه زیاته کړه، « موټرچلوونکی یې ځای پرځای وواژه او مسافر او د هغه مړی یې پرځای پرېښودل».
یوه بل موټرچلوونکی وویل، چې تر دې دمه یوازې د څلورو کسانو جسدونه موندل شوي دي او نور کسان تر اوسه لا په رېګونو کې لادرکه دي.
په نیمروز کې د طالبانو سیمه ییزو چارواکو ویلي، چې اته ورځې وړاندې ایران ته تلونکي ۵ مسافر د سختې ګرمۍ او تندې له امله مړه شوي ول او جسدونه یې موندل شوي دي.
طالبانو زیاته کړې، چې دغو مسافرو د نیمروز ولایت له مرکز زرنج څخه د چهاربرجک ولسوالۍ په لور حرکت کړی و او غوښتل یې چې په قاچاقي لارو ایران ته لاړ شي خو په یاده ولسوالۍ کې تر ریګونو لاندې شوي دي.
یوه طالب چارواکي د نوم نه ښودلو په شرط ویلي، چې په یاد موټر کې شاوخوا ۱۹ کسان ول، چې له دې ډلې یوازې د ۵ کسانو جسدونه موندل شوي دی.
له څو ورځو راهیسې په ټولنیزو رسنیو کې ددې پېښې ویډیوګانې او انځورونه لاس په لاس کېږي چې مسافر ښکاري له رېګونو لاندې شوي او یا هم د سختې ګرمۍ او تندې له امله مړه شوي دي.
تېره ورځ طالبانو ته نږدې ځینو رسنیو یوه ویډیو خپره کړې وه، چې ددې ډلې یوه الوتکه پکې د مسافرو د موندلو په حال کې ښکاري.
په نیمروز ولایت کې موټر چلوونکو د معلوماتو له مخې، په دې وروستیو کې په دې لارو انساني او د بېلابېلو توکو قاچاق پام وړ زیات شوی دی او طالبان ددې د مخنیوي لپاره پر موټرو ډزې کوي.
ددې لارې یو موټر چلوونکي افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د نیمروز ولایت له مرکز زرنج څخه د ایران تر سرحده پورې ۸ ساعته لاره ده او زیات وخت موټر په رېګونو کې سفر کوی.
هغه زیاته کړه، « هر ځای کې چې موټر خراب شي او یا هم لاره ورکه کړي، نو د ګرمۍ او تندې له امله مسافر خپل ژوند له لاسه ور کوي.»
په وروستیو میاشتو کې طالبانو له ایران سره په سرحدي ولایتونو کې په قاچاقي لارو د تلونکو افغان مسافرو او قاچاقي توکو د نیولو ګڼ راپورونه ور کړي دي.
دوه کاله وړاندې د طالبانو مشر ملا هبت الله اخوندزاده د انساني قاچاق په اړه په یوه شپږ ماده ییز فرمان کې خپلو امنیتي او کشفي ادارو ته امر کړی و، چې انساني قاچاقبر تعقیب او بندي کړي.
د راپورونو له مخې، بېکاري، امنیتي ستونزي او بندیزونه هغه لاملونه دي چې اوس هم هره ورځ لسګونه افغانان په غیر قانوني لارو له افغانستان څخه وځي، خو پر دې سربېره د ایران او طالبانو ترمنځ سرحدي همکارۍ هم ددغسې پېښو یو لامل ګڼل کیږي.
طالبان ټینګار کوي چې په افغانستان کې د ښځو ټول حقونه د اسلامي شریعت په چوکاټ کې خوندي دي، خو نړیواله ټولنه، د بشري حقونو بنسټونه او د اسلامي نړۍ ځینې هېوادونه د ښځو پر زدهکړو، کار او ټولنیز حضور لګېدلي محدودیتونه له اسلامي اصولو او د ښځو له حقونو سره په ټکر کې بولي.
څو ورځې وړاندې د اسلامي همکاریو سازمان (OIC) د ښځو د پیاوړتیا نهم اسلامي کنفرانس د پاکستان په پلازمېنه اسلاماباد کې جوړ کړ. په دغه کنفرانس کې د اسلامي هېوادونو د ښځو او کورنیو چارو وزیرانو او لوړپوړو استازو ګډون کړی و. د غونډې اصلي موضوع په اسلامي هېوادونو کې د ښځو ټولنیزه، اقتصادي او سیاسي پیاوړتیا، د زدهکړو فرصتونو پراختیا، د مهارتونو لوړول او په اقتصادي او ټولنیزو برخو کې د ښځو د ونډې زیاتول وو.
د اسلامي همکاریو سازمان ویلي، د دې کنفرانس موخه د مسلمانو ښځو د ملاتړ لپاره د ګډو تګلارو او عملي لارو چارو رامنځته کول دي.
خو د طالبانو د حکومت په جوړښت کې د ښځینه چارواکو د نشتوالي له امله، افغانستان په دې غونډه کې رسمي ښځینه استازې نه درلوده.
د کنفرانس په وروستۍ اعلامیه کې په افغانستان کې د نجونو پر زدهکړو او د ښځو پر کار لګېدلي محدودیتونه د اسلامي ارزښتونو، د ښځو د کرامت او حقونو خلاف وبلل شول. ګډونوالو د افغان ښځو د زدهکړو، کار او ټولنیز ګډون د حقونو د خوندي کېدو غوښتنه وکړه.
د اسلامي همکاریو سازمان د اعلامیې په غبرګون کې د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد وویل چې په افغانستان کې د شریعت له مخې د ښځو ټول حقونه خوندي دي.
هغه د اسلامي همکاریو سازمان هڅې وستایلې، خو ویې ویل چې طالبان یوازې هغه حقونه مني چې د اسلام له احکامو سره سم وي، نه هغه حقوق چې د ده په وینا د لوېدیځو ټولنو او نړیوالو سازمانونو له خوا تعریف شوي دي.
مجاهد زیاته کړه چې د طالبانو حکومت د اسلامي عالمانو له لوري اداره کېږي او د ښځو د حقونو په اړه خپلې پرېکړې د اسلامي شریعت پر بنسټ کوي.
د طالبانو د امر بالمعروف وزیر خالد حنفي هم ویلي چې په افغانستان کې د ښځو ټول حقونه د شریعت په چوکاټ کې تامین دي.
د ښځو د وضعیت په اړه اندېښنې
نړیوالو بنسټونو او یو شمېر هېوادونو په وار وار په افغانستان کې د ښځو پر وړاندې د محدودیتونو په اړه اندېښنې ښودلې دي. دوی وایي، پر زدهکړو او کار بندیزونه د ښځو پر ژوند، رواني وضعیت او د ټولنې پر راتلونکې اغېز کوي.
فرزانه (مستعار نوم)، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې د طب پوهنځي محصله وه، افغانستان انټرنشنل پښتو ته وایي چې د بندیزونو له امله یې زدهکړې پرېښودې او ژوند یې له لوی بدلون سره مخ شو.
هغه وایي: «پنځه کاله عمر مې بې ګټې تېر شول او له زدهکړو او ټولنې ته له خدمت کولو پاتې شوم.»
فرزانه زیاتوي چې د ښځینه ډاکټرانو د کمېدو له امله د ښځو روغتیايي ستونزې هم زیاتېدای شي او پوښتنه کوي چې ایا د یوې اسلامي ټولنې لپاره دا مناسبه ده چې ښځې د درملنې په برخه کې له ستونزو سره مخ شي.
یو دیني عالم چې نه غواړي نوم یې څرګند شي، افغانستان انټرنشنل پښتو ته وایي چې د طالبانو له خوا د تعلیم او کار په برخه کې لګېدلي عمومي محدودیتونه د ټولنې اړتیاوې نه پوره کوي.
هغه وایي، په ځینو برخو کې د ښځو حضور، لکه طب او ښوونه او روزنه، د ټولنې اړتیا ده او طالبان باید په دغو برخو کې محدودیتونه لرې کړي.
د نوموړي په وینا، هغه مسایل چې د اسلامي اصولو خلاف ګڼل کېږي، د دواړو جنسونو لپاره باید په یوه ډول وارزول شي، خو تعلیم او کار د ټولنې اساسي اړتیا ده.
هغه زیاتوي چې له دې امله چې په افغانستان کې د نظر څرګندولو فضا محدوده ده حتی نه شي کولای په ښکاره ډول د حکومت پر تګلارو نیوکه وکړي.
بلخوا، په هرات کې د طالبانو لخوا د بد حجابۍ په تور د ښځو تر نیول کېدو وروسته هم پر طالبانو نیوکې زیاتې شوې.
د افغانستان د علماوو د څېړنیزې ټولنې مرستیال طارق عثمان هم د حجاب په اړه د طالبانو پر تګلارو نیوکه کړې وه.
هغه وایي چې حجاب او ستر عورت یو شان مفاهیم نه دي او ځینې دیني عالمان دا موضوعات سره ګډوي. د هغه په وینا، د یوې ځانګړې جامې پر اغوستلو ټینګار او د نه مراعت په صورت کې د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی شرعي بنسټ نه لري.
طارق عثمان ټینګار کوي چې اسلامي شریعت خلک یوې ځانګړې جامې ته نه اړ باسي او د لباس بڼه د ټولنو له دودونو او عرف سره هم تړاو لري.
هغه همداراز د حجاب او لباس د مراعت په نوم د خلکو د ځورولو او سزا ورکولو په اړه اندېښنه ښودلې او ویلي یې دي چې د خلکو سپکاوی او په عام محضر کې سخت چلند د اسلامي لارښوونو او انساني کرامت خلاف دی.
د ښځو د حقونو په اړه د طالبانو او د اسلامي نړۍ د ځینو هېوادونو ترمنځ اختلافونه داسې مهال دوام لري چې افغانستان لا هم د ښځو د زدهکړو، کار او ټولنیز حضور په برخه کې له جدي بحثونو او ننګونو سره مخ دی