• العربية
  • فارسی
  • English
Brand
  • پروګرامونه
  • افغانستان
  • نړۍ
  • ښځې
  • کلتور او ټولنه
  • معلومات او ټېکنالوژي
  • سپورت
  • پروګرامونه
  • افغانستان
  • نړۍ
  • ښځې
  • کلتور او ټولنه
  • معلومات او ټېکنالوژي
  • سپورت
  • پوښ
  • ژبه
    • العربية
    • فارسی
    • English
  • پروګرامونه
  • افغانستان
  • نړۍ
  • ښځې
  • کلتور او ټولنه
  • معلومات او ټېکنالوژي
  • سپورت
د دې وېبپاڼې ټول قانوني حقونه د وولنټ میډیا دي
volant media logo

څېړنه: د انټرنېټ ډېره کارونه رواني فشار او بدخويي زیاتوي

۱۷ زمری ۱۴۰۵ - ۸ اګست ۲۰۲۶، ۲۳:۵۲ GMT+۱تازه شوی: ۱۸ زمری ۱۴۰۵ - ۹ اګست ۲۰۲۶، ۰۲:۰۱ GMT+۱

په جرمني کې یوې نوې څېړنې ښودلې چې له اندازې زیات د انټرنېټ کارول انسان له بد خویۍ، لوړ او رواني فشار سره مخ کولای شي او همداراز په ورځنيو چارو کې د بې غورۍ لامل هم کېدلای شي.

څېړونکي وايي، انټرنېټ ته د ننوتلو ناڅاپي او زوروره لېوالتیا د دې چلند د دوام تر ټولو مهم لامل دی او له انټرنېټ څخه د خوند اخیستل او له رواني فشار څخه د لنډمهالي خلاصون احساس هم د دې عادت په پیاوړي کېدو کې رول لري.

دا نوې څېړنه د جرمني د «دویسبورګ ـ اسن» پوهنتون د څېړونکو له خوا ترسره شوې او د «پلاس ون» په نړیواله علمي مجله کې خپره شوې ده. په دې څېړنه کې په ۲۰۲۵ کال کې ۹۰۰ جرمني لویانو ګډون کړی وو.

دغو کسانو ویلي وو، چې د کال په اوږدو کې یې لږ تر لږه یو ځل له انلاین لوبو، فحش منځپانګو، ټولنیزو شبکو یا انلاین پېرودلو څخه استفاده کړې ده.

له ګډونوالو غوښتل شوي وو، چې د دوو اونیو لپاره هره شپه یوه ارزونه بشپړه کړي. هغوی په دې ارزونه کې خپل مزاج، د فشار کچه، انټرنېټ ته د ننوتلو لېوالتیا او هغه ټوله موده ثبتوله چې په هماغه ورځ یې پر انټرنېټ تېره کړې وه.

په ارزونه کې دا هم کتل شوي چې ګډونوالو له انټرنېټ څخه د کار اخیستلو پر مهال څومره خوند اخیستی او ایا د انټرنېټ د کارولو له امله یې د ژوند نورې ورځنۍ چارې له پامه غورځولې دي که نه.

د څېړنې پایلو ښودلې، هغه کسان چې انټرنېټ یې ډېر کاراوه، د نورو پرتله یې مزاج خراب، رواني فشار زیات، پر انټرنېټ د تېرولو وخت اوږد او د ژوند نورو برخو ته یې پاملرنه کمه وه.

د څېړنې یوه لیکوال اندریاس اولکر ویلي: «تر واقعي فشار یا مزاج ډېر، همدا د انلاین کېدو شېبه‌نۍ لېوالتیا ده، چې ټاکي خلک به انټرنېټي فعالیتونو ته مخه کړي او د هغه له خوندورو او زیانمنو پایلو سره به مخ شي».

د څېړنې پایلو د څېړونکو هغه اټکل هم تایید کړی چې ورځنی فشار، مزاج او انټرنېټ ته د کارونکي لېوالتیا کولای شي اټکل کړي چې یو کس به په ورځ کې څومره انټرنېټ وکاروي.

د څېړونکو په وینا، دغه عوامل د انټرنېټ له کارولو څخه د ترلاسه کېدونکي خوند، له رواني فشار څخه د خلاصون د احساس او په ورځني ژوند کې د نورو فعالیتونو د له پامه غورځولو پر کچه هم اغېز لري.

څېړونکو ټینګار کړی، چې د انټرنېټ هر ډول کارونه منفي پایلې نه‌لري، بلکې ستونزه هغه مهال رامنځته کېږي چې د انټرنېټ کارونه له اندازې واوړي یا ستونزه‌منه بڼه خپله کړي.

د څېړنې یوې بلې لیکوالې سیلکه ام‌مولر ویلي: «باید ټینګار وکړو چې یوازې د انټرنېټ د کارونکو یوه لږه برخه د ناروغ‌یزې کارونې بڼې خپلوي. د انټرنېټ کارول تر هغه وخته د خوښۍ، ساتېرۍ او یا له فشار څخه د خلاصون لامل کېدای شي، څو چې د ژوند نورې مهمې برخې په منظم ډول له پامه ونه غورځول شي».

پخوانیو څېړنو ښودلې، چې پر انټرنېټ روږدي ځوانان ښايي د مغز په کیمیاوي فعالیتونو کې له بدلونونو سره مخ شي؛ هغه بدلونونه چې د لا زیاتو روږدو چلندونو د رامنځته کېدو لامل کېدای شي.

څېړونکو ویلي، چې دغه اغېزې د مغز په بېلابېلو عصبي شبکو کې لیدل شوې دي او د استراحت پر مهال د مغز په ځینو برخو کې د فعالیت زیاتوالی هم په‌کې ثبت شوی دی.

ډېر لیدل شوي

ګوانتانامو، دوحه او کابل؛ د خیرالله خیرخواه ستړی مزل په ولایت پای ته رسیږي
۱

ګوانتانامو، دوحه او کابل؛ د خیرالله خیرخواه ستړی مزل په ولایت پای ته رسیږي

۲

متحده جبهه وايي په کندهار کې یې د طالبانو د امر بالمعروف یو محتسب وژلی

۳
ځانګړی

د خوست ۴۴ کورنیو د طالبانو د کورنیو چارو وزارت مرستیال نبي عمري د ځمکو په غصب تورن کړی

۴

د نور ولي محسود نوې ویډیو؛ د احتمالي جېمر له څرګندېدو سره پوښتنې راپورته شوي

۵

ایرانی چارواکی: ازبکستان د افغانستان بازار کې خپله ونډه پراخوي خو د ایران ونډه کمېږي

•
•
•

نور کیسې

د افغان کډوالو ستنېدو د پېښور د بورډ بازار دودیزو جامو کاروبار له سخت بحران سره مخ کړی

۱۷ زمری ۱۴۰۵ - ۸ اګست ۲۰۲۶، ۰۷:۰۴ GMT+۱
•
جواد شينواری
100%

د افغان کډوالو د پراخې ستنېدو له امله د پېښور بورډ بازار د افغان دودیزو جامو کاروبار له سخت کمښت سره مخ شوی؛ سوداګر وايي، د دوی د اصلي پېرېدونکو له کمېدو سره نه یوازې خرڅلاو او تولید راټیټ شوي، بلکې د ګلدوزۍ، ګنډل، ټوکر او نور کارونه هم اغېزمن شوي دي.

بورډ بازار له اوږدې مودې راهیسې د افغان دودیزو جامو او لاسي ګلدوزۍ له مهمو مرکزونو څخه دی. دلته ګګړې، ګلدوزي لرونکې جامې، پرتوګ کمېس، واسکټونه او نور دودیز کالي جوړېږي او د پاکستان بېلابېلو ښارونو او له هېواده بهر مېشتو پښتنو کورنیو ته هم رسېږي.

100%

د افغان پېرېدونکو کمښت؛ تولید له ۳۰ جامو تر پنځو کم شوی

په بورډ بازار کې د دودیزو جامو سوداګر امان الله وايي، د ده د کاروبار له ۸۵ تر ۹۰ سلنه پېرېدونکي افغانان وو، خو د کډوالو له ستنېدو وروسته یې کاروبار له سخت کمښت سره مخ شوی دی.

هغه وايي: «مخکې به هره ورځ شاوخوا ۳۰ جامې جوړېدې، خو اوس مو ورځنی تولید له پنځو جامو هم کم شوی دی.»

امان الله زیاتوي چې افغانستان ته ستانه شوي افغانان نور بازار ته نه راځي او په پاکستان کې پاتې یو شمېر افغانان هم د وېرې له امله بازارونو ته له تګ ډډه کوي.

هغه وايي: «د کاروبار کمېدل یوازې د خرڅلاو د شمېرو کمېدل نه دي، هغه بازار هم کم شوی چې له کلونو راهیسې د افغان پېرېدونکو او د ډيورنډ کرښې دواړو غاړو ترمنځ د کلتوري اړیکو پر بنسټ ولاړ و.»

د نوموړي په وینا، د افغان پېرېدونکو له کمېدو سره د ده انلاین فرمایشونه هم په پام وړ کچه کم شوي دي.

100%

د کاروبار اغېز؛ له دوکاندارانو تر کاریګرانو

په بازار کې د افغان دودیزو جامو (افغاني ګنډ) بل سوداګر سمیع الله، چې له نهو کلونو راهیسې په دې کاروبار بوخت دی، وايي د پېرېدونکو کمښت یوازې د دوکاندارانو ستونزه نه ده.

هغه وايي: «یوه دودیزه جامه تر دې مخکې چې دوکان ته ورسېږي، د څو کسانو له لاسونو تېرېږي، ټوکر او تار برابرېږي، ګلدوزي پرې کېږي، هندارې لګېږي، ګنډل کېږي او د اندازې مطابق برابریږي.»

سمیع الله زیاتوي: «کله چې د تیارې جامې غوښتنه کمه شي، زیان یوازې دوکاندار ته نه رسېږي، ګنډونکي، ګلدوزان، د ټوکر پلورونکي او نور کاریګر هم اغېزمن کېږي.»

امان الله وايي، د ځینو دوکاندارانو سره د میلیونونو پاکستانۍ کلدارو په ارزښت تیارې جامې پاتې دي او ځینو سوداګرو په دودیزو جامو، ګلدوزۍ او کالیو کې تر کروړونو کلدارو پورې پانګونه کړې ده.

هغه وايي: «په داسې شرایطو کې د کاروبار بندول یا ټول موجود سامان په بیړه پلورل اسانه نه دي، ځکه افغان دودیزې جامې د یوې ځانګړې اخستونکي ډلې لپاره جوړېږي.»

100%

ځايي غوښتنه لا هم شته

سره له دې چې د افغان پېرېدونکو شمېر کم شوی، سوداګر وايي د افغان سبک دودیزو جامو لپاره په پاکستان کې لا هم غوښتنه شته.

امان الله وايي: «پاکستاني ځوانان د ودونو، کلتوري مراسمو او پوهنتوني پروګرامونو لپاره افغاني دود جامې اخلي.»

د سوداګرو په وینا، د بورډ بازار پېرېدونکي یوازې له پېښور نه راتلل، له اسلام‌اباد، راولپنډۍ، لاهور، فیصل‌اباد او کراچۍ څخه هم خلک د دغو جامو لپاره بازار ته راتلل او په خلیجي هېوادونو کې مېشتې پښتنې کورنۍ هم د دې بازار له پخوانیو پېرېدونکو څخه وې.

د بورډ بازار دوکاندار نقیب وايي، د افغان دودیزو جامو بیې د ټوکر، ډیزاین، ګلدوزۍ او لاسي کار له اندازې سره تړاو لري.

هغه وايي: «په لاس جوړه شوې افغان ښځینه ګګړه شاوخوا له ۳۰ زرو تر ۷۰ زرو کلدارو پورې پلورل کېږي.»

د نقیب په وینا، د نارینه‌وو نسبتا ساده دودیزې جامې له درې زرو تر ۱۵ زرو کلدارو پورې بیه لري، خو د واده لپاره ځانګړي او په ډېر لاسي کار جوړ شوي ملبوسات تر پنځو لکو پاکستانۍ کلدارو پورې پلورل کېږي.

د پېښور د پولیسو د عملیاتو مشر فرحان خان وايي، هغه بهرني وګړي چې د ویزې موده یې پای ته رسېدلې وي یا په پاکستان کې د اوسېدو قانوني اسناد ونه لري، د حکومت د تګلارې له مخې خپلو هېوادونو ته ستنېږي.

هغه وايي: «هغه بهرني وګړي چې له پاکستاني وګړو سره قانوني کورنۍ اړیکې لري، لکه هغه کسان چې مېرمن یا مېړه یې پاکستانی وي، اوس مهال نه ډیپورټ کېږي.»

د بورډ بازار سوداګر وايي، که د افغان پېرېدونکو د کمېدو بهیر همداسې دوام وکړي، د افغان دودیزو جامو له صنعت سره تړلو ګڼو کوچنیو کاروبارونو او کورنیو ته به د عاید پیدا کولو لارې نورې هم محدودې شي.

د ناسا د «سویفټ» فضايي څارونکي د ژغورنې هڅې له تخنیکي ستونزو سره مخ شوي

۱۷ زمری ۱۴۰۵ - ۸ اګست ۲۰۲۶، ۰۳:۵۸ GMT+۱
100%

د امریکا د فضایي څېړنو ادارې ناسا د ۲۲ کلن فضايي څارونکي «سویفټ» د ژغورلو مهم ماموریت له ناڅاپي ستونزو سره مخ شوی، خو سره له دې، ساینسپوهان لا هم هیله لري چې د ځمکې پر لور د لوېدو له خطر سره مخ دغه فضايي څارونکی وژغوري.

سویفټ نږدې ۲۲ کاله کېږي چې د ځمکې په ټیټ مدار کې فعالیت کوي او د ستورپوهنې په برخه کې د ناسا له مهمو فضايي څارونکو څخه دی. دغه څارونکی د لیرې فضا د هغو پېښو د څېړنې لپاره کارول کېږي چې ناڅاپه په شدت سره فعالېږي.

د ناسا د اټکل له مخې، د لمر د فعالیتونو له امله د ځمکې په اتموسفیر کې رامنځته شوې کشش ځواک د سویفټ مدار ټیټ کړی او که د دې مدار د لوړولو لپاره اقدام ونه شي، امکان لري چې دغه فضايي څارونکی د روان مني په موسم کې د ځمکې اتموسفیر ته داخل او له منځه ولاړ شي.

ناسا د سویفټ د ژغورلو لپاره د اریزونا له «کاتالیست سپېس ټکنالوژیز» شرکت سره قرارداد کړی و، څو په یوازې نهو میاشتو کې داسې فضايي بېړۍ جوړه، وازمويي او وتوغوي چې له سویفټ سره یوځای شي او مدار یې لوړ کړي.

د «LINK» په نوم دغه بېړۍ د جولای په درېیمه د «نورثروپ ګرومن پګاسس اېکس‌اېل» راکټ له لارې فضا ته وتوغول شوه، خو د جولای په ۲۵مه ناڅاپه په فضا کې په چورلېدو پیل وکړ او د لنډ وخت لپاره یې اړیکه هم له لاسه ورکړه.

د ناسا او کاتالیست د معلوماتو له مخې، د LINK له درې عکس‌العمل څرخونو څخه دوه یې اوس د کار وړ نه دي او ځينې نورو برخو کې یې هم فعالیت له کاره لوېدلی.

کاتالیست وايي، راتلونکی ګام یې دلینک د الوتنې د سافټویر تازه کول دي، چې له لارې به یې د بېړۍ سم فضايي موقعیت بېرته تنظیم او د سویفټ له مدار سره د برابرېدو لپاره اړین مانورونه ترسره شي.

د پلان له مخې، لینک باید لومړی د سویفټ له نږدې کتنې وروسته د هغې د نیولو مناسبې نقطې مشخصې کړي. خو د اوسنیو ستونزو له امله دا مرحله چې په اصل کې د جولای په پای کې تمه کېده، ښايي شاوخوا یوه میاشت وځنډېږي.

که لینک په بریالیتوب سره سویفټ ونیسي، نو هڅه به وکړي چې د دوو تر درېیو میاشتو په موده کې د فضايي څارونکي مدار بېرته خپل اصلي لوړوالي ته ورسوي.

د ناسا د ستورپوهنې څانګې مشر شان دومګال-ګولډمن ویلي چې د دې ماموریت تر دې مرحلې پورې رسول په خپله «حیرانوونکی» کار دی، خو له دې سره سره لا هم داسې خطرونه شته چې د ماموریت له کنټرول څخه بهر دي.

دلینک د ماموریت اصلي څېړونکي کیران ویلسن هم ویلي چې دا پروژه «له ننګونو او خطرونو ډکه» ده او په وینا یې، ګڼې فضايي بېړۍ چې د اوږدې مودې لپاره او له ډېرې بودجې سره جوړې شوې وې، د عادي تخنیکي ستونزو له امله ناکامې شوې دي.

سویفټ د چټک بدلون او د کایناتي پېښو د څارلو وړتیا له امله د چټک‌الوتونکي مرغه په نوم نومول شوی. دغه څارونکي د کمېټونو، تور سوریو او جاذبې څپو په ګډون د ګڼو فضايي پدیدو په څېړنه کې مهم رول لوبولی دی.

ناسا وايي، تر اوسه د سویفټ د ځانګړو وړتیاوو لپاره د ورته نوي فضايي څارونکي د ځای ناستي مشخص پلان نشته، له همدې امله ادارې پرېکړه کړې چې د نوي څارونکي د جوړولو پر ځای د موجوده سویفټ د ژغورلو هڅه له اقتصادي پلوه غوره ده.

عبدالباري جهاني: طالبان ملي بیرغ د خلکو له زړونو او یادونو نه‌شي ایستلای

۷ زمری ۱۴۰۵ - ۲۹ جولای ۲۰۲۶، ۲۰:۱۵ GMT+۱
100%

د تېر جمهوري نظام د اطلاعاتو او کلتور پخوانی وزیر عبدالباري جهاني وايي، طالبان د افغان ولس له زړونو او خاطراتو څخه «ملي بېرغ» نه‌شي اېستلی. د هغه په باور دغه بیرغ د خلکو په زړونو او له هېواده بهر په ښکاره ژوندی دی. جهاني همداراز خبرداری ورکړ، د طالبانو بقا په «خطر» ده.

نن (د زمري ۷مه) د افغانستان د ملي بېرغ ورځ ده. دغه ورځ د طالبانو له واکمنۍ مخکې هرکال په ځانګړو مراسمو نمانځل کېده، خو په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته تر ډېره د دغې ورځې نمانځنه په بېلابېلو هېوادونو کې د مېشتو افغانانو او د خواله رسنیو کاروونکو پورې محدوده شوې ده.

د تېر جمهوري نظام د اطلاعاتو او کلتور پخواني وزیر عبدالباري جهاني د زمري په ۷مه د ملي درې رنګه بیرغ د ورځې په تړاو له افغانستان انټرنشنل سره په ځانګړې مرکه کې وویل، چې د افغانستان ملي بیرغ د خلکو په زړونو کې ځای لري او زیاته یې کړه: «طالبان چې هر څومره کوشش وکړي، چې دا بیرغ د خلکو له زړونو او خاطراتو څخه نه‌شي اېستلی. طالبانو به دا بیرغ له‌منځه وړی وي، خو په خارج کې تر اوسه دا بیرغ ژوندی ‌دی او د افغانانو په زړونو کې هم دا بیرغ ژوندی دی».

طالبانو په بیا واکمنېدو سره د افغانستان د اساسي قانون په ګډون ډېری ارزښتونه له‌منځه یوړل او په تړاو یې عبدالباري جهاني وايي: « طالبان د ملي ارزښتونو خلک نه‌دي».

د افغانستان د ملي سرود شاعر عبدالباري جهاني د ملي سرود په اړه زیاتوي: «طبیعي خبره ده، چې دوی [طالبان] باید سرود له‌منځه وړی وای، ځکه هغه سره موسیقي ملګرې ده. که موسیقي ملګرې هم نه‌وای، دوی دا سرود نه‌قبلاوه. په دې خاطر چې دا د افغانستان د اسلامي جمهوریت او په اساسي قانون کې فیصله شوی یو سرود وو».

جهاني د طالبانو اوسنی نظام یو «ایډیولوژیک» نظام ګڼي او خبرداری ورکوي، دا چې طالبان د خلکو د غوښتنو مخالف دي، نو لرې نه‌ده چې نظام به یې رانسکور کړای شي او زیاتوي: «اخطار ورکوم، چې دوی په دغه حال باندې خپلې واکمنۍ ته دوام نه‌شي ورکولای او دوی به حتما سرنګونه کېږي، ځکه دوی سل په سلو کې د افغان ولس د ارزوګانو او غوښتنو مخالف دي».

د یادونې وړ ده، چې د افغانستان دری رنګه ملي بېرغ تور، سور او زرغون د لومړي ځل لپاره د ۱۳۰۷ لمریز کال کې د شاه امان الله خان د وخت لويې جرګې له‌خوا تصویب شو. له هغه وروسته د افغانستان په ملي بېرغ کې ځینې بدلونونه راغلي، خو په ۱۳۸۲ لمریز کال کې بیا هم هماغه پخوانی درې رنګه ملي بېرغ په لږ توپیر سره د افغانستان په اساسي قانون کې ثبت شو.

تاریخ پوهان وايي، شاه امان الله خان ملي بېرغ ته د درېیو رنګونو په غوره کولو سره د خلکو مبارزه په هغه کې منعکسه کړې ده چې «تور رنګ د افغانستان د ښکېلاک د وختونو سمبول، سور رنګ د هېواد د خپلواکۍ او د شهيدانو نښه او زرغون رنګ د هېواد د پرمختګ او ښېرازۍ نښه ده».

ولې د شاه رخ خان کورنۍ له پاکستان څخه هند ته کډه شوه؟

۶ زمری ۱۴۰۵ - ۲۸ جولای ۲۰۲۶، ۲۱:۱۵ GMT+۱
100%

پاکستانی سياستوال او د مير تاج محمد خان د کورنۍ نږدې ملګری غلام احمد بلور وايي چې د شاه رخ خان پلار مير تاج محمد خان له کډوالۍ مخکې پېښور کې اوسېده. د بلور په وينا، تاج محمد خان د پاکستان د جوړېدو په لومړيو کلونو کې د سياسي فشارونو او د ځپلو له ویرې پاکستان پرېښود او هند ته ولاړ.

شاه رخ خان وروسته په هند کې وزېږېد او د دغه هېواد د سينما له تر ټولو نوموتو لوبغاړو څخه شو.

د پاکستان وتلي خبريال حميد مير د غلام احمد بلور د خاطرو د کتاب «زه ولې مات نه شوم؟» په اړه په خپلې ليکنه کې ليکلي چې د شاه رخ خان پلار تاج محمد خان، د بلور د کورنۍ نږدې ملګری او په پېښور کې يو پېژندل شوی سوداګر و.

تاج محمد خان د هند د ملي کانګرس ګوند فعال غړی او د عدام تشد د لوی پښټون مبارز عبدالغفار خان (پاچا خان) د خدايي خدمتګار غورځنګ له مخکښو پلويانو څخه و.

پاچا خان د مهاتما ګاندي نږدې ملګری و، د هند د وېش مخالف او د سوله‌ييزې مبارزې ملاتړ یې کاوه. خو کله چې په ۱۹۴۷ کال کې پاکستان جوړ شو، د هغه ډېری پلويان له نوي حکومت سره په اختلاف کې شول.

خدايي خدمتګار يو بې‌تاوتريخوالي غورځنګ و، چې د هند له وېش مخکې يې په پښتون مېشتو سيمو کې فعاليت کاوه. د پاکستان تر جوړېدو وروسته د دغه غورځنګ غړي او ملاتړي له سياسي فشارونو او نيونو سره مخامخ شول.

د احمد بلور د خاطرو په کتاب کې راغلي چې کله عبدالقيوم خان د شمال لوېديځ سرحدي ايالت، چې اوسنی خېبر پښتونخوا ده، واک ته ورسېد، د پاچا خان پر پلويانو فشارونه نور هم زيات شول.

بلور په خپل کتاب کې ليکي چې د عبدالقيوم خان حکومت په ۱۹۴۸ کال کې د خدايي خدمتګار غورځنګ سخت وځاپه، او د بابړې د خونړۍ پېښې پر مهال ګڼ شمېر لاريونوال د پوليسو په ډزو ووژل شول.

د غلام احمد بلور په وينا، تاج محمد خان څو ځله ونيول شو، او کله چې سياسي فشارونه نور هم زيات شول، پرېکړه يې وکړه چې پېښور پرېږدي.

هغه له خپلې کورنۍ سره د هند پلازمېنې ډيلي ته ولاړ، هلته يې نږدې ملګري محمد يونس، چې د جواهر لعل نهرو او انديرا ګاندي له نږدې سياسي همکارانو څخه و، د دوی ملاتړ وکړ.

غلام احمد بلور وايي، له هند ته تر کډه کېدو وروسته هم تاج محمد خان له خپلو ملګرو سره په پېښور کې اړيکې ساتلې او آن يو ځل له خپلې کورنۍ سره د حاجي بلور کور ته هم ورغلی و.

شاه رخ خان په ۱۹۶۵ کال کې د هند په ډيلي ښار کې وزېږېد. تاج محمد خان په ډيلي کې له لطيف فاطمې سره واده وکړ. شاه رخ خان خپل ماشومتوب او ځواني په همدې ښار کې تېره کړه. له زده کړو وروسته يې هنري فعاليت په ټلوېزيون کې پيل کړ، او وروسته د هند سينما ته داخل شو. هغه ورو ورو د باليووډ له تر ټولو پېژندل شويو او اغېزناکو لوبغاړو څخه شو.

د زیړي نړۍواله ورځ؛ په افغانستان کې د زیړي ګڼ شمېر ناروغان له درملنې بې‌برخې دي

۶ زمری ۱۴۰۵ - ۲۸ جولای ۲۰۲۶، ۰۵:۵۵ GMT+۱
100%

نن د (جولای ۲۸مه) د زیړي «هيپاټایټس» نړۍوالې ورځې سره سمون لري. د روغتیا نړۍوال سازمان ویلي، که څه هم افغانستان د ویروسي هپاتیت (زیړي) پر وړاندې د مبارزې په برخه کې یو څه پرمختګ کړی؛ خو لاهم ګڼ شمېر ناروغان نه‌دي تشخیص شوي او له درملنې بې‌برخې دي.

دغه سازمان له روغتیايي بنسټونو او نړۍوالو همکارانو غوښتي، چې د هیپټایټ د مخنیوي، وختي تشخیص او اغېزمنې درملنې ته د خلکو د لاسرسي پراختیا لپاره خپلې هڅې زیاتې کړي. د یاد سازمان په وینا؛ د ګډو هڅو له لارې له هیپټایټ څخه پاک افغانستان رامنځته کېدای شي.

د هیپټایټ نړۍواله ورځ هرکال (د جولای ۲۸مه) د عامه پوهاوي د لوړولو، د معایناتو، واکسین او درملنې ته د خلکو د لاسرسي پراختیا په موخه نمانځل کېږي. هیپټایټ «بي» او «سي» د یادې ناروغۍ تر ټولو خطرناک ډولونه ګڼل کېږي، که پر وخت تشخیص او درملنه یې ونه شي؛ نو د ځیګر سیروز او سرطان لامل کېدای شي.

د روغتیا نړۍوال سازمان تېر کال هم خبرداری ورکړی و، چې په افغانستان کې ډېری کسان د زیړي د ناوخته تشخیص له امله خپل ژوند له لاسه ورکوي. دغه سازمان د معایناتو، واکسین او درملنې د پراخېدو غوښتنه کړې وه او ټینګار یې کړی و، چې هېڅوک باید د داسې ناروغۍ له امله ژوند له لاسه ورنه کړي چې د مخنیوي او درملنې وړ وي.

د هیپټایټ پرضد د مبارزې ملي پروګرام د راپور له مخې؛ د ۲۰۲۵کال په لومړیو درېیو میاشتو کې په ټول افغانستان کې تر ۹۳۶زره ډېر کسان د هیپټایټ «بي» او «سي» لپاره معاینه شوي دي.

راپور ښيي، چې د ۲۰۲۳کال له پیله د ۲۰۲۵کال د لومړۍ ربعې تر پایه تر ۶۷زره ډېر د هیپټایټ «بي» او نږدې ۲۸زره د هیپټایټ «سي» ناروغان ثبت شوي دي.

خو روغتیاپالان باور لري، چې دغه شمېرې د ناروغۍ رېښتینی وضعیت نه منعکسوي. د انتاني ناروغیو متخصص ډاکټر یما شهاب افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، هیپټایټ یوه ویروسي ناروغي ده چې د A، B، C، D او E ډولونه لري؛ خو «بي» او «سي» یې تر ټولو خطرناک ډولونه دي.

د نوموړي په وینا؛ هیپټایټ د ککړې وینې، جنسي اړیکو، له مور څخه ماشوم ته د لېږد او د هغو روغتیایي وسایلو له لارې انتقالېږي چې په سمه توګه تعقیم شوي نه‌وي.

ډاکټر شهاب چې د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې یې کار کړی وایي، د خلکو د عامه پوهاوي ټیټه کچه، اقتصادي ستونزې او د روغتیايي خدمتونو محدود لاسرسی د دغه ناروغۍ د پراختیا مهم لاملونه دي.

هغه زیاتوي، چې په افغانستان کې د روغتیايي معلوماتو منظم سیستم (HMIS) له ستونزو سره مخ دی؛ نو له همدې امله د ناروغانو رسمي شمېرې بشپړې نه‌دي. د هغه په وینا؛ د نړۍوالو ادارو اټکلونه هم ښيي، چې ډېری کسان لاهم نه‌دي تشخیص شوي.

د نوموړي په خبره؛ په افغانستان کې د غاښونو په ځینو کلینیکونو، سینګارتونونو او نورو ځایونو کې د روغتیایي وسایلو ناسم تعقیم د ناروغۍ د لېږد ګواښ زیاتوي. هغه وایي، ډېری افغانان یوازې د «زیړي» نوم پېژني؛ خو د هیپټایټ د بېلابېلو ډولونو او د لېږد د لارو په اړه کافي معلومات نه‌لري.

هغه سپارښتنه کوي، چې د هیپټایټ واکسین په ځانګړي ډول د نویو زېږېدلو ماشومانو او د لوړ ګواښ لرونکو کسانو لپاره په معیاري ډول پراخ شي. همدارنګه باید یو ځل کارېدونکي روغتیایي وسایل وکارول شي، د وینې له انتقال مخکې کره معاینې ترسره شي او د جراحي عملیاتو پرمهال د هیپټایټ ناروغانو لپاره ځانګړي وسایل وکارول شي.

د نوموړي په وینا؛ اوس هم د افغانستان په ډېرو ولایتونو کې د هپاتیت د تشخیص امکانات نه‌شته. دامهال د دغه ناروغۍ د تشخیص او درملنې خدمتونه تر ډېره په کابل کې د انتاني ناروغیو روغتون، د فرانسویانو روغتون او «کیور» روغتون او په ځینو ولایتونو کې د انتاني ناروغیو په محدودو مرکزونو کې وړاندې کېږي؛ خو د دغه مرکزونو امکانات کافي نه‌دي.

ډاکټر شهاب ټینګار کوي، چې د هیپټایټ د مخنیوي لپاره باید په ټول هېواد کې د تشخیص او درملنې ځانګړي مرکزونه زیات شي او د عامه پوهاوي پروګرامونه پراخ شي. هیپټایټ یا د ځیګر التهاب یوه خطرناکه ناروغي ده، چې هرکال په نړۍ کې د سلګونه زره کسانو د مړینې لامل کېږي.

د روغتیا نړۍوال سازمان د ۲۰۲۶کال د هیپټایټ نړۍوال راپور له مخې؛ ویروسي هیپټایټ «بي» او «سي» په ۲۰۲۴کال کې په ټوله نړۍ کې د شاوخوا ۱.۳ مېلیونه کسانو د مړینې لامل شوي دي.