افغانستان انټرنشنل- پښتو، کراچۍ
په خيبرپښتونخوا ایالت کې په تېرو ۲۴ ساعتونو کې د زورورو ورښتونو او سېلابونو راوتلو له امله په رامنځته شوو پېښو کې د درېيو افغان کډوالو په ګډون ۱۲ کسان مړه شوي او ۱۴ نور ټپيان دي.
په خيبر ولسوالۍ کې د ژغورنې ادارې (رېسکيو ۱۱۲۲) وياند مقصود افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وويل، د خيبر په لنډي کوتل سيمه کې د زورور باران له امله سېلاب راغلی، د افغان کډوالو يو موټر د تورخم - پېښور په لویه لار د نېکي خېلو په سیمه کې د سېلاب ښکار شوی چې په کې څلور تنه سپاره وو، د موټر ډرايور ځان ژغورلی خو د لغمان ولایت اوسېدونکي درې تنه کډوال ښځه او خاوند او ماشوم یې سېلاب وړي او جسدونه یې بيا د رېسکيو په عملياتو کې ترلاسه کړل شوي دي.
هغه وويل، د افغان کډوالو جسدونه بيا تورخم ته لېږدول شوي او طالبانو ته سپارل شوي دي.
مقصود زياته کړه، دوه نورې پېښې هم په لنډي کوتل او جمرود کې شوي دي، په يو ځای کې دوه ماشومان سېلاب وړي او بل ځای يو ځوان هم د سېلابي څپو ښکار شوی او بيا دغه واړه جسدونه هم سيمه ييزه خلکو او د ژغورنې ادارې موندلي دي.
همداراز هغه وويل، په خيبر ولسوالۍ کې په مختلفو سيمو کې د افغان کډوالو او سيمې خواوشا ۱۰۰ موټرېې ایسار شوې او هغه د سېلاب څخه ژغورل او په خوندي توګه اړول شوي دي.
په خيبرپښتونخوا کې د طبیعي پېښو د مدیریت ادارې (پي ډي اېم اې) له مخې د ایالت په خيبر، مردان، کورمې، باجوړ، پېښور، بونېر، کوز چترال، تورغر او مانسهره ولسواليو کې د شديدو بارانونو او سېلابونو له امله پېښې رامنځته شوي دي.
د ادارې لخوا د رامنځته شوو پېښو په اړه خپرو کړو جزیاتو کې ويل شوي، په خيبر ولسوالۍ کې د راغلي سېلاب له امله د درېيو ماشومانو په ګډون اووه کسان، په مردان کې د کور د چت راپرېوتو په پېښه کې دوه ماشومان مړه شوي، په اېبټ اباد، باجوړ او پېښور کې هم يو يو تن ژوند له لاسه ورکړی دی. هم په يادو سيمو کې زيات کسان ټپيان شوي دي.
د يادونې وړ ده چې په خيبرپښتونخوا کې د طبيعي پېښو د مديریت ادارې د جولای په ۱۷مه يوه خبرپاڼه د ۱۹مې جولای څخه تر ۲۵ جولای پورې په غرنو سيمو کې د تېزو بارانونو، سېلابونو راتلو او غرونو ښوېدو اندېښنه څرګنده کړې وه.
ادارې ويلي، په ټولو سيمو کې اړوندو چارواکو ته د چمتو پاتې کېدو او خلکو ته د غير اړين سفر او سېلګرۍ سيمو ته د تللو څخه د ډډې کولو لارښوونه شوې ده.
د هغو دوو افغان کورنیو غړي چې خپلوان یې په جرمني کې د افغان وګړو له خوا په قتل رسېدلي، وایي د محکومو افغانانو د بند د سزا تر بشپړېدو مخکې افغانستان ته لېږدول، په عمل کې د هغوی د وخت نه مخکې خوشې کېدو معنا لري او د عدالت پر پلي کېدو جدي پوښتنې راپورته کوي.
دغو کورنیو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، که څه هم د سزا تر بشپړېدو وروسته د محکومانو له ایستلو سره مخالفت نه لري، خو اندېښنه لري چې که مجرمان د بند له مودې مخکې افغانستان ته ولېږل شي، د پاتې سزا د عملي کېدو لپاره هېڅ تضمین نه شته.
د یوه ۲۱ کلن افغان ځوان کورنۍ، چې زوی یې دوه کاله وړاندې د جرمني په یوه ښار کې د یوه افغان له خوا وژل شوی، ویلي د زوی قاتل ښايي د افغان مجرمانو د ایستلو په لړۍ کې تر بشپړې سزا مخکې افغانستان ته واستول شي.
د کورنۍ په وینا، د جرمني او طالبانو ترمنځ هېڅ داسې حقوقي هوکړه نشته چې طالبان د جرمني د محکمو د صادره شوو بند سزاوو د دوام پلي کولو ته مکلف کړي.
ورته اندېښنه د یوه ۱۷ کلن افغان هلک کورنۍ هم لري چې د جرمني په شمال کې د یوه افغان له خوا وژل شوی و. د دوی په باور، د محکمې صادر شوی حکم هغه وخت خپل ارزښت لري چې محکوم یې بشپړه موده په زندان کې تېره کړي، که نه نو عدالت نیمګړی پاتې کېږي.
د جرمني د جزایي اجراآتو د قانون د ۴۵۶ الف مادې له مخې، څارنوالۍ کولای شي د یوه بهرني محکوم د ایستلو پر مهال د هغه د بند د پاتې مودې اجرا وځنډوي.
د جرمني حکومت ویلي، د دې پرېکړې پر مهال د جرم ډول، د محکوم د بند تېر شوی وخت، پاتې موده او د عامه ګټو موضوع ارزول کېږي. په ځینو ایالتونو کې د داخلي لارښوونو له مخې، محکومان معمولاً د بند د مودې له نیمایي تېرولو وروسته ایستل کېږي.
خو برلین ټینګار کړی چې د سزا د اجرا درول د بښنې یا د محکومیت د لغوه کېدو معنا نه لري. که چیرې محکوم بېرته جرمني ته داخل شي، د بند پاتې موده بیا عملي کېدای شي.
له طالبانو سره د بندیانو د لېږد هوکړه نشته
د جرمني حکومت منلې چې له طالبانو سره د بندیانو د لېږد یا د جرمني د محکمو د بند د حکمونو د عملي کولو په اړه هېڅ دوه اړخیزه هوکړه نه لري.
د برلین په وینا، طالبانو هم هېڅ تضمین نه دی ورکړی چې ایستل شوي کسان به افغانستان ته تر رسېدو وروسته زنداني کړي. جرمني هم د دغو کسانو د سپارلو وروسته د هغوی وضعیت نه تعقیبوي، ځکه د طالبانو حکومت په رسمیت نه پېژني او په افغانستان کې د دې کار لپاره رسمي ډیپلوماتیک حضور نه لري.
طالبان ایستل شوي کسان خوشې کوي
جرمني د ۱۴۰۳ کال د وږي په نهمه، د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته، د لومړي ځل لپاره ۲۸ افغان محکومان کابل ته واستول. له هغه وروسته دا بهیر دوام موندلی او پراخ شوی دی.
د راپورونو له مخې، طالبانو دغه کسان د کورنیو له لیکلي تعهد اخیستو وروسته خوشې کړي دي. د طالبانو د قطر د سیاسي دفتر مشر سهیل شاهین مخکې ویلي وو چې د دوسیو تر ارزونې وروسته دغه کسان ازاد شوي دي.
افغان حقوقپوه او د پوهنتون پخوانی استاد احمد رفیع نادري وایي، جرمني باید د محکومانو تر ایستلو مخکې له طالبانو سره د «محکومو کسانو د لېږد» رسمي هوکړه لاسلیک کړي.
هغه وايي، یوازې د «مجرمانو ایستل» طالبان دې ته نه مکلفوي چې د جرمني د محکمو صادر شوي حکمونه عملي کړي، ځکه طالبان دغه کسان د ایستل شویو کډوالو په توګه تسلیموي، نه د هغو بندیانو په توګه چې باید د بند پاتې موده تېره کړي.
د نادري په وینا، د داسې هوکړې په صورت کې طالبان به مکلف وي چې یا هم د جرمني صادر شوی حکم هماغسې عملي کړي او یا یې د خپلو قوانینو له مخې د اجرا وړ حکم ته واړوي، او هغه موده چې محکوم په جرمني کې تېره کړې هم باید حساب شي.
بل لورته د اروپا د پارلمان جرمنۍ غړې هانا نیومن هم د افغان محکومانو پر ایستلو نیوکه کړې ده.
هغې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، محکومان باید خپله سزا د جرمني په زندانونو کې بشپړه کړي، ځکه طالبان به هغوی زنداني نه کړي.
نیومن خبرداری ورکړی چې د جنسي جرمونو په ګډون د خطرناکو مجرمانو ایستل، ښايي په افغانستان کې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي خطر لا زیات کړي.
د افغانستان انټرنشنل د معلوماتو له مخې، یوازې په ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو کې لږ تر لږه شپږ افغانان په جرمني کې د نورو افغانانو له خوا وژل شوي دي.
په دغو پېښو کې د شوورین، برلین، ګوسترو، هسیشلیشتناو او هرشینګ ښارونو وژنې شاملې دي چې په جرمنیو رسنیو کې یې پراخ انعکاس درلود.
کارپوهان وایي، د دغو پېښو له زیاتېدو سره د افغان محکومانو د ایستلو موضوع یوازې د کډوالۍ مسله نه ده پاتې شوې، بلکې د عدالت، د قربانیانو د حقونو او د نړیوالو حقوقي مکلفیتونو له پلوه هم یوه مهمه او جنجالي موضوع ګرځېدلې ده.
په خیبر پښتونخوا کې د افغان کډوالو پر ضد عملیات پراخ شوي او د استوګنځایونو له تخلیې او نړولو وروسته سلګونه افغان کورنۍ د لنډي کوتل حمزه بابا کمپ ته انتقال شوې دي. کډوال وايي، د کلونو ژوند، کورونه او کاروبارونه پرېږدي، خو په افغانستان کې د نوي ژوند د پیل لپاره کافي امکانات نه لري.
د خیبر پښتونخوا په بېلابېلو سیمو کې د افغان کډوالو پر ضد د پاکستان د حکومت د عملیاتو له پراخېدو سره، ګڼې افغان کورنۍ اړ شوې چې خپل کورونه پرېږدي او د بېرته ستنېدو لپاره د لنډي کوتل حمزه بابا لنډمهالي پنډغالي ته ولاړې شي.
په ځینو سیمو کې د افغانانو استوګنځي تخلیه شوي او د چارواکو په وینا، د ناقانونه ودانیو د نړولو لړۍ هم روانه ده. د دغو اقداماتو له امله سلګونه کورنۍ له خپلو کورونو، کاروبارونو او د کلونو له ژوند سره د تړلو شتمنیو څخه د جلا کېدو له ستونزې سره مخ شوې دي.
په حمزه بابا کمپ کې مېشت افغان کډوال وايي، د سرپناه، خوړو، پاکو اوبو او د سفر د اسانتیاوو کمښت د دوی مهمې ستونزې دي. په کمپ کې ښځې، ماشومان او سپینږیري هم د سختو شرایطو له امله له ګڼو ستونزو سره مخ دي.
د لنډي کوتل یوه افغان کډوال رحمتالله وايي، ډېری کلونه یې په دغه سیمه کې تېر کړي، خو اوس اړ شوی چې خپل کور او کاروبار پرېږدي.
هغه وايي: «دلته مو کور، کاروبار او د ژوند ټولې هیلې وې. زموږ ماشومان همدلته لوی شول او هېڅکله مو فکر نه کاوه چې یوه ورځ به هر څه پرېږدو او بېرته ستنېدو ته اړ شو. اوس زموږ تر ټولو ستره ستونزه دا ده چې په افغانستان کې له سره د ژوند د پیلولو لپاره کافي امکانات نه لرو.»
بل افغان کډوال عبدالکریم، چې د حمزه بابا په ترانزیټي کمپ کې دی، وايي چې د بېرته ستنېدو لپاره یې د کور ډېری وسایل او د کاروبار سامانونه په ټیټه بیه پلورلي دي.
هغه وايي: «موږ خپله ټوله شتمني دلته لګولې وه، خو اوس چې د بېرته ستنېدو لپاره اړ شوي یو، د کور فرنیچر، د کار وسایل او هغه شیان مو چې له ژوند او خاطرو سره تړلي وو، پرېښودل. کومې لږې پیسې چې راسره پاتې وې، د سفر، لېږد او نورو اړینو لګښتونو لپاره مصرف شوې.»
عبدالکریم وايي، په کمپ کې د ښځو، ماشومانو او سپینږیرو لپاره ژوند سخت دی او دوی نه پوهېږي چې افغانستان ته له رسېدو وروسته به څنګه خپل ژوند له سره پیل کړي.
کډوال غوښتنه کوي چې که د بېرته ستنېدو بهیر حتمي وي، نو باید په «عزت، امنیت او ارامۍ» ترسره شي او د سفر پر مهال او افغانستان ته له رسېدو وروسته د دوی لومړنیو اړتیاوو ته پاملرنه وشي.
د پېښور پولیس چارواکي وایي، د بېاسناده افغان کډوالو پر ضد پراخ عملیات د جولای له ۱۰مې راهیسې دوام لري. د هغه په وینا، د عملیاتو له پیل مخکې افغان کډوالو ته د جوماتونو د لوډسپیکرونو، قومي مشرانو او نورو لارو له مخې په وار وار خبر ورکړل شوی و چې پاکستان پرېږدي.
بلخوا، د بشري حقونو فعالان وايي چې د افغان کډوالو د ستنېدو په بهیر کې باید روڼتیا، انساني چلند او د لومړنیو اړتیاوو برابرول یقیني شي، په ځانګړي ډول ځکه چې د اغېزمنو شویو کسانو په منځ کې ښځې، ماشومان او سپینږیري هم شامل دي.
په خیبر پښتونخوا کې د افغان کډوالو پر ضد روان اقدامات په داسې حال کې دي چې د پاکستان او افغانستان ترمنځ اړیکې، د سرحدي وضعیت او د افغان کډوالو موضوع لا هم د دواړو هېوادونو ترمنځ له حساسو مسئلو څخه ګڼل کېږي.
په خیبر پښتونخوا کې د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو د بهیر پر مهال د ناقانونه پیسو اخیستو له امله د پولیسو د مرکز قوماندان او مرستیال قوماندان دندې ځنډول شوي. په داسې حال کې چې افغان کډوال وايي، له پنجاب څخه تر تورخم پورې په ګڼو پولیسو پوستو کې ترې لا هم د پیسو غوښتنه کېږي.
د خیبر ولسوالۍ د لنډي کوتل په سیمه کې افغانستان ته د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو د بهیر پر مهال د بډو اخیستو د تورونو له امله د لنډي کوتل د پولیسو د مرکز قوماندان عشرت شینواري او مرستیال قوماندان عظمت ولي له دندو وځنډول شول.
د پېښور د پولیسو د مشر له لوري په خپاره شوي رسمي حکم کې ویل شوي چې دواړه افسران به د دندو له ځنډولو وروسته د خیبر ولسوالۍ د پولیسو لاینونو ته حاضرېږي.
په حکم کې راغلي چې پر یادو پولیسو د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو د بهیر پر مهال د ناقانونه پیسو اخیستو تور لګېدلی دی. په حکم کې همدارنګه ویل شوي چې د دواړو افسرانو پر ضد به د رسمي تورونو بشپړ جزیات په جلا توګه صادر شي.
دا ډول پېښې لومړی ځل نه دي رامنځته شوې. له دې وړاندې هم څو ځله د افغان کډوالو څخه د بډو اخیستو او له هغوی سره د ناوړه چلند د شکایتونو پر بنسټ بېلابېل پولیس افسران له دندو ګوښه یا له دندو لرې شوي، خو افغان کډوال وايي چې د دغو اقداماتو سربېره وضعیت په عملي توګه نه دی بدل شوی.
شاوخوا یوه میاشت وړاندې د پېښور د پولیسو لوړپوړو چارواکو د خیبر پښتونخوا ټولو پولیسو ته رسمي لارښوونه کړې وه چې له افغان کډوالو سره دې د سپکاوي او ځورونې چلند نه کوي او له هغوی څخه دې د بډو غوښتنه نه کېږي.
په دغو لارښوونو کې ویل شوي وو چې که هر پولیس افسر د بډو اخیستو په تور ښکېل وموندل شي، پر وړاندې به یې سخته قانوني او اداري برخورد ترسره کېږي.
خو د افغان کډوالو د معلوماتو له مخې، له پنجاب څخه تر تورخم پورې په ګڼو لارو او امنیتي پوستو کې له افغان کډوالو څخه د پیسو اخیستو ادعاوې لا هم دوام لري. دوی وايي، په ځینو پوستو کې له ۵۰۰ څخه تر ۸۰۰۰ پاکستانیو روپیو پورې پیسې ترې اخیستل کېږي.
له لاهور څخه تر تورخم پورې د بډو اخیستو ادعاوې
عبدالرحمن، چې یو افغان کډوال دی او له خپلې کورنۍ سره له پاکستانه افغانستان ته ستنېږي، وايي چې د ټول سفر په اوږدو کې څو ځله په بېلابېلو پولیسو پوستو کې درول شوي دي.
هغه وايي: «موږ له لاهور څخه له خپلې کورنۍ سره افغانستان ته ستنېږو. د ټول سفر په اوږدو کې مو په بېلابېلو پولیسو پوستو کې څو څو ځله ودرول شو. زما د معلوماتو له مخې، له لاهور څخه تر تورخم پورې مو شاوخوا ۴۰ زره پاکستانۍ روپۍ په بېلابېلو پوستو کې ورکړې.»
عبدالرحمن زیاتوي: «تر ټولو زیاتې پیسې له موږ څخه د خیبر ولسوالۍ په بېلابېلو ځایونو کې واخیستل شوې. که به مو پیسې نه ورکولې، ساعتونه به مو انتظار کاوه او موټر ته به د تګ اجازه نه ورکول کېده.»
هغه وايي، افغان کډوال له وړاندې خپل کورونه، کاروبارونه او شتمنۍ پرېږدي او خپل هېواد ته ستنېږي، نو په داسې حالت کې اضافي لګښتونه د دوی لپاره دروند مالي بار جوړوي.
عبدالرحمن له اړوندو چارواکو غواړي چې د دغو ادعاوو هر اړخیزه او شفافه څېړنه وکړي، څو نورې هغه کورنۍ چې افغانستان ته ستنېږي له ورته ستونزو سره مخ نه شي.
د جلالاباد اوسېدونکی عبدالغفور، چې له خپلې کورنۍ سره له پاکستانه افغانستان ته ستنېږي، وايي، د کور سامان او نور اړین توکي یې په یوه موټر کې بار کړي وو او د سفر پر مهال څو ځله په پولیسو پوستو کې درول شوي دي.
هغه وايي: «موږ یو موټر لرو چې د کور سامان او نور اړین توکي پکې بار دي. له اټک څخه تر تورخم پورې د سفر پر مهال مو په بېلابېلو پولیسو پوستو کې څو څو ځله ودرول شو. په ځینو ځایونو کې له موږ څخه د پیسو غوښتنه وشوه، خو زما وس نه رسېده چې په هره پوسته کې پیسې ورکړم.»
عبدالغفور زیاتوي: «ما د کور یو شمېر سامانونه وپلورل، یو څه پیسې مې پور کړې او په همدې مې د سفر او موټر لګښت برابر کړ. نورې پیسې ورکول راته ممکن نه و. کله چې مې د پیسو له ورکولو بښنه وغوښته، موږ نږدې لس ساعته د سړک پر غاړه انتظار کولو ته اړ شو.»
هغه وايي، په دې موده کې یې موټر ته د مخکې تګ اجازه نه ورکول کېده او څو ځله ترې بېلابېلې پوښتنې وشوې.
د عبدالغفور په وینا، په کورنۍ کې یې ښځې او ماشومان هم وو چې د سختې ګرمۍ او اوږده انتظار له امله له ګڼو ستونزو سره مخ شول.
په حمزه بابا کمپ کې د ټوکنونو د ناقانونه پلور ادعاوې
د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو پر مهال په ۲۰۲۵ کال کې د خیبر ولسوالۍ د لنډي کوتل په حمزه بابا کمپ کې د ټوکنونو د ناقانونه پلور او پېر د یوې منظمې شبکې د فعالیت ادعاوې هم شوې وې.
ګڼو افغان کورنیو ویلي وو چې کمپ ته د ننوتلو او د کډوالۍ اړوند چارو د ژر بشپړېدو لپاره ځانګړي ټوکنونه ځینو سیمهییزو کسانو ته ورکول کېدل او د دوی په وینا، دغه کار د پولیسو او د ولسوالۍ د ادارې د ځینو کارکوونکو په همکارۍ ترسره کېده.
د دغو کورنیو په وینا، وروسته به همدغه ټوکنونه افغان کډوالو ته په لوړو بیو پلورل کېدل.
افغان کډوالو ویلي وو چې له ټوکن پرته به دوی اړ کېدل څو څو ساعته او ځینې وختونه تر یوې ورځې زیات د خپل وار په انتظار پاتې شي.
د اغېزمنو کورنیو په وینا، د یوه ټوکن بیه له ۲۰ زرو څخه تر یوه لک پاکستانیو روپیو پورې اخیستل کېده.
دوی وايي، هغه کورنۍ چې د پیسو ورکولو توان یې درلود، چارې به یې ژر ترسره کېدې او وار به یې مخکې رسېده، خو بېوزله کورنۍ به اړ وې چې څو څو ورځې په کمپ کې د خپل وار په تمه پاتې شي.
که څه هم د دې قضیې د څېړنې اعلان شوی و، خو د ادعاوو له مخې په دې شبکه کې د ټولو ښکېلو کسانو پر ضد اغېزمنه او بشپړه قانوني اقدام ونه شوه.
د کډوالو د بېرته ستنېدو پر مهال د کمپونو ستونزې
د ملګرو ملتونو د کډوالو د عالي کمېشنرۍ د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۳ کال له پیل راهیسې تر اوسه شاوخوا ۲۵ لکه او ۷۰ زره افغان کډوال افغانستان ته بېرته ستانه شوي دي.
د بېرته ستنېدو په دې بهیر کې ډېری کورنۍ له ګڼو ستونزو سره مخ شوې دي، په ځانګړې توګه د اوړي او ژمي په موسمونو کې د تورخم او چمن له لارو د سفر پر مهال.
د راپورونو له مخې، د کډوالو لنډ مهاله مېشت کمپونو په ډېرو ځایونو کې د څښاک پاکو اوبو، سیوري او لنډمهاله استوګنې مناسب امکانات نه وو. له همدې امله ګڼ شمېر کډوال، په ځانګړې توګه ښځې، ماشومان، سپینږیري او ناروغان، اړ وو چې تر شنه اسمان لاندې ساعتونه او کله ناکله څو ورځې انتظار وباسي.
دا ستونزې یوازې لنډمهالې نه وې، بلکې د کډوالو په وینا هره ورځ تکرارېدې.
د لنډي کوتل او نورو لېږد مرکزونو څخه هره ورځ شاوخوا له ۳۰۰۰ څخه تر ۵۰۰۰ پورې کسان د تورخم له لارې افغانستان ته اوښتل. د تورخم او چمن پر لارو جوړ شوي کمپونه د ډېرو افغان کډوالو لپاره د بېرته ستنېدو د بهیر تر ټولو ستونزمن پړاو ګڼل کېږي.
محمد شاه فهد، چې یو افغان کډوال دی، وايي، په تورخم مناسبه سرپناه نشته او د څښاک پاکو اوبو ته لاسرسی هم ډېر محدود دی.
هغه وايي: «په کمپ کې ډېری کډوال اړ دي چې تر شنه اسمان لاندې شپه تېره کړي. هلته نه د اوسېدو مناسب ځای شته، نه د خوړو او اوبو کافي اسانتیاوې او نه هم د تشنابونو مناسب امکانات برابر شوي دي. له تورخم تر اوښتو وروسته هم وضعیت د پام وړ ښه نه وي.»
د سختې ګرمۍ له امله د ښځو او ماشومانو ستونزې
په حمزه بابا لنډ مهاله پنډغالي کې مېشتو افغان کورنیو ویلي چې د سختې ګرمۍ له امله یې ستونزې څو برابره زیاتې شوې دي.
د دوی په وینا، ډېری کسان ساعتونه او کله ناکله ټوله ورځ د خپل وار په تمه پاتې کېږي، خو د لمر له تودوخې څخه د ژغورنې لپاره کافي سیوری، یخې اوبه او د استراحت مناسب ځایونه په محدود ډول موجود دي.
د کډوالو په وینا، د دغو اسانتیاوو نشتوالی په ځانګړې توګه پر ښځو، ماشومانو، سپینږیرو او ناروغانو ډېر اغېز کوي.
د کابل اوسېدونکې ګل بي بي، چې نوم یې د امنیتي دلایلو له امله بدل شوی، له خپلو پنځو ماشومانو سره افغانستان ته ستنېږي. هغه وايي، له څو ورځو راهیسې په حمزه بابا کمپ کې ده.
ګل بي بي وايي: «دلته ښځې د نارینهوو په پرتله له ډېرو ستونزو سره مخ دي. د سختې ګرمۍ په موسم کې د کوچنیو ماشومانو ساتنه ډېره سخته ده، ځکه نه مناسب سیوری شته او نه هم د استراحت لپاره مناسب ځای.»
هغه زیاتوي: «ماشومان د تودوخې او تندې له امله ډېر ستړي او بېوسه کېږي او میندې د یخو اوبو او خوړو په برابرولو کې له ستونزو سره مخ وي. موږ اړ یو چې ساعتونه په کتارونو کې ودرېږو، چې له امله یې ښځې، امیندواره ښځې او سپین سرې ښځې له سختې ستړیا سره مخ کېږي.»
د هغې په وینا، ځینې ښځې د سختې ګرمۍ له امله ناروغه کېږي هم، خو بېړنۍ روغتیايي اسانتیاوې تل په وخت نه وي موجودې.
ګل بي بي وايي: «د تشنابونو او حفظالصحې اسانتیاوې هم کافي نه دي، چې له امله یې ښځې له اضافي ستونزو سره مخ کېږي. د شپې له خوا هم د استراحت لپاره مناسب ځای نه شته، نو موږ اړ یو چې له خپلو ماشومانو سره پر ځمکه یا د شنه اسمان لاندې شپه تېره کړو.»
په کمپ کې موجود ۲۸ کلن عبدالرحیم، چې له خپل ناروغ پلار سره په سفر و، وايي چې د سختې ګرمۍ له امله یې د پلار روغتیايي حالت د اوږده انتظار پر مهال خراب شو.
هغه وايي: «موږ څو ساعته د لمر لاندې انتظار ته اړ شو. زما پلار د زړه ناروغي لري او د سختې ګرمۍ له امله یې روغتیايي حالت نور هم خراب شو. په سنټر کې سیوری نږدې نه و او د څښاک اوبه هم پر وخت نه ترلاسه کېدې.»
عبدالرحیم زیاتوي: «ما څو ځله له مسولینو څخه د طبي مرستې غوښتنه وکړه. وروسته زما پلار ته په ساه اخیستلو کې سختې ستونزې پیدا شوې او رنګ یې ژېړ واوښت، چې زه یې ډېر اندېښمن کړم.»
د هغه په وینا، وروسته د نږدې رضاکارانو په مرسته خپل پلار د لنډي کوتل روغتون ته ولېږداوه.
هغه وايي: «که نه، حالت یې لا ډېر جدي کېدای شو.»
د ثبت او اسنادو د ارزونې د ځنډ شکایت
د ننګرهار اوسېدونکی عبدالواحد، چې له خپلې کورنۍ سره افغانستان ته ستنېږي، وايي، له دوو ورځو راهیسې په حمزه بابا کمپ کې دي، خو د اسنادو د ارزونې او ثبت بهیر یې لا نه دی بشپړ شوی.
هغه وايي: «د سختې ګرمۍ له امله د کوچنیو ماشومانو ساتنه ډېره سخته شوې ده. د غرمې پر مهال تودوخه ډېره لوړېږي او موږ اړ یو چې ډېری وخت تر شنه اسمان لاندې تېر کړو.»
عبدالواحد زیاتوي: «د څښاک پاکو او یخو اوبو محدود لاسرسی، د سیوري نشتوالی او د استراحت د مناسب ځایونو کموالی تر ټولو ډېر پر ښځو، ماشومانو او سپینږیرو اغېز کړی دی.»
هغه وايي، اقتصادي وضعیت یې دومره ښه نه دی چې هره ورځ له بازاره اوبه او خواړه واخلي.
عبدالواحد زیاتوي: «موږ څو کاله په پاکستان کې ژوند وکړ، اوس خپل هېواد ته بېرته ستنېږو، خو هیله مو دا ده چې د بېرته ستنېدو دا بهیر د انساني کرامت په درناوي او د مناسبو اسانتیاوو په برابرولو سره بشپړ شي.»
هغه له اړوندو چارواکو غواړي چې د ثبت او تصفیې بهیر چټک کړي.
«زموږ له اړوندو چارواکو یوازې دا غوښتنه ده چې د ثبت او تصفیې بهیر چټک کړي، څو نور اړ نه شو چې څو ورځې د دې سختې ګرمۍ په منځ کې انتظار وباسو او وکولای شو په خوندي توګه خپلو کورونو ته ورسېږو.»
د بشري حقونو د فعالانو اندېښنې
د بشري حقونو فعالانو او مرستندویو بنسټونو څو ځله خبرداری ورکړی چې د سختې ګرمۍ د څپې پر مهال د افغان کډوالو ایستل، په ځانګړې توګه د ماشومانو، سپینږیرو او ناروغانو لپاره، جدي روغتیايي خطرونه رامنځته کولای شي.
خو پاکستاني چارواکي وايي، هغه بهرني وګړي چې په قانوني اسنادو پرته په دغه هېواد کې اوسي، د حکومت د پالیسۍ له مخې به یې د بېرته ستنولو بهیر دوام ولري.
په همدې حال کې، د افغان کډوالو د بډو اخیستو، د اوږده انتظار، د کمپونو د نامناسبو شرایطو او د ثبت او تصفیې د بهیر د ځنډ په اړه ادعاوې لا هم دوام لري؛ هغه ستونزې چې د کډوالو په وینا، د بېرته ستنېدو بهیر یې د ډېرو کورنیو لپاره له یوه سخت بشري او مالي فشار سره مخ کړی دی.
په خیبر پښتونخوا ایالت کې پولیسو د بې اسناده افغان کډوالو پر ضد پراخ عملیات پیل کړي، چې پکې د کورونو نړول، د پېژندپاڼو پلټنه او د افغانانو نیول او ایستل شامل دي.
د فرانسې خبري اژانس د راپور له مخې، د پېښور اړوند د مټني په سیمه کې، چې شاوخوا ۲۰۰ افغان کورنۍ پکې اوسېدې، ګڼ کورونه د جولای په روانه میاشت کې نړول شوي دي.
د سیمې یوه اوسېدونکي، ۵۰ کلن نجیب الرحمن، ویلي چې غوښتل یې د خپل پلار درمل او د ماشومانو د ښوونځي اسناد له کوره وباسي، خو د ده په وینا پولیسو ورته اجازه ورنه کړه او کور یې ونړاوه.
هغه وویل، اوس خلک خپل د کور سامانونه، لکه بسترې او لمریزې برېښنا وسایل، په موټرو کې باروي او افغانستان ته ستنېږي.
د پاکستان کورنیو چارو وزارت د جون په میاشت کې امنیتي ادارو ته امر کړی و چې د جولای له لسمې نېټې وروسته بې ویزې افغانان ونیسي او بېرته یې افغانستان ته ولېږي.
په پېښور کې یوه امنیتي چارواکي، چې نوم یې نه دی خپور شوی، ویلي د جولای له لسمې راهیسې د بې اسناده افغانانو پر ضد پراخ عملیات روان دي او پولیسو له دې وړاندې د ایالت په بېلابېلو سیمو کې د افغان کډوالو معلومات راټول کړي وو.
چارواکو ویلي، د جولای له لسمې مخکې افغانانو ته د جوماتونو د لاوډسپیکرونو او د قومي مشرانو له لارې خبرداری ورکړل شوی و چې سیمه پرېږدي.
خو ځینو افغانانو ویلي، د اقتصادي ستونزو او بې وسۍ له امله نه شي کولای ژر ووځي.
د مټني یوه بل اوسېدونکي ۷۰ کلن احمد ملا، چې کور یې هم نړول شوی، ویلي: «پولیس زموږ شرایط نه ګوري، نه زما روغتیا ته پام کوي او نه دا چې جېب کې پیسې لرم که نه.»
په همدې حال کې، په پېښور کې د «وړوکی کابل» په نوم مشهور بورډ بازار، چې زرګونه افغان سوداګر پکې کاروبار کوي، هم اغېزمن شوی دی.
د بازار یوه سوداګر ذبيح الله ویلي، د پولیسو د عملیاتو له امله ډېر افغانان په خپلو کورونو کې پټ دي او کاروبارونه نږدې درېدلي دي.
د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې، د جولای تر ۱۱مې پورې په اوو ورځو کې نږدې شپږ زره او ۲۰۰ افغانان له پاکستانه افغانستان ته جبري ستانه شوي، چې دا د تېرې اوونۍ په پرتله شاوخوا یو پر درېیمه زیاتوالی ښيي.
د راپور له مخې، پاکستان له ۲۰۲۳ کال راهیسې د امنیتي دلایلو له مخې د افغان کډوالو د ایستلو بهیر پیل کړی او تر اوسه شاوخوا ۲،۳ میلیونه افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.
اوس هم د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، له یو میلیون څخه ډېر افغانان په پاکستان کې ژوند کوي.
پاکستان ادعا کوي چې په وروستیو کلونو کې د وسلهوالو بریدونو له زیاتېدو وروسته یې د بې اسناده بهرنیانو د ایستلو پالیسي پلې کړې او ان د افغانستان دننه یې هم د هغو وسلهوالو پر ضد هوايي بریدونه کړي چې د اسلاماباد په وینا له افغان خاورې فعالیت کوي.
خو د طالبانو حکومت دا ادعاوې رد کړې او ویلي یې دي چې د پاکستان په بریدونو کې ملکي وګړي وژل شوي دي.
پاکستان کې د افغان کډوالو د نیولو او ایستلو بهیر ورځ تر بلې پراخېږي. پاکستاني چارواکي وایي، په بېلابېلو سیمو کې د افغانانو پر ضد عملیات روان دي، په داسې حال کې چې د ملګرو ملتونو اړوند بنسټونه د جبري ستنولو د زیاتېدو په اړه اندېښنه څرګندوي او کډوال د خپل برخلیک په اړه اندېښنې لري.
د پاکستاني چارواکو د رسمي شمېرو له مخې، یوازې د سېشنبې په ورځ له ۴۴۰۰ څخه ډېر افغانان د تورخم له لارې افغانستان ته ستانه کړل شوي دي. په دې ډله کې ۱۷۶۸ تنه د ثبت سند(پي ار او) لرونکي، ۶۱۶ د افغان تابعیت کارت (ای سي سي) لرونکي او ۲۰۸۰ هغه کسان وو چې د پاکستان د حکومت په وینا، په غیرقانوني توګه یې په دغه هېواد کې ژوند کاوه.
په خېبر پښتونخوا کې د صوابۍ ولسوالۍ سیمهییزو چارواکو ویلي، په تېرو درېیو ورځو کې یې ۳۵۰ افغانان نیولي او افغانستان ته یې استولي دي.
د صوابۍ مرستیال کمېشنر ډاکټر طارقالله ویلي، لا هم شاوخوا ۱۲۰۰ افغانان په دې ولسوالۍ کې پاتې دي او حکومت به هغوی هم پیدا او افغانستان ته ولېږي.
هغه ویلي: «د حکومت پالیسي روښانه ده، نور هېڅ افغان ته د پاتې کېدو اجازه نشته».
یو افغان کډوال چې له لسو کلونو راهیسې په صوابۍ کې ژوند کوي او د امنیتي اندېښنو له امله یې ونه غوښتل نوم یې خپور شي، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل:«له څو ورځو راهیسې مو ژوند په بشپړ ډول بدل شوی دی. ماشومان مو له وېرې ښوونځي ته نه شي تللی او موږ خپله هم د اړتیا وړ توکو د اخیستو لپاره بازار ته په ډاډه زړه نه شو وتلی. هره شېبه وېره لرو چې پولیس به راشي او موږ به ونیسي. که افغانستان ته په زور واستول شو، نه کور لرو، نه د کار زمینه او نه هم داسې څوک شته چې زموږ ملاتړ وکړي».
هغه وايي، ډېری افغان کورنۍ اوس خپلې ورځې د پټېدو او د راتلونکي د نامعلوم برخلیک په اندېښنه تېروي. همداراز د صوابۍ د پولیسو چارواکو خلکو ته خبرداری ورکړی چې هر هغه څوک چې افغانانو ته پناه ورکړي یا خپل کورونه په کرایه ورکړي، له قانوني اقدام سره به مخ شي.
بل لورته په هریپور او مومندو ولسوالیو کې هم پولیسو د عملیاتو پر مهال ۷۴ افغانان نیولي او د پېښور لنډمهالي مرکز ته یې لېږدولي، څو وروسته افغانستان ته واستول شي.
د چارواکو په وینا، هغه ټول افغانان چې قانوني ویزه نه لري یا یې د ویزې موده پای ته رسېدلې وي، نیول کېږي او له هېواده ایستل کېږي.
ثمرالدین چې د ډیری کلونو راهیسې په هریپور کې اوسېده او اوس د ایستلو له ګواښ سره مخ دی، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وایي: «موږ کلونه په پاکستان کې تېر کړل. زموږ ماشومان دلته لوی شوي او ژوند مو له همدې ټولنې سره تړلی دی، خو اوس داسې احساس کوو چې هر څه مو له لاسه وځي. افغانستان ته ستنېدل زموږ لپاره یوازې د ځای بدلول نه دي، بلکې د ژوند له نوې او سختې بېباورۍ سره مخ کېدل دي. هیله لرو چې نړیواله ټولنه زموږ وضعیت له نږدې وڅاري او د هغو افغانانو لپاره چې د خطر له امله وتلي، یوه قانوني او انساني حللاره ومومي».
په همدې حال کې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍاو د کډوالۍ نړیوال سازمانپه خپل وروستي ګډ راپور کې ویلي، چې د جون له ۲۸مې څخه د جولای تر څلورمې پورې ۱۹ زره او ۱۳۰ افغانان د تورخم، غلام خان، چمن، بادیني او بهرامچې له لارو افغانستان ته ستانه کړل شوي دي.
د راپور له مخې، د تېرو اوونیو په پرتله د بېرته ستنېدونکو شمېر ۵۹ سلنه زیات شوی دی او یوازې په همدې موده کې ۱۶۳۸ افغانان په جبري ډول له پاکستان څخه ایستل شوي دي.
د ملګرو ملتونو په وینا، د جبري ستنولو د چټک زیاتوالي یو مهم لامل د جولای د لسمې نېټې له ضربالاجل سره تړلې اندېښنې او د پاکستان د امنیتي عملیاتو پراخېدل دي.
دا په داسې حال کې ده چې پاکستان د افغان کډوالو ایستل د خپلې کډوالۍ پالیسۍ د تطبیق برخه بولي، د بشري حقونو بنسټونه او نړیوال سازمانونه خبرداری ورکوي چې جبري ستنول، په ځانګړي ډول د هغو افغانانو لپاره چې افغانستان ته په ستنېدو له امنیتي او اقتصادي ګواښونو سره مخ دي، د بشري حقونو له جدي ننګونو څخه ګڼل کېږي.