افغان سندرغاړي صابرشاه له افغانستان انټرنشنل پښتو سره په خبرو کې ویلي، موسیقي د خلکو ترمنځ د مینې او خوښۍ وسیله ده؛ خو په افغانستان کې پر موسیقۍ تر بندیز وروسته د هنرمندانو ژوند له سختو ستونزو سره مخ شوی دی.
صابر شاه پنځه کاله وړاندې هغه مهال له افغانستان نه کوټې ته کډه شو، چې طالبانو په افغانستان کې واک ته تر رسېدو وروسته پر موسیقۍ بشپړ بندیز ولګاوه. هغه وایي، په افغانستان کې به د اخترونو او نورو مراسمو پرمهال خلک د موسیقۍ له لارې خوښۍ نمانځلې؛ خو اوس دغه فضا لهمنځه تللې او هنرمندان نهشي کولی خپل هنري فعالیتونه په ازاد ډول ترسره کړي.
نوموړي وویل، له همدې امله یې کوټې ته پناه وړې او هلته یې هم له ګڼو ستونزو سره، سره خپلې موسیقۍ ته دوام ورکړی دی. د صابر شاه په وینا؛ په کوټه کې خلکو ورسره مینه کړې او د پښتنو د دود او کلتور له مخې یې له هنرمندانو ملاتړ کړی، خو د قانوني اسنادو د نشتوالي له امله لاهم له ستونزو سره مخ دی.
هغه زیاته کړه، د کوټې هنرمندانو د ټولنې یوشمېر مشرانو ورسره د هنري او پېژندپاڼې د ترلاسه کولو په برخه کې د مرستې ژمنه کړې؛ خو تراوسه ورته دغه کارت نهدی ورکړل شوی. صابر شاه له اړوندو چارواکو غوښتي، افغان هنرمندانو ته داسې قانوني اسناد ورکړي چې په پاکستان کې په خوندي ډول پاتې شي او خپل هنري فعالیتونه ترسره کړي.
نوموړي وویل، موسیقي یوازې سندرې او ساز نهدی؛ بلکې د خلکو ترمنځ د مینې، خوښۍ او د یووالي پیاوړتیا وسیله ده او باید د هنرمندانو د کار او ژوند لپاره زمینه برابره شي.
که څه هم د افغانستان د سینما عمر د ځینو هېوادونو له جوړېدو ډېر دی؛ خو په کور دننه د جګړو، ناخوالو او د طالبانو د پراخو محدودیتونو له امله یې دغه سفر له ستونزو، ستړیا او د لاسته راوړنو له لاسه ورکولو سره مل دی.
په داسې حال کې چې د افغانستان او هندوستان لومړنی فلم هممهاله جوړ شوی و؛ خو په افغانستان کې جګړې، ناخوالې او د طالبانو محدودیتونه د بالیوډ په څېر د افغان سینما د پرمختګ پر وړاندې لوی خنډونه بلل کېږي.
د افغانستان لومړی فلم
د افغانستان لومړنی فلم د (عشق او دوستي) په نوم و، چې په ۱۹۴۶کال کې د پردې پر مخ نندارې ته وړاندې شو. د دغه فلم يوازې څو مرکزي نارينه پرسونل، سناريو او د فلم لپاره سندرې چې افغاني موسیقیار کمپوز کړې وې؛ نور ټول تخنيکي پرسونل، ډايرکتر، فلم اخيستونکى او ښځينه لوبغاړې یې هندي وګړي وو.
خو په افغانستان کې لومړنی بشپړ پښتو هنري فلم (ارمان) وو، چې واحد نظري په ۱۹۸۸کال کې جوړ کړی و.
د افغانستان د سینما په تاریخ کې داسې فلمونه شته، چې لاهم د خلکو په ذهن او زړونو کې ځای لري. له دې ډلې «اختر مسخره، دهکدهها بيدار میشود، تابستان داغ کابل، فرار، لحظهها، صبور، پرندههای مهاجر، زمين، ارمان، مرد هاره قول است او د کوڅو سر ګردان» شامل دي.
د دې ترڅنګ د ټلوېزيون پر څپو «اشک ولبخند، دختر با پيراهن سپيد، د لمر په لور، سر بند او د کونډې زوى» سريالونه هم شامل دي.
که څه هم د افغانستان او هندوستان لومړنی فلم هممهاله جوړ شوی و؛ خو په افغانستان کې لسیزو جګړو، ناخوالو او د طالبانو محدودیتونو د بالیوډ په څېر د افغان سینما د پرمختګ پر وړاندې لوی خنډونه بلل کېږي.
تیاتر او ډرامهیي هنرونه
که د ایخانم په لرغوني ښارګوټي کې د سیمې تر ټولو د لوی تیاترسالون ته پام وکړو، چې د یونانوباختري پېر یادګار دی؛ نو په افغانستان کې د تیاتر تاریخ تر میلاد وړاندې پېړیو ته ورګرځي. خو د معاصر تیاتر تاریخچه بیا د هر بل موډرن او مدني پیل په شان د غازي امان الله شاه دوران ته رسېږي.
د خپلواکۍ جشن پرمهال پر ۱۳۰۱لمریز کال د بهرنیو چارو وزارت په ستوري ماڼۍ کې شاهي کورنۍ ته لومړۍ ننداره وړاندې شوه. ویل کېږي، چې په افغانستان کې د نندارې د ښوولو او دودولو لومړنی هڅوونکی هم محمود طرزي و.
وروسته د پوهنې نندارې او بیا افغان نندارې په جوړېدو د تیاتر هنر په افغانستان کې وده وکړه، لوی هنرمندان دریځ ته راغلل او ګڼې افغاني او بهرنۍ ډرامې پر سټيژونو ولوبول شوې.
عبدالرشید لطیفي چې د افغان نندارې له بنسټوالو څخه و، د قهرمانان په نامه د پښتو بشپړې نندارې په ښوولو د پښتو تیاتر بنسټ رسماً کېښود؛ که څه هم تر دې پخوا په پښتونخوا کې د عبدالاکبرخان اکبر او نورو لیکوالو پښتو ډرامې لیکلې او پر سټېژونو لوبېدلې وې.
هغه مهال د کابل د هنرمندانو ځای هماغه د استقلال لیسې د سپورت سالون و، چې د علامه سلجوقي لهخوا د مطبوعاتو خپلواک مشر و، د «پوهنې نندارې» په نوم ونومول شو او د مطبوعاتو تر ریاست لاندې پهکې په رسمي ډول نندارې پیل شوې.
په ۷۰مه لسیزه کې تیاتر هم د کورنۍ جګړې په اور کې وسوځېده، کابل نندارې ته داسې اور واچول شو چې ان د جمهوریت په کلونو کې هم کنډواله پاتې شوه.
سینما
د سینما هنر هم په نړۍ او هم په افغانستان کې نوی دی. ویل کېږي، چې ۱۹۱۴ او ۱۹۱۵ کلونو ترمنځ د سینما لومړنی پروجکتور انګرېزانو امیرحبیب الله خان ته ډالۍ کړ. د فلم کتلو لومړني بشپړ وسایل شاه امان الله خان له ځان سره له اروپا راوړل او په پغمان کې یې یوه سینما پرانیستله.
هغه مهال په پغمان کې ګڼو خلکو لومړنی فلم ولید. د اړدوړ پرمهال افراطيانو سینما وتړله؛ خو د نادرشاه پرمهال بېرته پرانیستل شوه او بیا ګڼې سینماوې په کابل او نورو ولایتونو کې جوړې شوې.
د افغانستان سینما زرین پېر په ۱۹۸۰لیسزه کې و. یوشمېر ځوانانو په ۱۹۷۰او ۱۹۸۰لسیزو کې شوروي اتحاد او نورو هېوادونو کې د فلم جوړونې بورسیې ترلاسه کړې.
خو د لسیزو جګړو او ناخوالو له امله د سینما مخ پر ودې مزل یو وار بیا ټکنی شو. د افغانستان په ولایتونو کې د جوړو شویو ګڼو سېنماوو ژوند د خلق دیموکراتیک ګوند د حاکمیت ختمېدو او د مجاهدینو په لاس د ډاکټر نجیب الله د حکومت له نسکورېدو سره پای ته ورسېد.
په کورنۍ جګړه کې هم د سینما څو ودانۍ ویجاړې شوې. د اریوب او بهارستان سینماوې هم د تل لپاره وتړل شوې. خو وروسته په کابل کې بیا د جمهوریت پرمهال هم د افغان سینما د رغولو هڅې وشوې، نړۍوالو هم مرستې وکړې؛ خو داسې کومه لویه بریا او پایله یې نهلرله.
په تېر کې په کابل ښار کې شاوخوا ١٨ دولتي او شخصي سېنماوې فعالې وې، چې يوشمېر يې د جګړو او بېغورۍ له امله ويجاړې شوې دي. په ۱۴۰۰کال کې د طالبانو له واکمنۍ سره سینماوې په بشپړه توګه وتړل شوې.
له دې ډلې د پامیر، اریانا، بریکوټ، پارک، بهارستان، د خېرخانې بهزاد، زینب، تیمورشاهي، فرخي، میوند، اقبال او اریوب سینما د ۱۹مې لسیزې ترټولو مشهورې سینماوې وې؛ خو دلته به په هغه سینماوو تم شو، چې په وروستیو کلونو کې فعالې وې؛ خو اوس یا ویجاړې شوې او یا یې هم ځای نورو فعالیتونو نیولی.
اریانا سینما
د هنر په برخه کې طالبانو په خپل وروستي اقدام کې په کابل ښار کې د اریانا سینما ودانۍ ونړوله. له کابل نه باخبره سرچینو افغانستان انټرنشنل ته (د لېندۍ ۲۶مه) ویلي و، چې طالبانو په پښتونستان څلورلاره کې د اریانا سینما ودانۍ نړولې ده. د یادې سیمې کسبکاران وايي، طالبان د سینما پرځای د یوه سوداګریز مارکېټ د جوړولو پلان لري.
د اریانا سینما چې په ۱۹۶۰کال کې جوړه شوې وه، د کابل یو له خورا مشهورو کلتوري ځایونو ګنل کېده او د کابل ګڼو اوسېدونکو هلته د نړۍ مشهور فلمونه ننداره کول. دا لومړی ځل نهدی، چې طالبان په کابل کې د یوې سینما ودانۍ ویجاړوي؛ بلکې یادې ډلې د افغانستان په نورو ولایتونو کې هم څو سینماوې ویجاړې کړې دي.
وړاندې طالبانو د کابل په خېرخانه مېنه کې د «خېرخانې سینما» هم ویجاړه کړې وه او ویلي یې و، چې د سینما پرځای جومات او مارکېټ جوړوي.
د ژان مارک لالو په نوم فرانسوی معمار چې په ۲۰۰۴کال کې یې د کابل د اریانا سینما په بیارغولو کې برخه اخیستي وه، د طالبانو لهخوا د اریانا سینما نړولو ته غبرګون ښودلی و. یاد فرانسوي انجینر اریانا سینما د هیلو نښه بللې وه او ویلي یې و: «داسې انګېرم لکه بیلډوزر چې زما زړه ویجاړ کړی وي».
پارک سینما
پارک سینما د ۵۰مې لمریزې لسیزې وروستیو کې د شهرنو په پارک کې جوړه شوې وه، چې تر ډېره پهکې هندي فلمونه نندارې ته وړاندې کېدل؛ خو په وروستیو کلونو کې له فعالیت لوېدلې وه.
که څه هم د جګړو او ناخوالو له امله د پارک سینما فعالیتونه په ټپه درېدلي وو؛ خو په ۲۰۰۲کال کې د طالبانو د رژیم تر نسکورېدو وروسته یاده سینما یو وار بیا فعاله شوه خو ډېر دوام یې ونهکړ.
د پارک سینما په ۲۰۲۰کال کې تر پراخو مخالفتونو وروسته د افغانستان د جمهوري نظام پرمهال ویجاړه شوه. هغه مهال د کابل ښاروالۍ ویلي و، چې دغه سینما به په معیاري ډول بېرته ورغوي او پر یوه کلتوري او هنري مرکز به یې بدله کړي.
د پامیر سینما ستړي دېوالونه
پامیر سینما چې په ۴۰مې لسېزه کې جوړه شوې وه، هغه مهال یې د کابل مېشتو پام ځان ته راړولې و؛ خو د وخت په تېرېدو دغه سینما یوازې د لاس پلورونکو او لیلامي هټیو یو مارکېټ ګرځېدلی دی.
دغه ۱۴ پوړیزه ودانۍ چې یو وخت د ځوانونو له پراخ حضور، شور او زوږه ډکه وه، اوس پهکې یوازې له کلونو راهیسې خاموشه سالونونه او له ګردونو ډکې څوکۍ پاتې دي.
اریوب سینما
اریوب سینما په پلازمېنې کابل کې په ۱۳۴۸ کال کې جوړه شوې وه. د یادې سینما ودانۍ په ۲۰۱۴کال کې یو وار بیا د فرانسوي فلم جوړوونکي لویس مونیر په مالي مرسته رغول شوې وه.
وړاندې په ۲۰۲۳کال کې د کابل د باغ بالا سیمې اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، طالبان پلان لري چې د اریوب سېنما ودانۍ په کرایه ورکړي. د ځايي خلکو په وينا؛ طالبانو پخوا د یادې سینما سيمه د موټرونو په تمځي بدله کړې وه.
د اریوب سینما د خپلې ځانګړې معمارۍ له امله د افغانستان یو له مشهورو سېنماوو څخه ده. اریوب سینما د باغ بالا په سیمه کې او د کابل ښار څلورمې ناحیې د انټرکانټیننټال هوټل ته څېرمه موقعیت لري.
بهزاد سینما
طالبانو د ۱۴۰۲کال (د وري ۲مه) منلې وه، چې په خېرخانه کې پخوانۍ بهزاد سینما یې په بشپړه توګه نړولې ده؛ څو پر ځای یې سوداګریز بازار، جومات او استوګنیز بلاکونه جوړ شي. دغه سینما هم د پلازمېنې له پخوانیو او پېژندل شویو سینمايي تالارونو ګڼل کېده.
د خېرخانې سینما د یادې سیمې د پروان هوټل څلور لارې ته نږدې موقعیت درلود او په کابل کې یو له څلورو وروستیو دولتي سینماوو وه.
که څه هم یاده ودانۍ بېرته رغول شوې؛ خو د سینما پرځای ترې نندارتون جوړ شوی.
افغان فلم
افغان فلم په لومړي ځل په ۱۳۴۷ لمریز کال کې جوړ شو او تر ۱۹۹۶ کال پورې یې ۳۷ داستاني فلمونه او تر سلو پورې مستند فلمونه جوړ کړي وو. د ۱۳۷۰ لسیزې په اوږدو کې افغان فلم ویجاړ شو، ارشیف یې لهمنځه ولاړ او بیا هم سلګونه د سینما هنرمندان او کارکوونکي له هېواده یا ووتل او یا ووژل شول.
خو د جمهوریت پرمهال د سینما د ودې لپاره یو وار بیا هڅې پیل شوې؛ که څه هم د سینما په برخه کې دغه هڅې ناکافي وې، خو د طالبانو له راتګ سره یو وار بیا د افغان فلم او د افغانستان د سینما فعالیتونه له ګڼو ستونزو سره مخ شول او ګڼ افغان سینماګران جلاوطنه شول.
که څه هم واک ته د طالبانو له رسېدو سره یادې ډلې په سر کې ویلي و، چې د افغان فلم په برخه کې به ستر کارونه کوي؛ خو د ګوتو په شمېر کارونو کې یې یوازې ځان ته د تبلیغ په بڼه ځینې لنډ فلمونه او سریالاونه جوړ کړل خو وروسته د ساکښو موجوداتو پر تصویر له بندیز سره یې دغه فعالیتونه هم په ټپه درېدلي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته منلې، چې له ۲۰۲۳کال راهیسې د افغان فلم فعالیتونه په بشپړه توګه په ټپه درېدلي دي. د سرچینو په وینا؛ طالبانو په ۲۰۲۳کال کې د افغان فلم له کارکوونکو سره په غونډه کې ویلي و، چې تر امرثاني یې فعالیتونه ځنډول کېږي؛ خو وروسته بیا په نړۍوالو معیارونو برابر خپل فعالیتونه پرمخ وړي.
سرچبنې زیاتوي، چې تر دغه بندیز وروسته یو وار په کابل کې د «دید نو» په نوم په ایراني فسټیوال کې ګڼو افغان سینماګرانو برخه واخیسته او لنډ فلمونه یې جوړ کړل؛ خو وروسته د دغه ډول فسټیوال جوړول هم محدود شول.
سرچینې وړاندې وایي، چې دامهال په افغانستان کې د ځینو سینماګرانو لهخوا لنډ فلمونه په شخصي لګښت جوړېږي؛ خو ښځې پهکې رول نهلري او دغه فلمونه تر ډېره د طالبانو په همکارۍ د یادې ډلې لپاره په تبلیغي بڼه او منځپانګه جوړېږي.
سرچینې وایي، له تېرو درېیو کلونو راهیسې د افغان فلم ټول کارکوونکي په کور ناست دي او په خپله د افغان فلم دفتر او ودانۍ اوس د ملي ټلوېزیون د نورو فعالیتونو لپاره کارول کېږي.
د شمېرو له مخې؛ په افغانستان کې د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته تر لسو ډېر فلمونه او د ګوتو په شمېر څو سریالونه جوړ شوي دي، چې په دې کې د بګرام زندان په اړه یو مستند فلم هم شامل دی.
که څه هم طالبانو په کور دننه سینمایي فعالیتونه محدود کړي؛ خو تېرکال داسې راپورونه خپاره شوي وو، چې یو روسی فلم جوړوونکی د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د لومړي ځل لپاره د طالبانو په مرسته او همکارۍ سینمایي فلم جوړوي. د فلم قانوني چارې روسي وکیل الکساندر مولوخوف پر غاړه لرلې. نوموړي هغه مهال ویلي و، طالبانو د فلم له سناریو خوښي ښودلې او د تولید اجازه یې ورکړې ده.
دغه فلم، چې د شوروي لیکوال ارکادي ګېدار د مشهور ناول «توده ډبره» پر بنسټ جوړېږي، د یوه پخواني روسي پوځي د شخصي تجربو او اروايي ستړیاوو داستان بیانوي، چې د جګړو له ډګره ستړی کور ته ستنېږي.
په کور دننه د افغان هنرمندانو او فلمي اداکارو وضعیت
که څه هم واک ته د طالبانو له رسېدو سره سم ګڼ افغان فلمي اداکار جلاوطنه شول؛ خو ټول افغان فلمي اداکاران او هنرمندان له هېواده نه دي وتلي؛ بلکې یوه لویه برخه یې لاهم په هېواد کې پاتې ده.
د شمېرو له مخې؛ واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته تر ۲۵۰ ډېر فلمي اداکار او فلم جوړوونکي له افغانستان نه وتلي او کوم شمېر چې په هېواد کې پاتې دي، هغوی هم د وتلو هڅه کوي.
طالبانو په افغانستان کې بندپاتې ګڼ ممثلین له افغان فلم ادارې ځواب کړي، چې اوسمهال ډېر شمېر یې له بد اقتصادي وضعیت سره مخامخ دي.
په افغانستان کې پاتې یو ۵۵ کلن افغان ممثل د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې له تېرو پنځو کلونو راهیسې بېروزګاره دی او اوس د سینمایي کارونو پرځای پر ستومانه اوږو د خلکو دروند بار وړي.
هغه د ټلوېزیون له څپو اوس نیم کاره ودانیو ته د بار پورته کولو مزل کیسه کوي او وایي، ناوړه اقتصادي وضعیت دې ته اړ اېستی چې پر وراستو هډوکو د ورځې مزدوري وکړي او له دې سره له تېرو پنځو کلونو یې له سینما سره مخه ښه کړې ده.
هغه چې خپل د ژوند ۳۵ کاله یې د افغانستان سینما ته ورکړي، اوس له ناروښانه وضعیت سره مخ دی او په دې برخه کې د طالبانو د بېغورۍ له امله شکایت کوي. خو دامهال په افغانستان کې پاتې د هغه په څېر ګڼ د سینما برخې فعالان له ورته ستونزو سره مخ دي.
د اقتصادي ستونزو ترڅنګ سینمایي فعالیتونه له ګڼو محدودیتونو سره هم مخ دي، دامهال په افغانستان کې که په شخصي لګښت ځینې فلمونه هم جوړېږي؛ خو پهکې ښځينه فلمي اداکارو ته د لوبېدو اجازه نهشته.
د دغه محدودیتونو ترڅنګ وړاندې طالبانو یو افغان فلم جوړونکی سېدرحیم سعیدي نیولی و او تر ۱۱میاشتني بند وروسته یې خوشې کړ. سیدرحیم سعیدي د ۱۴۰۳کال د لړم میاشتې پر ۶مه د کابل د درېیمې ناحیې لومړنۍ محکمې لهخوا د طالبانو پرضد د تبلیغاتو په تور پر درې کاله بند محکوم شوی و.
په جلاوطنۍ کې پر وړو پردو د هنرونو نندارې
که څه هم د طالبانو له بیا واکمنېدو سره په افغانستان کې هنري او سینمایي فعالیتونه په ټپه درېدلي؛ خو په پاکستان کې د خواله رسنیو فعالانو او یوټیوب چلوونکو د سینما په برخه کې د مړاوو شویو هیلو ژوندي ساتلو لپاره د یوې کوچنۍ سینما جوړولو هڅه کړې او له دې لارې یې د سینما هنر ژوندی ساتلی.
په پاکستان کې مېشت افغان خبریال او سینماګر هامون خموش وایي، واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته په افغانستان کې سینما او هنر له یو سخت او ټکني وضعیت سره مخ شوي وو. د هغه په وینا؛ ګڼ فلم جوړوونکي، سینماګران او فلمي اداکار جلاوطنه شول او له دې ډلې ګڼ یې پاکستان ته کډه شول.
نوموړی زیاتوي، په پاکستان کې د هنري فعالیتونو دوام اسانه نهو؛ ګڼ سنماګران اوسمهال په پاکستان کې د اوسېدو قانوني اسنادو د نشتوالي، امنیتي او اقتصادي ستونزو، د پانګونې له نشتوالي او له کاري محدودیتونو سره لاس او ګرېوان دي.
هغه وایي، له دې ډلې ګڼ هنرمندان اړ شول چې له محدودو امکاناتو سره په خپلواکه توګه کار وکړي؛ خو د دغه ستونزو سره، سره یوه لاسته راوړنه شته، هغه دا چې د افغانستان سینما په بشپړه توګه بنده نهشوه؛ بلکې په جلاوطنۍ کې هنرمندان هڅه کوي چې د لنډو او مستندو فلمونو او سریالونو په جوړولو او ګڼو نورو خپلواکه سینمایي تولیداتو سره د افغانستان داستان او د خلکو ژوند بیان کړي او اجازه نهورکوي چې د افغانستان کلتور او هنر هېر شي.
هغه وړاندې وایي، که څه هم په پاکستان کې د مېشتو افغان سینماګرانو کره شمېر روښانه نهدی؛ خو ګڼ هنرمندان په خپلواکه او پروژهیي توګه خپلو فعالیتونو ته دوام ورکوي.
هغه زیاتوي: «د افغانستان سینما نن تر بل هر وخت ډېر ملاتړ ته اړتیا لري او له هېواده لرې هم د تصویر، هنر او داستان له لارې کولای شو، چې د افغانستان د خلکو غږ شو».
هغه وایي، په ټوله کې په پاکستان کې له تېرو دوو کلونو راهیسې په ډېرو کمو امکاناتو درې ښه سریالونه او څو لنډ فلمونه جوړ شوي چې په کور دننه او بهر د خلکو له خورا هرکلي او خوښۍ سره مخ شول.
نوموړی وایي:« دغه سریالونه د یوټیوب پر وړو پردو خپاره شوي او یوټیوب زموږ لپاره یوه داسې پرده شوه، چې موږ وتوانېدو خپلو سینمایي فعالیتونو ته دوام ورکړو». د هغه په وینا؛ که په پاکستان کې د اوسېدو قانوني اسنادو ستونزه حل شي، نو افغان سینماګران به په دې برخه کې لا ډېر کار وکړي.
دغه فعالیتونه یوازې تر پاکستان محدود نهدي؛ بلکې افغان سینماګران په نورو هېوادونو کې هم لاسته راوړنې لري.
په ۱۴۰۳کال کې یوې پېژندل شوې افغان فلم جوړونکې په امریکا کې د «فیمینسټانو له یوه بنسټ» نړۍواله جایزه ترلاسه کړه. صحرا ماني له هغه وروسته د یادې جایزې وړ وګڼل شوه، چې د طالبانو په وړاندې د افغان ښځو د مقاومت مستند فلم «ډوډۍ او سره ګلان» یې سم انځور کړي وو.
دارنګه په ۱۴۰۴کال کې د افغان فلم جوړونکي او لیکوال داوود هلمندي مستند فلم «پیکار» د امسټرډام نړۍوال مستند فلم فستیوال درې جایزې ترلاسه کړې وې. دغه فلم چې ۹۷ دقیقې اوږد دی، د څو نسلو د کډوالۍ او هغو هڅو کیسه کوي چې د امنیت او ازادۍ لپاره ترسره شوي.
د پیکار مستند فلم د داوود هلمندي د ژوند شخصي کیسه بیانوي؛ هغه چې تر کلونو جلاوطنۍ وروسته ایران او افغانستان ته ستنېږي، څو له خپل پلار سره خپل پرې شوی تړاو بیا ورغوي. د هغه کورنۍ د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې ژوند کوي او هر یو د جلاوطنۍ، کډوالۍ او بېلتون بېلابېلې تجربې لري.
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت وايي، په کابل کې ملګري ملتونه د راستنېدونکو کډوالو لپاره د یوه نوي مېشتغالي او د قالین اوبدنې د یوې کارخونې د جوړولو طرحه تر ارزونې لاندې ده.
دغه وزارت د سهشنبې په ورځ، د زمري په ۲۰مه، په یوه خبرپاڼه کې ویلي چې د دوی چارواکو د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ له مرستیالې ونیسا ماتر بولي او د کابل ښاروالۍ له استازو سره یې په کابل کې د کډوالو د ستونزو د حل، نوي مېشتغالي او د قالین اوبدنې کارخونې د جوړولو په اړه خبرې کړې دي.
د طالبانو د کډوالو چارو وزارت د مسلکي مرستیال عبدالرحمن راشد ویلي، د دغه مېشتغالي او کارخونې جوړول به له راستنېدونکو کډوالو سره د مرستې او د هغوی د کاري بوختیا لپاره مهم ګام وي.
نوموړي ویلي چې وزارت یې چمتو دی له اړوندو بنسټونو سره په دې برخه کې همکاري وکړي او د کډوالو په ښارګوټو کې د مېشتغالو د جوړولو لپاره د اړتیا وړ ځمکه ځانګړې کړي.
راشد زیاته کړې چې په اوسنیو شرایطو کې د دوی د حکومت له لوري بېلابېلو کسانو ته د ځمکې وېش امکان نه لري، خو د راستنېدونکو کډوالو لپاره د ملاتړ کوونکو پروګرامونو د اصولو له مخې د ځمکې د ځانګړي کولو امکان شته.
خبرپاڼه کې د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ مرستیالې ونیسا ماتر بولي له قوله لیکل شوي چې دغه اداره غواړي د همکارو بنسټونو په مرسته د کابل ښار په څرخي پله سیمه کې یو مېشتغالی او د قالین اوبدنې یوه کارخونه جوړه کړي.
د نوموړې په وینا، په دې مرکز کې به راستنېدونکو کډوالو ته بېلابېل خدمات وړاندې شي. هغې ویلي چې د مېشتغالي او کارخونې لومړنۍ نقشه جوړه شوې او د اړینو پړاوونو له بشپړېدو او د ځمکې د ستونزې له حل وروسته به د جوړولو چارې پیل شي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ مرستیالې همداراز ویلي چې د دې ادارې د نغدي مرستو مرکز تر دې وړاندې په پلچرخي کې کډوالو ته نغدي مرستې ورکولې، خو اوس پرېکړه شوې چې د طالبانو د کډوالو چارو وزارت او نورو بنسټونو په همکارۍ کډوالو ته بېلابېل خدمات وړاندې کړي.
کابل کې د طالبانو ښاروالۍ استازو هم د دې طرحې هرکلی کړی او ویلي یې دي چې د راستنېدونکو کډوالو د ستونزو د کمولو لپاره ګډې همکارۍ ته اړتیا ده.
د طالبانو د کډوالو چارو وزارت په داسې مهال په کابل کې د نوي مېشتغالي او د کارخونې د جوړولو خبره کوي چې افغانستان ته په تېرو میاشتو کې د ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړي ډول پاکستان او ایران، څخه د افغان کډوالو د ستنېدو بهیر چټک شوی او نږدې پنځه میلیونه افغانان خپل هېواد ته ستانه شوې دي.
په پاکستان کې له کلونو راهیسې د مېشتو افغان کورنیو لپاره جایدادونه نور د راتلونکي د ضمانت پرځای د ناڅرګند وضعیت تر ټولو لوی بار ګرځېدلی دی. له پېښور نه د بېرته ستنېدو په درشل کې افغان کډوال اړ اېستل شوي، چې خپل کورونه او کاروبارونه په ټیټه بیه وپلوري.
افغانستان ته د بېرته ستنېدو فشار، د نیول کېدو وېره، د کاروباري فعالیتونو کمښت او د راتلونکي په اړه بې باوري هغه کورنۍ هم د خپلو جایدادونه پلورلو ته اړ اېستې، چې دغه شتمنۍ یې د کلونو د سختې خوارۍ او سپما په پایله کې جوړې کړې وې.
د پېښور په بېلابېلو سیمو کې وضعیت یو شان نهدی. په ځینو سیمو کې د جایدادونو خاوندان بېړني پېرودونکي نهشي موندلای او په ځینو نورو برخو کې پېرودونکي د بازار له روانې بیې څخه د پام وړ ټیټه بیه وړاندې کوي؛ په داسې حال کې چې په ځینو سیمو کې د افغانانو د کاروباري فعالیتونو له کمښت سره د هټیو او سوداګریزو جایدادونو غوښتنه هم اغېزمنه شوې ده.
د پېښور په کارخانو بازار کې د یوه هوټل افغان څښتن خیرباز افغانستان انټرنشنل پښتو ته وايي، چې اوس افغانستان ته د بېرته ستنېدو په حال کې دی او غواړي د مزار شریف په ښار کې خپل ژوند بیا له سره پیل کړي.
خیرباز وايي، په کارخانو بازار کې یې خپل هوټل درلود چې شاوخوا ۲۵ لکه پاکستانۍ کلدارې ارزښت یې لاره؛ خو د اوسنیو شرایطو او مجبورۍ له امله اړ شو، چې دغه هوټل یوازې په اته لکه کلدارو وپلوري. په دې معامله کې یې شاوخوا ۱۷ لکه کلدارو پورې مالي زیان کړی دی.
خیرباز وايي، نږدې دوه میاشتې بېروزګاره و او د هوټل له پلور وروسته ترلاسه شوې ۸ لکه کلدارې هم د کور پر کرایې، ورځنیو لګښتونو او نورو اړتیاوو لګول شوې دي. هغه وايي، اوس ورسره یوازې شاوخوا ۳ لکه کلدارې پاتې دي چې افغانستان ته د سفر د لګښتونو لپاره یې ساتلې دي.
خیرباز زیاتوي، چې په پېښور کې د پاتې کېدو پرمهال د کور کرایه د ورځني ژوند لګښتونه او نور مالي مسوولیتونه پرې ډېر درانه شوي وو؛ ځکه یې افغانستان ته د بېرته ستنېدو پرېکړه وکړه. شاوخوا درې ورځې وړاندې یې ورور پولیسو نیولی و او وروسته د تورخم له لارې افغانستان ته ډیپورټ شوی دی.
په پېښور کې مېشت افغان وګړي محمد فاروق افغانستان انټرنشنل پښتو ته وايي، خپل کور یې د کلونو د سختې خوارۍ او سپما په پایله کې جوړ کړی و چې شاوخوا دوه کروړه پاکستانۍ کلدارې لګښت پرې راغلی دی؛ اوسنیو شرایطو افغانستان ته د بېرته ستنېدو فشار او د راتلونکي په اړه د ناڅرګندتیا له امله اوس اړ شوی چې خپل کور وپلوري.
فاروق وايي، کله چې یې د کور د پلور لپاره له پېرودونکو سره خبرې وکړې؛ نو ورته د شاوخوا یوه کروړه څخه تر یو نیم کروړه پاکستانۍ کلدارو پورې وړاندیزونه وشول، چې د هغه د اصلي پانګونې پرتله ډېر کم دي.
د هغه په وینا؛ که کور په یو نیم کروړ کلدارو وپلورل شي، نو شاوخوا ۵۰ لکه کلدارې مستقیم مالي زیان به وکړي. هغه وایي: «په دې کور کې یوازې پیسې نهدي لګېدلې؛ بلکې د کلونو خواري، سپما او د خپلې کورنۍ د ښه راتلونکي هیلې هم ورسره تړلې دي».
هغه وايي: «اوس له داسې سخت حالت سره مخ یو، چې له یوې خوا د کور پرېښودو وېره لرو او له بلې خوا اړ یو خپله جایداد د اصلي ارزښت پرتله په ډېره ټیټه بیه وپلوري. موږ دا کور د کلونو په خوارۍ جوړ کړی و؛ خو نن حالات داسې شوي چې اړ یو خپله جایداد په زیان وپلورو. که حالات عادي وای هېڅکله به مو په دومره ټیټه بیه کور نه پلوره».
فاروق وايي، د کور له پلور وروسته ترلاسه شوې پیسې به افغانستان ته د ستنېدو او هلته د نوي ژوند د پیل لپاره وکاروي؛ خو که کور په ټیټه بیه وپلورل شي، نو د نوي ژوند د پیل لپاره به ورسره د پخوا پرتله ډېره کمه پانګه پاتې شي.
د خیبر ولسوالۍ لنډي کوتل بازار له اوږدې مودې راهیسې د ځايي او افغان سوداګرو لپاره یو مهم سوداګریز مرکز پاتې شوی دی. په دې بازار کې له هټیو، ګودامونو او بېلابېلو کاروبارونو سره د زرګونو کسانو روزګار تړلی دی.
افغان سوداګر جنید افغانستان انټرنشنل پښتو ته وايي، چې د خپل ژوند ټوله سپما یې په کاروبار او هټۍ پانګونه کړې وه؛ خو اوسنیو شرایطو د بازار سوداګریز فعالیتونه سخت اغېزمن کړي دي. بازار ته د اخستننکو تګراتګ کم شوی، یوشمېر هټۍ او کاروبارونه تړل شوي او په سوداګرو کې پر نوې پانګونې باور هم نږدې لهمنځه تللی دی.
جنید وايي: «موږ له کلونو خوارۍ وروسته خپل کاروبار جوړ کړی و؛ خو اوس نه هغه پخواني پېرودونکي شته او نه په بازار کې پخوانۍ رونق پاتې دی. د نوې پانګونې خبره خو پرېږده، اوسنی کاروبار ساتل هم ورځ تر بلې سختېږي».
د نیول کېدو له وېرې د هټیو تړل
د پېښور په صدر بازار کې د وچې مېوې افغان سوداګر او هټۍوال امتیاز خان افغانستان انټرنشنل پښتو ته وايي، چې د پولیسو د عملیاتو او د نیول کېدو له وېرې یې له تېرو لسو ورځو راهیسې خپله هټۍ په بشپړه توګه تړلی ده. په سیمه کې د پولیسو د پرلهپسې چاپو او عملیاتو له امله د هټۍ خلاصول یې د نیول کېدو له ګواښ سره مخ کوي او هغه په پاکستان کې د اوسېدو لپاره کوم قانوني سند هم نهلري.
د هغه په وینا؛ تر دې وړاندې هم پولیسو نیولی و او د خوشې کېدو لپاره یې ۲۰زره پاکستانۍ کلدارې ورکړې وې؛ خو اوس اندېښنه لري چې که بیا ونیول شي د قانوني او نورو لګښتونو د ورکولو لپاره کافي مالي امکانات نهلري.
د افغان کورنیو له بېرته ستنېدو سره د جایدادونو بازار هم اغېزمن شوی
پاکستاني جایداد پلورونکی محمد عثمان افغانستان انټرنشنل پښتو ته وايي، چې د افغان کورنیو د پراخې ستنېدنې له امله د پېښور په ځینو سیمو کې د جایدادونو پر پېر او پلور او د کورونو پر کرایو هم څرګند اغېز شوی دی. پخوا به ځینې هغه کورونه چې بیه یې تر ۷۰ لکه پاکستانۍ کلدارو پورې رسېده ،اوس په ځینو سیمو کې په نږدې ۵۰ لکه کلدارو هم موندل کېږي.
د محمد عثمان په وینا؛ د جایدادونو د پېرلو په برخه کې د خلکو د لېوالتیا کمېدو له امله د ځینو جایدادونو بیې په څرګند ډول راټیټې شوې دي، د دغه وضعیت اغېز د کورونو پر کرایو هم لیدل کېږي.
هغه زیاتوي، د افغان کورنیو له وتلو سره په ځینو سیمو کې د کورونو او هټیو غوښتنه کمه شوې ده.
افغان ایواک وايي، د کابل له سقوط پنځه کاله وروسته، د افغان متحدینو د ساتنې لپاره تېره اوونۍ مهم پرمختګونه شوي. د افغانستان د لنډمهاله خونديتوب قانون د امریکا د مشرانو جرګې ملاتړ ترلاسه کړی او د افغان متحدینو اسنادو د خوندي کولو لپاره نوی دوهګونديز قانون هم وړاندې شوی دی.
افغان ایواک په خپل اونیز راپور کې ویلي، د اګست په ۶مه د افغانستان د لنډمهاله خوندي وضعیت قانون لپاره د استازو جرګې له طرحې سره د مشرانو جرګې موازي طرحه هم وړاندې شوه، چې له مخې یې په امریکا کې مېشت افغانانو ته د لنډمهاله خوندي وضعیت زمینه برابریږي. د اګست په ۷مه بیا څلورو سناتورانو مایک راونډز، امي کلبوچر، کریس کونز او تام ټیلیس د «افغان متحدینو د اسنادو او خدمتونو د میراث ساتنې قانون» په نوم نوی قانون وړاندې کړ.
افغان ایواک وايي، دواړه طرحې د جمهوري غوښتونکو او دیموکراتانو ګډ ملاتړ لري او هدف یې دا دی چې د افغان متحدینو د ساتنې او د هغوی د خدمتونو د اسنادو لپاره داسې قانوني بنسټ رامنځته شي چې د یوه حکومت له تګلارې سره بدل نه شي.
د دې بنسټ په وینا، د «افغان متحدینو د اسنادو او خدمتونو د میراث ساتنې قانون» له مخې به د امریکا دفاع وزارت اړ وي چې د هغو له خطر سره مخ افغان متحدینو د خدمت اسناد او بایومتریک معلومات تایید او خوندي کړي چې له امریکايي ځواکونو سره یې کار کړی دی. په طرحه کې د یوه خوندي برېښنايي سیستم جوړول هم شامل دي، څو افغان متحدین یا د هغوی استازي وکولای شي له هر ځایه، ان د افغانستان دننه، د خپلو خدمتونو د ثبت او خوندي کولو غوښتنه وکړي.
افغان ایواک وايي، دا طرحه په ځانګړې توګه د افغان ځانګړو ځواکونو، پیلوټانو، استخباراتي چارواکو، قاضیانو، څارنوالانو او دفاعي چارواکو لپاره مهمه ده چې د ۲۰۰۱ کال د ډسمبر له ۲۲مې تر ۲۰۲۱ کال د سپټمبر لومړۍ پورې یې لږ تر لږه یو کال له امریکايي ځواکونو سره خدمت کړی وي.
د افغانستان د لنډمهاله خوندي وضعیت قانون له مخې به افغانستان د ۲۰۲۹ کال د جولای تر لومړۍ نېټې پورې د لنډمهاله خوندي وضعیت لپاره وټاکل شي. افغان ایواک وايي، دا وضعیت په امریکا کې مېشت افغانان له افغانستان ته د شړلو څخه ساتي او هغوی ته د قانوني کار اجازه ترلاسه کولو زمینه برابروي.
د افغان ایواک په وینا، «لنډمهاله خوندي وضعیت د بېړني حالت ترمز دی»؛ دا دایمي استوګنې یا د ځانګړې کډوالۍ ویزې بدیل نه دی، خو د هغو افغانانو د شړلو مخه نیسي چې په امریکا کې د پاتې کېدو له خطر سره مخ دي.
افغان ایواک همداراز خبرداری ورکړی چې د افغانانو د امریکا ته د انتقال او ویزو د بیا پیل په اړه په ټولنیزو رسنیو کې خپرېدونکي معلومات باید له احتیاط سره وکتل شي. دغه بنسټ وايي، د افغانانو د ځانګړې کډوالۍ ویزو ورکړه لا نه ده بېرته پیل شوې، د ویزو مرکې لا هم د ټولو قضیو لپاره رد کېږي او د افغانانو پر داخلېدو د سفر بندیز هم پر ځای دی.
د دې بنسټ په وینا، د جولای په ۳۰مه د امریکا د یوې فدرالي محکمې پرېکړه یوازې هغو افغان کورنیو ته محدوده ده چې د امریکا د پناهحق لرونکو کسانو د کورنۍ د یوځای کېدو د پروګرام لاندې دي. افغان ایواک ټینګار کوي چې دغه پرېکړه د ځانګړې کډوالۍ ویزې، کډوالۍ یا لنډمهاله بشري سفر اجازه پروګرامونه نه دي پرانیستي.
افغان ایواک له هغو افغانانو چې د اسلاماباد په سفارت کې د ویزې مرکې لري، هم غوښتي چې د اوسني وضعیت له مخې خپلې مرکې وځنډوي یا بیا مهالویش کړي او د ناسم معلوماتو او درغلیو پر وړاندې له احتیاطه کار واخلي.
په ورته وخت کې، د امریکا د کانګرس ۳۵ غړو د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو، د دفاع وزیر هګسیټ او د کورني امنیت وزیر وین مولن ته په یوه لیک کې د قطر په عینالسلیه کمپ کې د شاوخوا ۱۱۰۰ ارزول شوو افغان متحدینو د برخلیک په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده. دوی له ادارې غوښتي چې د دغو کسانو د انتقال بهیر بېرته پیل کړي، کانګرس ته معلومات ورکړي او د هغوی له رضایت پرته یې له کمپ څخه ونه لېږدوي.
افغان ایواک وايي، د کمپ د تړل کېدو نېټه د سپټمبر ۳۰مه ده او اندېښنه لري چې د انتقال د پروسې ځنډ به دغه کسان له لا زیات ناڅرګند برخلیک سره مخ کړي.
دا بنسټ په داسې حال کې د افغان متحدینو د ساتنې لپاره د کانګرس د وروستیو هڅو یادونه کوي چې د کابل د سقوط پنځمه کلیزه رانږدې شوې او په ورته وخت کې له پاکستانه د افغان کډوالو جبري ستنول هم دوام لري.
افغان ایواک وايي، «پنځه کاله د یوې وینا لپاره نه، بلکې د حساب ورکولو لپاره کافي موده ده» او ټینګار کوي چې د امریکا له افغان متحدینو سره د شوې ژمنې د عملي کولو لپاره د کانګرس وروستي ګامونه د پای کرښه نه، بلکې د یوه اوږده بهیر د بیا پیل لومړنی مهم پرمختګ دی.
په جرمني کې یوې نوې څېړنې ښودلې چې له اندازې زیات د انټرنېټ کارول انسان له بد خویۍ، لوړ او رواني فشار سره مخ کولای شي او همداراز په ورځنيو چارو کې د بې غورۍ لامل هم کېدلای شي.
څېړونکي وايي، انټرنېټ ته د ننوتلو ناڅاپي او زوروره لېوالتیا د دې چلند د دوام تر ټولو مهم لامل دی او له انټرنېټ څخه د خوند اخیستل او له رواني فشار څخه د لنډمهالي خلاصون احساس هم د دې عادت په پیاوړي کېدو کې رول لري.
دا نوې څېړنه د جرمني د «دویسبورګ ـ اسن» پوهنتون د څېړونکو له خوا ترسره شوې او د «پلاس ون» په نړیواله علمي مجله کې خپره شوې ده. په دې څېړنه کې په ۲۰۲۵ کال کې ۹۰۰ جرمني لویانو ګډون کړی وو.
دغو کسانو ویلي وو، چې د کال په اوږدو کې یې لږ تر لږه یو ځل له انلاین لوبو، فحش منځپانګو، ټولنیزو شبکو یا انلاین پېرودلو څخه استفاده کړې ده.
له ګډونوالو غوښتل شوي وو، چې د دوو اونیو لپاره هره شپه یوه ارزونه بشپړه کړي. هغوی په دې ارزونه کې خپل مزاج، د فشار کچه، انټرنېټ ته د ننوتلو لېوالتیا او هغه ټوله موده ثبتوله چې په هماغه ورځ یې پر انټرنېټ تېره کړې وه.
په ارزونه کې دا هم کتل شوي چې ګډونوالو له انټرنېټ څخه د کار اخیستلو پر مهال څومره خوند اخیستی او ایا د انټرنېټ د کارولو له امله یې د ژوند نورې ورځنۍ چارې له پامه غورځولې دي که نه.
د څېړنې پایلو ښودلې، هغه کسان چې انټرنېټ یې ډېر کاراوه، د نورو پرتله یې مزاج خراب، رواني فشار زیات، پر انټرنېټ د تېرولو وخت اوږد او د ژوند نورو برخو ته یې پاملرنه کمه وه.
د څېړنې یوه لیکوال اندریاس اولکر ویلي: «تر واقعي فشار یا مزاج ډېر، همدا د انلاین کېدو شېبهنۍ لېوالتیا ده، چې ټاکي خلک به انټرنېټي فعالیتونو ته مخه کړي او د هغه له خوندورو او زیانمنو پایلو سره به مخ شي».
د څېړنې پایلو د څېړونکو هغه اټکل هم تایید کړی چې ورځنی فشار، مزاج او انټرنېټ ته د کارونکي لېوالتیا کولای شي اټکل کړي چې یو کس به په ورځ کې څومره انټرنېټ وکاروي.
د څېړونکو په وینا، دغه عوامل د انټرنېټ له کارولو څخه د ترلاسه کېدونکي خوند، له رواني فشار څخه د خلاصون د احساس او په ورځني ژوند کې د نورو فعالیتونو د له پامه غورځولو پر کچه هم اغېز لري.
څېړونکو ټینګار کړی، چې د انټرنېټ هر ډول کارونه منفي پایلې نهلري، بلکې ستونزه هغه مهال رامنځته کېږي چې د انټرنېټ کارونه له اندازې واوړي یا ستونزهمنه بڼه خپله کړي.
د څېړنې یوې بلې لیکوالې سیلکه اممولر ویلي: «باید ټینګار وکړو چې یوازې د انټرنېټ د کارونکو یوه لږه برخه د ناروغیزې کارونې بڼې خپلوي. د انټرنېټ کارول تر هغه وخته د خوښۍ، ساتېرۍ او یا له فشار څخه د خلاصون لامل کېدای شي، څو چې د ژوند نورې مهمې برخې په منظم ډول له پامه ونه غورځول شي».
پخوانیو څېړنو ښودلې، چې پر انټرنېټ روږدي ځوانان ښايي د مغز په کیمیاوي فعالیتونو کې له بدلونونو سره مخ شي؛ هغه بدلونونه چې د لا زیاتو روږدو چلندونو د رامنځته کېدو لامل کېدای شي.
څېړونکو ویلي، چې دغه اغېزې د مغز په بېلابېلو عصبي شبکو کې لیدل شوې دي او د استراحت پر مهال د مغز په ځینو برخو کې د فعالیت زیاتوالی هم پهکې ثبت شوی دی.