د ایران د پوځ ویاند امیرمحمد اکرمينیا وویل، چې وسلهوال ځواکونه له امریکا سره د شخړې «نوي پړاو» ته داخل شوي او که د ایران پر سویلي زېربناوو د امریکا بریدونه دوام ومومي؛ نو ایران به د جګړې د مخنیوي لپاره «نوې ستراتیژۍ او سناریوګانې» پلي کړي.
هغه له دفاع پرېس خبري اژانس سره په مرکه کې ویلي، د ایران د وسلهوالو ځواکونو غچ اخیستونکي بریدونه به تر هغه دوام ولري چې امریکا د ایران پر تاسیساتو او ساحلي سیمو بریدونو ته دوام ورکوي.
د شانګهای همکارۍ سازمان د امنیت او سرحدونو اړوند ۱۲مه غونډه د ډلهییز امنیت تړون سازمان د پلاوي په ګډون په پاکستان کې ترسره شوه. په غونډه کې د ډلهییز امنیت ټینګښټ د ټولو نړۍوالو سازمانونو له نږدې همکارۍ پرته ناشونې چاره ګڼل شوې ده.
د ډلهییز امنیت تړون سازمان د ګډو ځواکونو مشر اندري سیردکوف په دغه غونډه کې د ناورینونو پر وخت پېژندنې او د امنیت د ټینګښت لپاره د نړۍوالو سازمانونو پر همغږو اقداماتو ټینګار وکړ.
د ډلهییز امنیت تړون سازمان د سېشنبې په ورځ (د چنګاښ ۳۰مه) په یوه خبرپاڼه کې د اندري سردیوکوف په حواله لیکلي، چې د ګډ امنیت ټینګښت د ټولو نړۍوالو سازمانونو له نږدې همکارۍ پرته ناشونې چاره ده.
د یادې غونډې په څنډه کې د ډلهییز امنیت تړون سازمان استازو د شانګهای همکارۍ سازمان د ترهګرۍ ضد اجرایي جوړښت، د خپلواکو ګډو هېوادونو د ټولنې د ترهګرۍ ضد مرکز او د دغه ټولنې د سرحدي ځواکونو د قوماندانانو د شورا له چارواکو سره لیدنې او خبرې وکړې.
په دغه سلا مشورو کې دواړه لوریو د امنیتي ګواښونو پر وړاندې د ګډې همکارۍ د پراختیا او د سرحدي امنیت د پیاوړتیا په اړه نظرونه تبادله کړل.
پاکستان د شانګهای همکارۍ سازمان غړی هېواد دی او د دغه سرحدي غونډې کوربهتوب یې پر غاړه درلود. د ډلهییز امنیت تړون پلاوي هم د سیمهییز امنیت په چارو کې د همکار سازمان په توګه په دې غونډه کې ګډون کړی و.
امریکا او سعودي عربستان د چهارشنبې په ورځ د «۱۲۳ هوکړې» په نوم د اټومي همکارۍ هوکړهلیک لاسلیک کړ. دغه هوکړه کولای شي د سعودي عربستان د ملکي اټومي پروګرام په چوکاټ کې په دغه هېواد کې د یورانیمو غني کولو تاسیساتو د جوړېدو لپاره لاره هواره کړي.
د امریکا د انرژۍ وزیر کرېس رایټ او د سعودي عربستان د انرژۍ وزیر عبدالعزیز بن سلمان دغه هوکړه د یوې «دوهاړخیزې محافظتي تړون» سره یو ځای لاسلیک کړه. د دوو باخبره سرچینو په وینا؛ دغه چوکاټ به د یوې ګډې تخنیکي ارزونې له بشپړېدو وروسته په سعودي عربستان کې د یورانیمو غني کولو تاسیساتو د جوړېدو زمینه برابره کړي.
د اسوشیټېډ پرېس د راپور له مخې؛ کرېس رایټ په یوه اعلامیه کې ویلي، دغه هوکړې د دواړو هېوادونو د ګډې ژمنې څرګندونه کوي چې سوداګریزې اړیکې پراخې، اقتصادي هوساینه پیاوړې او د خپلو متحدانو امنیت پراخ کړي. هغه ټینګار وکړ، چې دغه همکاري د اټومي خوندیتوب او د اټومي وسلو د خپرېدو د مخنیوي د لوړو نړۍوالو معیارونو پر بنسټ ترسره کېږي.
خو په دغه هوکړهلیک کې د اټومي انرژۍ د نړۍوالې ادارې «الحاقي پروتوکول» نهدی شامل؛ هغه پروتوکول چې د اټومي فعالیتونو د پراخو پلټنو او څار زمینه برابروي. د دغه مېکانیزم نشتوالي د ځینو کارپوهانو اندېښنې راپارولې دي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو د نیوکو په ځواب کې وویل: «امریکا به له هېڅ داسې هېواد سره هوکړه ونه کړي، چې د اټومي وسلو د خپرېدو ګواښ رامنځته کړي». د یادې هوکړې له مخې؛ امریکايي شرکتونه به د سعودي عربستان د اټومي پروګرام په پراختیا کې ونډه ولري.
دغه هوکړه به د ارزونې لپاره د امریکا کانګرس ته واستول شي او ښايي د ځینو قانون جوړونکو له مخالفت سره مخ شي.
په منځني ختیځ کې د اټومي سیالۍ اندېښنې
د یادې هوکړې اعلان په داسې مهال شوی، چې امریکا او اسراییل له ایران سره په جګړه بوخت دي؛ هغه جګړه چې د اعلان شویو موخو له ډلې یې یوه دا وه، چې د تهران د اټومي وسلو د جوړولو وړتیا لهمنځه یوسي. ایران تل ټینګار کړی، چې د یورانیمو غني کولو پروګرام یې سولهییزې موخې لري.
په لندن کې د نړۍوالو ستراتیژیکو مطالعاتو د انسټیټیوټ د اټومي چارو کارپوه الکساندر بولفراس دغه هوکړه د اټومي وسلو د خپرېدو د مخنیوي په تګلاره کې «یو بنسټیز بدلون» وباله.
هغه اسوشیټېډ پرېس ته وویل، امریکا د خپلې پخوانۍ تګلارې خلاف چمتو شوې چې سعودي عربستان ته ډېره حساسه اټومي ټېکنالوژي ورکړي پرته له دې چې دغه هېواد د نړۍوالې اټومي څار تر ټولو سختو معیارونو ته ژمن کړي.
کارپوهان خبرداری ورکوي، چې د یورانیمو غني کولو وړتیا که څه هم په خپله د اټومي وسلې د جوړولو معنا نهلري؛ خو د اټومي وسلو د تولید پر لور د تګ لپاره اړین تخنیکي بنسټ برابرولای شي.
د سعودي عربستان ولیعهد محمد بن سلمان تر دې مخکې ویلي و، که ایران اټومي وسلې ترلاسه کړي سعودي عربستان به هم همدا لاره خپله کړي. متحده عربي اماراتو هم تر دې مخکې د براکه اټومي برېښناکوټ د جوړولو لپاره له امریکا سره د «۱۲۳ هوکړه» لاسلیک کړې وه؛ خو د سعودي عربستان برعکس یې د یورانیمو غني کولو له حقه تېر شوی و. د اټومي وسلو د خپرېدو د مخنیوي کارپوهان دغه اقدام د ملکي اټومي همکاریو په برخه کې «طلایي معیار» ګڼي.
د امریکا د جګړې وزیر پیټ هېګسېت وایي، واشنګټن نه غواړي د ایران جګړه د پخوا په څېر د «افغانستان او عراق د احمقانه جګړو» په بڼه پر مخ یوسي. هېګسېت وویل، تراوسه په ایران کې جګړې امریکا ته تر ۳۷ مېلیارد ډالرو ډېر لګښت اړولی.
د نوموړي په خبره؛ د پوځي عملیاتو د دوام لپاره به ۷۰ مېلیارد ډالره نورې اضافي بودجې ته هم اړتیا وي. د امریکا د جګړې وزیر دغه څرګندونې هغو نیوکو ته په ځواب کې وکړې، چې ګواکې امریکا ښايي د افغانستان او عراق د جګړو په څېر یوې اوږدمهاله جګړې ته ننوځي.
هغه وویل، د امریکا موخه له دې جګړې څخه په ایران کې د ټولنې جوړول یا د نظام بدلول نهدي؛ بلکې تمرکز یې د تهران د اټومي وسلو د ترلاسه کولو پر مخنیوي دی. ښاغلي هېګسېت وویل: «زموږ نسل ولیدل، چې دواړه ګوندونو هڅه وکړه په افغانستان او عراق کې دغه ټولنې د امریکايي بېلګې له مخې ورغوي او بدلې کړي؛ خو دغه کار د زرګونه کسانو د ژوند په بیه ډېر دروند تاوان درلود».
د امریکا د جګړې وزیر زیاته کړه، چې په عراق او افغانستان کې زرګونه نارینه او ښځې ووژل شوې او د قربانیانو شمېر لسګونه زرو ته ورسېد. پیټ هېګسېت وویل: «ولسمشر ټرمپ ویلي و، چې موږ به بیا هېڅکله داسې احمقانه جګړو ته داخل نهشو او تراوسه یې هم همداسې کړي دي».
هغه ټینګار وکړ، چې واشنګټن د ایراني ټولنې د بیا جوړولو هڅه نهکوي؛ بلکې غواړي ډاډ ترلاسه کړي چې ایران هیڅکله د اټومي وسلې جوړولو لاره ونه مومي. ښاغلي هېګسېت په غونډه کې د خپلو خبرو پر دوام وویل، تراوسه د ایران جګړې امریکا ته تر ۳۷ مېلیارد ډالرو ډېر لګښت اړولی او حکومت له کانګرس نه د پوځي عملیاتو د دوام او د پوځ د اړتیاوو پوره کولو لپاره د شاوخوا ۷۰ مېلیارد ډالرو اضافي بودجې غوښتنه کړې ده.
د امریکا د جګړې وزیر دغه مالي غوښتنه د پنټاګون د بېړنیو اړتیاوو یوه برخه وبلله او ویې ویل، که دغه مالي سرچینې برابرې نهشي د امریکا پوځ به د تجهیزاتو او پوځي عملیاتو په برخه کې له جدي کمښت سره مخ شي.
هغه زیاته کړه، چې دغه بودجه د ډونالډ ټرمپ د ۱.۵ ټرېلیون ډالرو د دفاعي بودجې له وړاندیز سره یوځای د امریکا د پوځ لپاره یوه اوږدمهاله پانګونه ګڼل کېږي.
د ډیموکراټ ګوند سناتوره او د سنا د بودجې د تخصیص کمېټې مخکښې غړې پیټي موري وویل، چې د ایران جګړه «یو ځل بیا له کنټروله د وتلو په حال کې ده». هغې وپوښتل په داسې حال کې چې ولسمشر ټرمپ مخکې ویلي و، هوکړه نږدې ده او جګړه به ژر پای ته ورسېږي اوس ولې حکومت د ۷۰ مېلیارد ډالرو اضافي بودجې غوښتنه کوي؟
د جمهوري غوښتونکو د بودجې د وړاندیز ډېره برخه د جګړې اړوندو لګښتونو ته ځانګړې شوې او ټاکل شوې، چې د «بودجوي مصالحې» په نوم د یوه ځانګړي بهیر له لارې تصویب شي. جمهوري غوښتونکو پخوا د ډونالډ ټرمپ د مالیې کمولو او ځینې دفاعي لګښتونو د تصویب لپاره ورته پروسه کارولې ده.
ځینو محافظه کاره جمهوري غوښتونکو هم غوښتنه کړې، چې د جګړې نوي لګښتونه دې د حکومت په نورو برخو کې د کمښت له لارې جبران شي.
د روسیې د التای پوهنتون یوه پلاوي د طالبانو د تخنیکي او مسلکي زدهکړو ادارې له رييس سره په کتنه کې وویل، روسیه چمتو ده، چې د افغانستان د تخنیکي او مسلکي زدهکړو مرکزونو د تجهیز او تمویل په برخو کې خپلې همکارۍ لا پراخې کړي.
د طالبانو د تخنیکي او مسلکي زدهکړو ادارې د چهارشنبې په ورځ (د چنګاش ۳۱مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، د روسیې د التای پیداګوژیک پوهنتون مرستیال یوګني ویکتوروویچ کایګورودوف او همدارنګه په افغانستان کې د روسیې د علومو او کلتور د مرکز رییس سرګي استوپاچوف له غلام حیدر شهامت سره په کتنه کې د تخنیکي او مسلکي زدهکړو په برخه کې د افغانستان او روسیې ترمنځ د تخنيکي او ښوونیزو همکاریو د پراختیا او پیاوړتیا په تړاو خبرې وکړې.
د خبرپاڼې لهمخې، د التای پوهنتون مرستیال په دې کتنه کې څرګنده کړه: «روسیه چمتو ده، چې د افغانستان د تخنیکي او مسلکي زدهکړو مرکزونو د تجهیز او تمویل په برخه کې خپلې همکارۍ لا پراخې کړي».
نوموړي همدارنګه د تخنیکي او مسلکي زدهکړو د مرکزونو استادانو او زدهکوونکو ته روسیې هېواد ته د علمي سفرونو د زمینې برابرولو ډاډ هم ورکړ.
غلام حیدر شهامت هم په دې کتنه کې د افغانستان او روسیې ترمنځ علمي همکارۍ مهمې وبللې او د دغو همکاریو د لا پیاوړتیا او پراختیا هرکلی یې وکړ او همداراز د همکاریو د لا پیاوړتیا لپاره د دغه ډول ناستو پر دوام هم ټينګار وشو.
دامریکا مرکزي قوماندانۍ (سېنټکام) اعلان کړی چې امریکايي ځواکونو د ولسمشر ډونالډ ټرمپ په امر د ایران د پوځي هدفونو پر ضد د بریدونو نوې څپه پیل کړې ده.
سېنټکام په یوه خبرپاڼه کې ویلي، دغه عملیات د ایران پر وخت د شپې په یوه بجه پیل شوي او د ایران د اسلامي جمهوریت پوځي هدفونه یې په نښه کړي دي.
د خبرپاڼې له مخې، د دغو بریدونو موخه د ایران د هغو پوځي وړتیاوو لا کمزوري کول دي چې د سیمې په اوبو کې د ملکي سمندري تګراتګ او سوداګریزو بېړیو لپاره ګواښ ګڼل کېږي.
سنټکام زیاته کړې چې دا پوځي عملیات به تر هغه دوام وکړي څو د ایران هغه وړتیاوې نورې هم کمزورې شي چې د نړیوالو اوبو د امنیت او د سوداګریزو بېړیو د خوندي تګراتګ لپاره ګواښ رامنځته کوي.
تر اوسه د ایران چارواکو د سنټکام د دې ادعا په اړه رسمي غبرګون نه دی ښودلی او د بریدونو د احتمالي زیانونو په اړه هم معلومات نه دي خپاره شوي.