بښنې نړیوال سازمان: د روږدو درملنې پر مرکز د پاکستان برید باید د جنګي جرم په توګه وڅېړل شي

شفیع اعظم د یکشنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۸مه) په خپله اېکس پاڼه ویلي، افغانستان له ۲۰۲۱ تر ۲۰۲۴ کال پورې د خپلو محصولاتو له نیمايي ډېره برخه پاکستان ته صادروله، خو د افغانستان او پاکستان تر منځ د سوداګریزو لارو له بندېدو وروسته افغانستان د خپلو محصولاتو لپاره نوي نړۍوال بازارونه موندلي دي.

هغه زیاته کړې: « د ۲۰۲۱ تر ۲۰۲۴ د افغانستان ۶۰ سلنه صادرات یوازې پاکستان ته وو. د لارو بندېدو له امله مرکزي اسیا، روسیې، چین، هند، خلیج او اروپا ته مخه شوه او په سرعت نوي مارکېټونه د تسخیر په حال کې دي».

نوموړي ویلي، د سوداګریزو محدودیتونو له امله د صادراتو بازارونه متنوع شوي او ورسره یې له سوداګرو غوښتي، چې د خپلو محصولاتو کیفیت او بسته‌ بندي له نړیوالو معیارونو سره برابر کړي او همداراز یې زیاته یې کړه: «نوي مارکېټونه لوړ معیارات لري او افغان سوداګر اړ شوي چې خپل کیفیت/پکیجنګ اوچت کړي».

د پاکستان او طالبانو ترمنځ پر ډیورنډ کرښه تر نښتو وروسته د تورخم او چمن په ګډون د دواړو هېوادونو ترمنځ ټولې لارې د ۱۴۰۴ کال د تلې له ۲۱مې راهیسې تړل شوي او د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګري هم په ټپه درېدلې ده. اوس‌مهال یوازې افغان کډوال له پاکستان څخه افغانستان ته د ستنېدو اجازه لري او له هغې پرته پر یادو لارو هر ډول تګ‌راتګ درېدلی دی.

د پاکستان- افغانستان د سوداګرۍ ګډې خونې د مسوولینو په وینا، د افغانستان او پاکستان تر منځ د لارو تړل پاتې کېدو له امله پاکستان ته نږدې ۹۸۰ مېلیونه او افغانستان ته نږدې ۴۹۵ مېلیونه امریکایي‌ ډالره زیان رسېدلی دی.

د اعلامیې له مخې، د جون په ۲۹مه د پاکستان هوايي بریدونو د افغانستان په درېیو ختیځو ولایتونو کې لږ تر لږه ۲۸ ملکي وګړي وژلي او ۴۹ نور یې، چې ښځې او ماشومان هم پکې شامل دي، ټپیان کړي دي.

د بشري حقونو د څار سازمان ویلي، دغه شمېرې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) د موندنو پر بنسټ وړاندې شوې دي.

پاکستاني چارواکو ویلي چې په دغو بریدونو کې یې هغه وسله‌وال په نښه کړي چې د دوی په وینا، څو ورځې وړاندې یې په کراچۍ کې پر پاکستاني امنیتي ځواکونو برید کړی و، خو د عملیاتو د هدفونو په اړه یې نور جزئیات نه دي خپاره کړي.

د بشري حقونو د څار سازمان د یوناما د راپور په حواله ویلي، یوازې د ۲۰۲۶ کال په لومړیو درېیو میاشتو کې د پاکستاني ځواکونو د بریدونو له امله په افغانستان کې له ۷۵۰ څخه زیات ملکي وګړي وژل شوي یا ټپیان شوي دي.

د راپور له مخې، د دغو تلفاتو ډېره برخه د افغانستان په ختیځو او سویلي سیمو کې د هوايي بریدونو له امله رامنځته شوې ده.

دغه سازمان ټینګار کړی چې که څه هم یوازې د ملکي وګړو تلفات په خپله د جنګي جرم ثبوت نه ګڼل کېږي، خو د ملکي وګړو د پرله‌پسې وژل کېدو او ټپي کېدو راپورونه د دې اړتیا ډېروي چې د جګړې د قوانینو د احتمالي سرغړونو په اړه خپلواکې او بې‌طرفه څېړنې ترسره شي.

د بشري حقونو د څار سازمان همداراز د اپرېل د ۲۷مې نېټې د کونړ هوايي برید ته اشاره کړې او د یوناما د معلوماتو له مخې یې ویلي چې په دغه برید کې اووه ملکي وګړي وژل شوي او ۷۹ نور، چې ۱۳ ښځې او ۳۹ ماشومان هم پکې شامل وو، ټپیان شوي دي.

د سازمان په وینا، د سیمې یوه اوسېدونکي ویلي چې په دې برید کې یې څلور کلنې لور د لاس ګوتې له لاسه ورکړې او ۱۱ کلن ورور یې وژل شوی دی.

اعلامیه همداراز د مارچ د ۱۶مې نېټې هغه هوايي برید ته اشاره کوي چې په کابل کې د «امید» په نوم د معتادینو د درملنې پر مرکز شوی و. د بشري حقونو د څار سازمان ادعا کړې چې په دغه برید کې لږ تر لږه ۲۶۹ ملکي وګړي وژل شوي او له ۱۲۲ څخه زیات نور ټپیان شوي دي.

د سازمان په وینا، د دوی څېړنو داسې هېڅ شواهد نه دي موندلي چې وښيي د «امید» مرکز د پوځي موخو لپاره کارول کېده، له همدې امله یې دغه برید «غیرقانوني او بې‌تفکیکه» بللی دی.

د اعلامیې په وروستۍ برخه کې ویل شوي چې د پاکستاني ځواکونو د بې‌پیلوټه الوتکو بریدونو او توپچي بریدونو له امله د افغانستان په ځینو سیمو کې ۱۹ روغتیايي مرکزونه تړل شوي او دا وضعیت، له پاکستان څخه د افغان کډوالو د جبري ستنولو له بهیر سره یوځای، بشري وضعیت لا پسې خراب کړی دی.

عباسي د چهارشنبې په ورځ د بشري حقونو د څار سازمان پر وېبپاڼه په خپور شوې یاداښت کې لیکلي، هغه راپورونه چې په دغو بریدونو کې د ملکي وګړو د وژل کېدو خبر ورکوي، د پاکستاني ځواکونو او طالبانو له خوا د جګړې د قوانینو د احتمالي سرغړونو د خپلواکې ارزونې اړتیا نوره هم ډېروي.

هغې د ۱۴۰۴ کال د کب په ۲۵مه په کابل کې د «امید» د معتادینو د بیارغونې پر مرکز د پاکستان هوايي برید ته هم اشاره کړې او ویلي یې دي، د بشري حقونو د څار سازمان داسې هېڅ شواهد نه دي موندلي چې وښيي دغه مرکز د پوځي موخو لپاره کارول کېده.

د هغې په وینا، د دې سازمان موندنې ښيي چې پر «امید» مرکز برید د پوځي او ملکي هدفونو له تفکیک پرته ترسره شوی او د نړیوالو بشردوستانه قوانینو له مخې غیرقانوني ګڼل کېږي.

عباسي زیاته کړې چې د پاکستاني ځواکونو هوايي بریدونو او توپچي بریدونو د افغانستان په ځینو سیمو کې ۱۹روغتیايي مرکزونه تړلي دي.

هغې ویلي، په دغو سیمو کې بشري وضعیت له دې وړاندې هم خراب و، خو له پاکستان څخه د افغان کډوالو جبري ایستلو پر دغو سیمو نور فشار هم زیات کړی دی.

د بشري حقونو د څار سازمان دې څېړونکې ټینګار کړی چې د نړیوال بشردوستانه قانون له مخې، د جګړې ټول ښکېل لوري مکلف دي د ملکي وګړو د زیان د مخنیوي لپاره ټول ممکن احتیاطي اقدامات ترسره کړي.

عباسي له پاکستاني ځواکونو او طالبانو دواړو غوښتي چې د ګڼ مېشتو سیمو په شاوخوا کې د پوځي هدفونو له ځای پر ځای کولو ډډه وکړي او زیاته کړې یې ده چې د جګړې د قوانینو سرغړونه د یوه لوري له خوا، بل لوری د دغو قوانینو له رعایتولو نه معاف کوي.

داوړ زیاته کړه، په ۲۰۱۹کال کې د پاکستان ځینو کړیو هڅه کوله چې خلک له طالبانو سره خبرو ته وهڅوي؛ خو دوی دغه دریځ نه مانه. هغه وایي: «افغانستان مو په همدې خلکو وران کړ او د دوحې له پرېکړې وروسته افغانستان طالبانو ته وسپارل شو».

د نوموړي په وینا؛ «د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف ته ویلي و، چې پوځ د طالبانو د راوستلو لپاره لس اربه روپۍ غواړي؛ خو هدف یې دا و چې وسله‌وال پاکستان ته راولي او په دوی د خلکو اساسي او سیاسي حقونه تر پښو لاندې کړي».

داوړ ادعا وکړه، چې امریکا او طالبان په پاکستان کې هم‌مهاله حضور لاره؛ خو د جګړې لپاره به افغانستان ته تلل. هغه وویل، اوس چې په بلوچستان کې ناامني روانه ده هر څوک پوهېږي چې د دې تر شا استخباراتي ادارې دي او همدوی وسله‌وال روزلي او ځای پرځای کړي دي.
محسن داوړ د پاکستان پر عدلیې هم نیوکه وکړه او ویې ویل، سترې محکمې په خپله ویلي چې استخباراتي ادارې د دوی په پرېکړو کې لاسوهنه کوي او حتی محکمې له دغه ادارو د خپل امنیت غوښتنه کوي.

داوړ همدارنګه ادعا وکړه، چې پاکستان د امریکا «کالوني» ده او زیاته یې کړه: «په کومه اوږه چې ټوپک اېښودل کېږي، هغه د پښتون وي، په ماشه چې کومه ګوته وي هغه هم د پښتنو وي او په کومه سینه چې ګولۍ لګېږي، هغه هم د‌ پښتنو وي».

نوموړي د طالبانو اړوند رسنۍ سره په مرکه کې ویلي، پاکستان هر ځل په دې پلمه پر ملکي وګړو بریدونه کوي چې ګواکې د تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) پر ضد عملیات ترسره کوي. فطرت د افغانستان پر خاوره د پاکستان بریدونه د اسراییل له‌خوا پر فلسطین د بریدونو سره پرتله کړي او ویلي یې دي چې دواړه ملکي وګړي په نښه کوي.

هغه ټینګار کړی، چې د پاکستان هېڅ برید بې‌ځوابه نه‌دی پاتې شوی؛ خو د دواړه خواوو د بریدونو ترمنځ توپیر دا دی، چې پاکستان پر ملکي وګړو بریدونه کوي او طالبان یې پوځي اهداف په نښه کوي.

نوموړي یو ځل بیا هغه ادعاوې رد کړې، چې ګواکې د تحریک طالبان پاکستان غړي د افغانستان په خاوره کې حضور لري. هغه ویلي، طالبان به اجازه ورنه کړي چې د افغانستان خاوره د بل هېواد پرضد وکارول شي.