د ۱۴۰۰ لمریز کال د زمري ۲۱مه او ۲۲مه په افغانستان کې د طالبانو د چټک پوځي پرمختګ له مهمو او برخلیک ټاکوونکو ورځو څخه وې. د افغانستان د دویم لوی ښار کندهار سقوط د حکومت لپاره له ستراتیژیک او سیاسي پلوه یو دروند ګوزار و.
په کندهار ښار کې له څو اوونیو راهیسې د افغان امنیتي ځواکونو او طالبانو ترمنځ سختې نښتې روانې وې. طالبانو د ښار پر شاوخوا سیمو فشار زیات کړی و او د مهمو لارو او ولسوالیو له نیولو وروسته یې ښار له څو لورو کلابند کړی و.
د زمري په ۲۱مه د شپې تر سختو جګړو وروسته طالبان ښار ته ننوتل او د کندهار ښار ډېره برخه یې تر خپل کنټرول لاندې راوسته. سیمهییزو چارواکو هم د ښار د سقوط پخلی وکړ. ورته مهال د کندهار هوايي ډګر د افغان ځواکونو په لاس کې پاتې و. د طالبانو لهخوا د ښار د زندان سقوط او د سلګونه بندیانو خوشې کېدل هم د حکومتي ځواکونو پر مورال او دفاعي وضعیت سخت اغېز وکړ.
د کندهار د سقوط وروستۍ شېبې؛ د والي روحالله خانزاده او طالبانو ترمنځ خبرې
دا د کندهار هغه مهال والي روحالله خانزاده و، چې د ۲۰۲۱ کال د جنورۍ په لومړیو کې د ولسمشر اشرف غني له لوري د کندهار د والي په توګه ټاکل شوی و. هغه د طالبانو له پرمختګ مخکې په څرګندونو کې ټینګار کړی و، چې کندهار به طالبانو ته نه پرېږدي او که طالبان د ده په موجودیت کې کندهار ونیسي؛ نو هغه به ځان په «دار» وځړوي.
د طالبانو له پراخ پرمختګ وروسته د حکومتي ځواکونو ډېری برخې د والي ماڼۍ ته شاتګ وکړ. د راپورونو له مخې؛ وروسته والي خانزاده د امنیتي ځواکونو له یوې ځانګړې قطعې وغوښتل، چې له ماڼۍ څخه ووځي ځکه د کندهار د سپارلو پرېکړه شوې وه.
د کندهار د سپارلو په اړه د شته راپورونو له مخې؛ خانزاده له قومي مشرانو، دیني عالمانو او سوداګرو سره له مشورې وروسته پرېکړه کړې وه، چې ولایت طالبانو ته په داسې ډول وسپاري چې په ښار کې د لا زیاتې وینې تویېدنې مخه ونیول شي.
د طالبانو له لوري د کندهار د نیولو مشري د بلخ اوسني والي یوسف وفا کوله. د راپورونو له مخې؛ د جمهوري نظام والي روحالله خانزاده په پای کې کندهار د طالبانو استازي یوسف وفا ته وسپاره.
د کندهار د سپارلو پرمهال د حکومتي ځواکونو یوه برخه له ښاره ووتله او یوشمېر سرتېرو د طالبانو لهخوا د نه ځورولو ژمنې په بدل کې خپلې وسلې کېښودې. طالبانو ځینو تسلیم شویو سرتېرو ته د تګ اسناد هم ورکړل؛ څو د هغوی له پوستو څخه په خوندي ډول تېر شي.
په همدې ورځو کې تر ښار وروسته د کندهار هوايي ډګر لاهم د افغان امنیتي ځواکونو په لاس کې و. د هوايي ډګر د ځواکونو یوه برخه تر څو ورځو پورې کلابنده وه او وروسته د هوا له لارې له سیمې واېستل شوه.
سرچینو ویلي، د کندهار سقوط ځکه ځانګړی اهمیت درلود چې دا د افغانستان دویم لوی ښار او د طالبانو د غورځنګ تاریخي مرکز و. د ښار له سقوط سره طالبان وتوانېدل، چې د هېواد په سویل کې خپل پوځي او جغرافیایي نفوذ لا پراخ کړي.
په همدې ورځ لښکرګاه؛ د هلمند مرکز هم سقوط وکړ
د کندهار له سقوط یوازې څو ساعته وروسته په هلمند کې د جګړې وروستی پړاو هم پیل شو. د لښکرګاه ښار له څو اوونیو راهیسې د طالبانو تر سخت فشار لاندې و. د زمري په ۲۲مه طالبان د لښکرګاه ښار پر مهمو برخو واکمن شول.
د راپورونو له مخې؛ د افغان امنیتي ځواکونو یوشمېر لوړپوړي چارواکي له ښاره ووتل او د حکومت وروستی مقاومت هم مات شو. په دې توګه لښکرګاه د طالبانو لاس ته ولوېده.
د لښکرګاه سقوط د هلمند لپاره هم مهم تحول و، ځکه هلمند د افغانستان له هغه ولایتونو څخه و چې د طالبانو او بهرنیو ځواکونو ترمنځ پهکې د کلونو لپاره سختې جګړې شوې وې.
د زمري په ۲۲مه؛ د سقوط لړۍ پراخه شوه
د اګست ۱۳مه یوازې د کندهار او هلمند د سقوط ورځ نه وه. په همدې ورځ طالبانو د افغانستان په نورو برخو کې هم چټک پرمختګ وکړ. د راپورونو له مخې؛ په دې ورځ غور – فېروزکوه، لوګر، زابل، روزګان او په غور کې د ولایت مرکز له پراخې جګړې پرته طالبانو ته وسپارل شول.
په لوګر کې افغان ځواکونو مقاومت وکړ؛ خو په پای کې پلعلم سقوط وکړ. په زابل او روزګان کې هم سیمهییزو ځواکونو د وضعیت له خرابېدو وروسته شاتګ وکړ.
د جمهوري نظام د سقوط وروستي پړاوونه
د کندهار، هلمند او نورو مهمو ولایتونو سقوط د افغانستان د جمهوري نظام د دفاعي کرښو د چټک ماتېدو نښه وه. د اګست تر ۱۳مې طالبانو د افغانستان له ۳۴ ولایتونو څخه د ۱۸ ولایتونو مرکزونه نیولي وو او د هېواد له نیمايي څخه په ډېره برخه کې یې خپل حضور پراخ کړی و.
د ولایتونو پرلهپسې سقوط د کابل پر لور د طالبانو لاره نوره هم هواره کړه.
اروز ماسپښین ناوخته له کوره ووتله او غوښتل یې د کور لپاره څو اړین توکي واخلي او بېرته ستنه شي؛ خو د کندهار په واټونو کې هغه څو کیلومتره واټن چې پخوا به د ډېرو ښځو لپاره عادي ورځنۍ چاره وه، اوس د هغې لپاره له وېرې، انتظار او کړاو سره مل مزل و.
هغې څو رېکشو او ټکسي چلوونکو ته لاس ورکړ؛ خو هیچا په رېکشا او ټکسي کې د سپرېدو لپاره ونه منله. هغه وايي: « هر یوه ته به مې چې وویل بازار ته ځم، ځواب یې دا و، چې موږ ښځې له محرم پرته نه شو وړلای. ویل یې که د امربالمعروف کسان مو وویني ستونزه راته جوړوي».
وروسته یوه رېکشاچلوونکي د معمول پرتله د زیاتو پیسو په بدل کې د هغې وړلو ته زړه ښه کړ؛ خو اروز وایي د سفر تر پایه رېکشاچلوونکی هم ډاډه نه و: «څو ځله یې شاته وکتل او ویل یې خدای دې وکړي، چې د امربالمعروف له ګزمې سره مخ نهشو».
ارزو وايي، تر بازاره د ګوتو په شمېر یوازې څلور مېرمنې په مخ ورغلې، چې له خپل محرم سره پر موټرسایکل چېرته روانې وې؛ نور داسې ښکارېده چې په دغه ښار کې هیڅ ښځې نهشته.
هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل: « ځینې ښځې چې تور عربي حجاب یې اغوستی و، د امربالمعروف کارکوونکو درولې وې او پوښتنې ترې کېدې چې ولې محرم ورسره نهشته. ښځې دومره وېرېدلې وې، چې د خبرو کولو جرئت یې هم نه درلود».
هغې وویل، په ځانګړي ډول هغه بازارونه چې د ښځو اړوند توکي پهکې پلورل کېږي، د امربالمعروف حضور پهکې ډېر وي او ښځې ډېرې درول کېږي. اروز وایي، ډېری ښځې داسې دي چې محرم نهلري، یا یې د کور نارینه د کار له امله له هغوی سره نهشي تلای؛ خو بیا هم د تګراتګ پرمهال له جدي ستونزو سره مخ کېږي.
نوموړې زیاتوي: «که مازیګر یا ماښام شي، بیا بیخي ټکسي او رېکشا نه پیدا کېږي. موټر چلوونکي وایي، موږ ته ستونزې جوړېږي».
د ښار بدله شوې څېره
له کور نه تر بازاره د اروز ورځنۍ تجربه د کندهار د ډېرو ښځو د ورځني ژوند برخه ګرځېدلې ده. د طالبانو محدودیتونو د ښځو ټولنیز ژوند، روغتیا، کار، زدهکړې او اقتصادي ژوند ټول اغېزمن کړي دي.
د روغتیايي سرچینو په وینا؛ د جمهوري نظام پرمهال په کندهار کې شاوخوا ۵۰۰ ښځینه روغتیاپالې او نرسانې په کار بوختې وې، خو اوس دغه شمېر نږدې سلو ته راټیټ شوی دی.
جمیله چې پخوا یې د کندهار د ډنډ ولسوالۍ په یوه روغتیايي مرکز کې د قابلهګۍ دنده ترسره کوله، اوس بېروزګاره ده. هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل:« کلونه مې کار وکړ خو اوس نه یوازې له مسلکه پاتې شوې یم؛ بلکې د کور د لګښتونو برابرول هم راته ستونزمن دي».
د کندهار میرویس حوزوي روغتون ته هره ورځ زرګونه ناروغان مراجعه کوي؛ خو روغتیايي سرچینې وایي د ښځینه متخصصو ډاکټرانو کمښت د ښځو لپاره د درملنې انتخابونه محدود کړي دي.
د دوی په وینا؛ په دغه روغتون کې له درېیو ښځینه ډاکټرانو اوس یوازې یوه ښځینه متخصصه ډاکټره پاتې ده. د افغانستان انټرنشنل د موندنو له مخې؛ د طالبانو د امربالمعروف محتسبان هره ورځ د دغه ښار په بېلابېلو سیمو کې پر خصوصي روغتیايي مرکزونو او کتنځایونو ګرځي او ډاکټرانو ته سپارښتنه کوي، چې له محرم پرته د ښځینه ناروغانو درملنه ونه کړي.
د طالبانو امربالمعروف ډاکټرانو ته خبرداری ورکړی، که کومه ښځه له شرعي محرم پرته یې کتنځي ته مراجعه وکړي، باید یا بېرته وګرځول شي او یا تر هغې انتظار وباسي چې محرم یې حاضر شي.
یو ډاکټر چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نه غوښتل نوم یې په راپور کې خپور شي وویل: «تقریبا هره ورځ محتسبین راځي، د ښځو د معاینې، د نارینه ډاکټرانو د کار، حتا د ږېرو او لباس په اړه پوښتنې کوي».
د کندهار د پوهنې ریاست د کارکوونکو د معلوماتو له مخې؛ د جمهوري نظام پرمهال په دغه ولایت کې د ښځینه ښوونکو او اداري کارکوونکو شمېر دوو زرو ته رسېده، خو اوس ډېرې ښځې له دندو لرې شوې دي او شمېر یې سلګونو ته راکم شوی دی.
له چادري سره مشروط وتل
په کندهار او ډېرو نورو ښارونو کې ښځې اوس د پوښتنو او محدودیتونو د مخنیوي لپاره چادرۍ اغوندي او هڅه کوي لږترلږه دوه یا درې تنې یوځای سفر وکړي.
ارزو د چادرۍ په اړه چې خپله یې هم تجربه کړې وویل: «د چادرۍ اغوستل اسانه کار نهدی، یو خوا د سترګو د لید ساحه محدودوي، بل ډېر وخت د ساه بندۍ ستونزې هم پیدا کوي. له مخ سره چادري که په لاس ټینکه ونه نیسو، نو د لید کچه لا کمزورې کېږي او که یې په لاس نیسو بیا له نفس تنګۍ سره مخ کېږو».
سره له دې چې په کندهار کې پر ښځو پراخ محدودیتونه لګېدلي؛ خو بیا هم اقتصادي اړتیاوې ښځې اړ باسي چې د مرستو ترلاسه کولو لپاره د اقتصاد ریاست، کډوالو ریاست، سرې میاشتې او نورو ادارو مخې ته راټولې شي.
ډېری وخت دغه ښځې د ساعتونو لپاره په کتارونو کې ولاړې وي ځکه د ژوند اړتیاوې بل انتخاب نه ورپرېږدي. ارزو وايي، چې طالبانو له یوې خوا د ښځو پر کار بندیز لګولی؛ خو له بلې خوا بیا د مرستو د وېش مرکزونو مخې ته او په واټونو کې ناستې سوالګرې مېرمنې نه منع کوي او د کار زمینه ورته نه برابروي.
هغه د کندهار ښار په یوه بله څنډه کې د ښځو یوې کارخونې ته تللې او د هغوی د ګنډلو بهیر یې له نږدې کتلی دی. یوشمېر ښځې چې په خپلو کورونو کې لاسي صنایع او نور توکي جوړوي، اوس بازار ته د خپلو توکو وړل ورته اسانه نهدي. په دویم او درېیم لاس د توکو استول دوی ته ډېر وخت په ټیټه بیه لویږي.
ارزو له دې ښځو سره غږېدلې او وايي، چې له همدې امله ګڼې مېرمنې اوس د نورو په کارخونو کې کار کوي او د طالبانو له محدودیتونو سره، سره له دې لارې د خپلو کورنیو اړتیاوې پوره کوي.
ځینې نورې ښځې یوازې له خپلو ماشومانو سره ژوند کوي او د کورنۍ د نفقې مسوولیت هم ورترغاړې دی. د هغوی په وینا؛ نه منظم عاید لري او نه د ژوند لومړنۍ اړتیاوې په اسانۍ برابرولای شي.
یوشمېر ښځې چې پخوا یې لسګونه نورو ښځو ته د کار زمینه برابره کړې وه او د خیاطۍ، لاسي صنایعو او نورو کسبونو روزنه یې ورکوله وايي، چې اوس یې کارځایونه تړل شوي دي. د هغوی په وینا؛ له دې سره نه یوازې د دوی کاروبار بند شوی، بلکې ګڼې نورې ښځې هم بېکاره شوې دي.
ځینو زړورو ښځو په خپلو کورونو کې د غالۍ اوبدنې، خامک او نورو کسبونو څرخ ژوندی ساتلی او نږدې ګاونډیانې یې هم په کار بوختې ساتلې دي؛ خو د بازار نشتوالی، محدودیتونه او د خلکو اقتصادي وضعیت د دې لامل شوی، چې دغه وړې کورنۍ هڅې هم د سقوط له ګواښ سره مخ شي.
دغه ښځې یادونه کوي، چې پخوا به یې په نندارتونونو کې ګډون کاوه، خپل تولیدات به یې پلورل او له پېرودونکو سره به یې مستقیمه اړیکه لرله؛ خو اوس حتا ډاکټر ته هم یوازې نهشي تلای.
ارزو بېرته خپل کور ته ورسېده؛ خو د هغې دا څو کیلومتره سفر د کندهار د هغو زرګونو ښځو د ورځني ژوند انځور دی چې د تګ راتګ، کار او عادي ژوند لپاره هره ورځ د طالبانو له نویو خنډونو سره مخ کېږي.
له افغانستان نه د امریکا وتلو د دغه هېواد مسوولیت پای ته ونه رساوه؛ واشنګټن سملاسي له یوې مهمې ننګونې سره مخ شو: د بشري ناورین مهارول او د افغانستان اقتصاد د بشپړ سقوط مخنیوی.
له همدې امله امریکا له افغانستان نه تر وتلو سملاسي وروسته یو لړ اقدامات پیل کړل؛ څو د افغانستان اقتصاد د بشپړ سقوط او د هغه واکمنو ډلو لهخوا چې امریکا تحریم کړې دي د افغان ولس د ډلهییزو مجازاتو مخه ونیسي.
امریکا د سپټمبر ۱۱مې له بریدونو وروسته طالبان او د حقاني شبکه د ۱۳۲۲۴ شمېرې اجرایوي فرمان پر بنسټ «په ځانګړي ډول ټاکل شوو نړۍوالو ترهګرو» په نوملړ کې شامل کړل.
د حقاني شبکه سربېره پر دې د امریکا د کډوالۍ او تابعیت قانون د ۲۱۹مې مادې له مخې د بهرنیو ترهګرو سازمانونو په نوملړ کې هم شامله شوه.
د ۲۰۲۱کال په اګست کې واک ته د طالبانو له رسېدو او د حکومتولۍ په جوړښت کې له بندیزونو سره د مخ کسانو او ادارو حضور له افغانستان سره مالي او اقتصادي معاملې د محدودیتونو او پراخو بندیزونو له ګواښ سره مخ کړې.
بانکونه، شرکتونه او نړۍوال بنسټونه اندېښمن وو چې ښايي د دوی عادي او قانوني راکړې ورکړې هم د تحریمونو د سرغړونې لامل شي.
د بهرنیو بنسټونو وتل، د بانکي نظام انزوا، د زرګونه مسلکي او متخصص کاري ځواک او له هېواده د پانګې وتل افغانستان د یوه بېساري اقتصادي ناورین تر درشل پورې ورساوه. د دغه وضعیت دوام کولی شي د پیسو لېږد، د خوراکي توکو او درملو واردات، د تنخوا ورکړه او د بشري مرستو د پروګرامونو پلي کول له جدي خنډونو سره مخ کړي.
د دغه وضعیت په غبرګون د امریکا د خزانې وزارت اووه عمومي جوازونه صادر کړل. دغه جوازونو د بشري مرستو، د شخصي حوالو د لېږد، د حیاتي توکو واردولو، د نړۍوالو او نادولتي بنسټونو د فعالیت او له افغانستان سره د قانوني راکړې ورکړې لپاره اړین حقوقي چوکاټ برابر کړ.
دغه معافیتونه د طالبانو، حقاني شبکې او یا په نورو د بندیزونو لرې کولو معنا نه لري. دوی ته له ځینو محدودو او اړینو تادیاتو پرته د مالي سرچینو مستقیم لېږد لاهم منع دی.
بشري فعالیتونه
د امریکا د خزانې وزارت د ۲۰۲۱کال د سپټمبر په ۲۴مه د ۱۴مې شمېرې عمومي جواز صادر کړ. دغه جواز هغه عادي او اړینې مالي راکړې ورکړې چې په افغانستان کې د بشري مرستو د رسولو او د خلکو د لومړنیو اړتیاوو پوره کولو لپاره ترسره کېږي قانوني وبللې؛ ان که په محدود ډول له طالبانو، د حقاني شبکې یا له هغوی سره د تړلو بنسټونو سره تعامل هم پکې شامل وي.
وروسته د امریکا په ملاتړ د ملګرو ملتونو امنیت شورا د ۲۰۲۱کال د ډسمبر په ۲۲مه د ۲۶۱۵ شمېرې پرېکړهلیک تصویب کړ. د دغه پرېکړهلیک له مخې؛ په افغانستان کې د بشري مرستو د رسولو او د خلکو د لومړنیو اړتیاوو پوره کولو لپاره اړین فعالیتونه د تحریمونو له محدودیتونو څخه مستثنا وګرځول شول. تر دې وروسته افغانستان ته د نغدو پیسو د هوايي لېږد دهلېز هم فعال شو.
د کرنیزو توکو، درملو او طبي وسایلو لېږد
د ۱۵مې شمېرې عمومي جواز افغانستان ته د کرنیزو او طبي توکو صادرات قانوني کړل. په دغه جواز کې خوراکي توکي، درمل، طبي وسایل، د پرزو بدیلې برخې، د طبي وسایلو اړینې اجزاوې او د دغه وسایلو د سافټویرونو نوي کول شامل دي.
د دغه جواز ساحه یوازې په مستقیمو صادراتو پورې محدوده نه وه؛ بلکې د درېیم هېواد له لارې د توکو لېږد هم په هغه صورت کې چې وروستۍ موخه یې افغانستان وي اجازه لري.
د دغه جواز اهمیت په دې کې و چې بانکونه، صادرونکي، ترانسپورتي شرکتونه او د بیمې شرکتونه د تحریمونو د سرغړونې له وېرې افغانستان ته د خوراکي توکو، درملو او حیاتي طبي وسایلو له لېږد بند نه کړي.
د شخصي حوالو لېږد
د ۱۶مې شمېرې عمومي جواز د ۲۰۲۱کال د ډسمبر په ۱۰مه صادر شو او افغانستان ته یې د شخصي او غیرتجارتي حوالو د لېږد اجازه ورکړه. د دغه جواز له مخې؛ په بهر کې مېشت افغانان کولای شي د بانکونو او مالي بنسټونو له لارې خپلو کورنیو ته پیسې ولېږي او د دغه پیسو د لېږد د بشپړېدو لپاره اړینې بانکي راکړې ورکړې هم ترسره کړي.
د نړۍوال بانک د معلوماتو له مخې؛ افغانستان په ۲۰۲۰کال کې د نږدې ۷۸۹ مېلیونه ډالرو په اندازه شخصي حوالې ترلاسه کړې. د اټکل له مخې، دغه شمېر په ۲۰۲۱کال کې شاوخوا ۶۰۰ مېلیون ډالرو ته رسېدلی و؛ خو د حوالو د نارسمي شبکو د پراخې کارونې له امله د پیسو د لېږد یوه لویه برخه په رسمي شمېرو کې نه ثبتېږي. د اټکلونو له مخې؛ افغانستان ته د شخصي حوالو کلنی لېږد ښايي تر ۲ مېلیارد ډالرو پورې وي.
شخصي حوالې د افغانستان د بهرنیو اسعارو د برابرولو، له کورنیو سره د مستقیم مالي ملاتړ او په اقتصادي نظام کې د ټولې تقاضا د ساتلو له مهمو سرچینو څخه دي. دغه پیسې معمولا د خوراکي توکو پېرلو، د کور کرایې ورکولو، درملنې، زدهکړو او نورو ورځنیو اړتیاوو لپاره لګول کېږي؛ له همدې امله د بېوزلۍ او بېکارۍ د فشار په کمولو کې مستقیم رول لري.
په افغانستان کې د امریکا رسمي فعالیتونه
د ۱۷مې شمېرې عمومي جواز د ۲۰۲۱کال د ډسمبر په ۲۲مه صادر شو؛ څو تحریمونه په افغانستان کې د امریکا د حکومت د رسمي پروګرامونو د پلي کېدو خنډ نه شي.
د دغه جواز له مخې؛ د امریکا کارکوونکو، قراردادیانو او د امریکا د مالي مرستو ترلاسه کوونکو ته اجازه ورکړل شوه، چې د مرستندویه، روغتیايي، پراختیايي، څارنیزو، ډیپلوماټیکو او اداري فعالیتونو لپاره اړینې مالي او اداري راکړې ورکړې ترسره کړي.
دغه حقوقي چوکاټ د امریکا رسمي پروګرامونو ته د دوام زمینه برابره کړه؛ خو دا په دې معنا نه وه چې امریکا د طالبانو حکومت په رسمیت پېژني یا د طالبانو حکومت ته عمومي مالي تمویل برابروي.
په افغانستان کې د نړۍوالو سازمانونو رسمي فعالیتونه
د ۱۸مې شمېرې عمومي جواز په افغانستان کې د ملګرو ملتونو او د دغه سازمان اړوندو ادارو، نړۍوال بانک، د اسیا پراختیايي بانک، د افریقا پراختیايي بانک، د اروپا د بیارغونې او پراختیايي بانک، د امریکا بینالقارهيي پراختیايي بانک، د سره صلیب نړۍوالې کمېټې، د سره صلیب او سرې میاشتې ټولنو نړۍوال فدراسیون او د اسلامي پراختیايي بانک رسمي فعالیتونو ته اجازه ورکړه.
د دغه ادارو کارکوونکو، قراردادیانو او استازو وکولای شول چې د بشري مرستو، روغتیا، زدهکړو، خوراکي توکو او پراختیايي پروګرامونو د پلي کولو لپاره اړینې تادیې او مالي راکړې ورکړې ته دوام ورکړي.
د دغه حقوقي چوکاټ د رامنځته کېدو په پایله کې د نړۍوال بانک په څېر ځینو ادارو په افغانستان کې خپل فعالیتونه بېرته پیل کړل. نړۍوال بانک د افغانستان د بیارغونې صندوق یوه برخه سرچینې د ملګرو ملتونو ادارو او نادولتي سازمانونو په واک کې ورکړې؛ څو پروژې پرته له دې چې پیسې د طالبانو ادارې ته ولېږدول شي عملي شي.
د نادولتي بنسټونو د فعالیتونو چوکاټ
د ۱۹مې شمېرې عمومي جواز په لاندې برخو کې د نادولتي بنسټونو فعالیتونو ته اجازه ورکړه:
بشري او روغتیايي مرستې: د خوړو او درملو وېش، د روغتیايي او تغذیوي خدمتونو وړاندې کول او د زیانمن شویو کسانو، بېځایه شویو خلکو او د طبیعي پېښو د قربانیانو ملاتړ.
د زیانمنو ډلو ملاتړ: د سپینږېرو، معلولیت لرونکو کسانو او د جنسي او جنسیتي تاوتریخوالي د قربانیانو ملاتړ.
بشري حقونه او مدني ټولنه: د قانون حاکمیت پیاوړتیا، روڼتیا، حسابورکونه، بنسټیزو ازادیو ته درناوی، اطلاعاتو ته لاسرسی او مدني مشارکت.
زدهکړې او سواد زدهکړه: زدهکړو ته د لاسرسي پراختیا، له بېسوادۍ سره مبارزه او د ښوونیزو پروګرامونو او اصلاحاتو ملاتړ.
غیرتجارتي پراختیايي پروژې: د روغتیا، خوړو خوندیتوب، اوبو رسولو او حفظالصحې په برخو کې د عامه ګټو پروژو پلي کول.
چاپېریال او طبیعي سرچینې: د چاپېریال ساتنه او د طبیعي سرچینو مسوولانه مدیریت.
دغه جواز په داسې شرایطو کې د نادولتي بنسټونو د فعالیتونو د دوام زمینه برابره کړه، چې د افغانستان د روغتیا، زدهکړو او ټولنیزو خدمتونو یوه لویه برخه د همدې بنسټونو پر ملاتړ ولاړه وه.
له افغانستان سره د قانوني راکړو ورکړو پراخ چوکاټ
د امریکا د خزانې وزارت د ۲۰۲۲کال د فبرورۍ په ۲۵مه د ۲۰مې شمېرې عمومي جواز صادر کړ. دغه جواز له افغانستان او له حاکمو ادارو سره د قانوني راکړو ورکړو لپاره تر ټولو پراخ حقوقي چوکاټ رامنځته کړ.
د دغه جواز له مخې؛ اشخاص او شرکتونه کولای شي له وزارتونو، دولتي ادارو، افغانستان بانک او دولتي یا د دولت تر کنټرول لاندې شرکتونو سره راکړه ورکړه وکړي؛ حتی که د دغه ادارو په مشرتابه کې ځینې تحریم شوي کسان هم موجود وي.
د ۲۰مې شمېرې جواز د مالیاتو، محصولاتو، ګمرکي حقوقو، د جوازونو فیسونو او عامه خدمتونو د لګښتونو په څېر اړینې تادیې ته هم اجازه ورکړه؛ خو په دې کې مډرنه توکي او تجملي خدمات شامل نه دي.
همدارنګه دغه جواز په خپله د کنګل شويو حسابونو او شتمنیو ازادولو اجازه نه ورکوي ان په دې کې د افغانستان بانک کنګل شوې زېرمتونونه هم شامل دي.
د امریکا مالي مرستې
د تحریمونو له معافیتونو سربېره امریکا د ۲۰۲۱کال له اګست وروسته د افغانستان او افغانانو اړوندو پروګرامونو لپاره مېلیاردونه ډالر ځانګړي کړل.
د سیګار په ځینو راپورونو کې له ۲۱ مېلیاردو ډالرو څخه د زیاتې یادې شوې شمېرې یوازې افغانستان ته مستقیمې مرستې نه دي؛ په دې کې د بشري او پراختیايي مرستو ترڅنګ، د افغانانو د تخلیې او په امریکا او نورو هېوادونو کې د هغوی د بیا مېشتولو لګښتونه او همدارنګه د افغانستان بانک ۳.۵ مېلیارد ډالره کنګل شوي زېرمتونونه هم شامل دي.
له دې ډلې شاوخوا ۳.۸ مېلیارد ډالره بشري مرستې وې، چې افغانستان ته انتقال شوې دي. امریکا تر ۲۰۲۴کال پورې د افغانستان تر ټولو ستر مالي مرسته کوونکی هېواد و.
له همدې امله هغه برخه چې په مستقیم ډول د افغانستان دننه د بشري او پراختیايي مرستو لپاره ځانګړې شوې وه، د ټولې یادې شوې شمېرې پرتله ډېره کمه وه. خو له دې سره، سره دغه سرچینو د خوراکي توکو په برابرولو، د روغتیايي خدمتونو په ساتلو، د زیانمنو کورنیو په ملاتړ او د افغانستان د اقتصاد د لا ژور سقوط په مخنیوي کې مهم رول ولوباوه.
د افغانستان د سقوط د ګواښ په مخنیوي کې د معافیتونو رول
د امریکا د خزانې وزارت اوو عمومي جوازونو په عملي توګه افغانستان له نړۍ سره د محدودو اقتصادي او بشري اړیکو د دوام لپاره حقوقي بنسټ جوړ کړ. دغه معافیتونو د بشري مرستو، کورنیو حوالو، د خوراکي توکو او درملو د واردولو، د نړۍوالو او نادولتي سازمانونو د فعالیتونو او د قانوني راکړو ورکړو لارې پرانیستې وساتلې.
که دغه جوازونه نه وای؛ نو بانکونه، صادرونکي، ترانسپورتي شرکتونه، د بیمې شرکتونه او مرستندویه ادارې ښايي د تحریمونو د سرغړونې له وېرې ان له قانوني او مشروع راکړو ورکړو څخه هم ډډه کړې وای. په ورته وخت کې به د پیسو لېږد، د حیاتي توکو واردات او د روغتیايي، ښوونیزو او پراختیايي پروګرامونو پلي کول له پراخو خنډونو سره مخ شوي وای او بېوزلي، لوږه، بېکاري او د عامه خدمتونو سقوط به لا ډېر پراخ شوی وای.
دغه معافیتونه د افغانستان د سقوط د مخنیوي یوازېنی عامل نه و. د ملګرو ملتونو مرستې، د نړۍوال بانک او د اسیا پراختیايي بانک پروګرامونه، د افغان کډوالو حوالې، له ګاونډیو هېوادونو سره سوداګري او د پیسو د لېږد رالېږد شبکو دوام هم د اقتصادي فعالیتونو د لږترلږه دوران په ساتلو کې مهم رول لاره.
خو له دې سره، سره د امریکا د تحریمونو معافیتونو د افغانستان د بشپړ اقتصادي او ټولنیز سقوط د ګواښ په کمولو کې ټاکونکی رول ولوباوه. دغه جوازونو د افغانستان اقتصاد و نه ژغوره او د هېواد بنسټیز ناورینونه یې هم پای ته ونه رسول؛ خو د دې مخه یې ونیوله چې پر طالبانو او د حقاني شبکې تحریمونه د افغانستان د مالي نظام د بشپړ بندېدو، د مرستو د درېدو او د افغان ولس د اقتصادي مجازاتو لامل وګرځي.
د ۱۴۰۰کال (د زمري ۲۱مه) غزني، هرات او د بادغیس مرکز قلعه نو د طالبانو لاس ته ولوېدل. په همدې ورځ طالبانو د یوشمېر ولایتونو زندانونه هم مات کړل او په زرګونه بندیان یې خوشې کړل. د زمري ۲۱مه د افغانستان د جمهوري نظام د سقوط پر لور د چټکو پوځي بدلونونو له مهمو ورځو څخه وه.
په دې ورځ طالبانو د غزني او هرات ولایتونو مرکزونه ونیول او د بادغیس مرکز قلعهنو هم د دوی لاس ته ولوېد. د دغه ښارونو سقوط د طالبانو د چټک پرمختګ لړۍ لاپسې پراخه کړه او د کابل پر لور یې د یادې ډلې پوځي فشار زیات کړ.
طالبانو پنځه کاله وروسته نن چهارشنبه (د زمري ۲۱مه) پر خپلو خواله رسنیو د غزني او یوشمېر نورو ولایتونو د «فتحې» په نوم د مبارکۍ پیغامونه خپاره کړي او له خپلو پلویانو یې د دغه ورځو د بریا د نمانځلو غوښتنه کړې.
غزني؛ کابل ته نږدې ستراتیژیک ښار
د غزني ښار د ۲۰۲۱کال د اګست په ۱۲مه تر څو ورځنیو سختو نښتو وروسته د طالبانو لاس ته ولوېد. غزني د کابل په شاوخوا ۱۵۰ کیلومترۍ کې موقعیت لري او د کابل او د افغانستان د سوېلي ولایتونو ترمنځ پر مهمه لویه لار پروت دی.
سرچینې وایي، د غزني سقوط ځکه مهم بلل کېده چې طالبانو د پلازمېنې کابل پر لور خپل تګ او حضور لا پیاوړی کړ او د کابل او سوېل ترمنځ یې د مهمې مواصلاتي لارې پر کنټرول اغېز واچاوه. رویټرز هغه مهال راپور ورکړی و، چې د غزني له نیولو سره طالبان د کابل تر ۱۵۰ کیلومترۍ پورې رانږدې شوي وو.
د ښار د جګړې پرمهال د افغان امنیتي ځواکونو او طالبانو ترمنځ سختې نښتې وشوې. په پای کې حکومتي ځواکونه له مهمو دولتي تاسیساتو شاتګ ته اړ شول او طالبان د ښار پر مهمو برخو واکمن شول.
هرات؛ د افغانستان بل لوی ښار
په همدې ورځ د هرات ښار هم د طالبانو لاس ته ولوېد. هرات د افغانستان لوی ښار او د هېواد په لوېدیځ کې له مهمو اقتصادي، سوداګریزو او ستراتیژیکو مرکزونو و.
د هرات د سقوط تر مخه ښار د څو ورځو لپاره د طالبانو تر سخت فشار لاندې و. په ښار او شاوخوا سیمو کې د طالبانو او افغان امنیتي ځواکونو، سیمهییزو پاڅون کوونکو او د پخواني جهادي قوماندان اسماعیل خان د ځواکونو ترمنځ جګړې روانې وې.
د راپورونو له مخې؛ د طالبانو له پراخ پرمختګ وروسته د حکومتي ځواکونو دفاعي کرښې کمزورې شوې. طالبانو د ښار ډېری برخې ونیولې او اسماعیل خان چې د طالبانو پر وړاندې یې د سیمهییزو ځواکونو مشري کوله هم د طالبانو لاس ته ولوېد.
د هرات د سقوط پرمهال د ښار یوشمېر اوسېدونکي له خپلو کورونو وتلو ته اړ شول او د ښار په ځینو برخو کې د جګړې له وېرې خلک په خپلو کورونو کې پاتې شول.
د افغانستان انټرنشنل-پښتو د همدې ورځې اړوند په یوه ځانګړي راپور کې راغلي، چې طالبانو په همدې ورځې د هرات ولایت مرکز نیولی او ۳زره بندیان یې له زندانونو خوشې کړي دي. د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد هغه مهال وویل، چې دوی د هرات مرکز، امنیه قوماندانۍ، محبس او د ولایت مقام نیولی دی. د طالبانو جنګیالي د هرات جامع جومات ته هم ننوتل او په ښار کې خورې ډزې روانې وې.
د هرات له سقوط سره هممهاله د افغان حکومت د دفاع لپاره د سیمهییزو ځواکونو مشر اسماعیل خان هم طالبانو ته تسلیم شو. نوموړی د هرات د دفاع په جګړه کې د طالبانو پر وړاندې د سلګونه سیمهییزو وسلهوالو مشري کوله.
د سیمهییزو چارواکو په وینا؛ اسماعیل خان د هرات له والي او یوشمېر امنیتي چارواکو سره د یوې هوکړې له مخې طالبانو ته تسلیم شو. وروسته طالبانو هم د هغه نیول تایید کړل. د اسماعیل خان یوه ویاند وویل، چې له طالبانو سره تر خبرو وروسته نوموړي ته اجازه ورکړل شوه چې خپل کور ته ستون شي؛ خو له دې وروسته یې هرات پرېښود او ایران ته ولاړ.
د اسماعیل خان نیول د هرات د سقوط له مهمو پېښو څخه وه؛ ځکه نوموړي له طالبانو سره د اوږدې مودې اهیسې مخالفت درلود او د ښار د دفاع لپاره یې د طالبانو پر وړاندې مقاومت تنظیم کړی و.
د بادغیس مرکز قلعهنو هم سقوط وکړ
د ۱۴۰۰کال د زمري په ۲۱مه د بادغیس مرکز قلعهنو هم د طالبانو لاس ته ولوېد. طالبانو تر دې مخکې هم پر قلعهنو بریدونه کړي وو. د ۲۰۲۱کال د جولای په میاشت کې د طالبانو د برید پرمهال د ښار ځینې مهم امنیتي مرکزونه د لنډ وخت لپاره د دوی لاس ته لوېدلي وو؛ خو افغان ځانګړو ځواکونو بېرته د ښار کنټرول ترلاسه کړی و. خو د اګست په دویمه اوونۍ کې د طالبانو د پراخو عملیاتو پرمهال د قلعهنو وضعیت بیا بدل شو او ښار د طالبانو تر کنټرول لاندې راغی.
د غزني، هرات او قلعهنو سقوط داسې مهال و، چې طالبان په لنډه موده کې د افغانستان د ګڼو ولایتونو مرکزونه یو په بل پسې نیول. د ۲۰۲۱کال د اګست له ۶مې وروسته د ولایتونو د مرکزونو سقوط په بېساري ډول چټک شو.
د غزني او هرات په څېر د مهمو ښارونو له سقوط سره د حکومت پر امنیتي او سیاسي وضعیت فشار نور هم زیات شو. د ۱۴۰۰کال د زمري تر ۲۱مې پورې طالبانو د افغانستان لس ولایتي مرکزونه نیولي وو.
د طالبانو د چټک پرمختګ لړۍ د نیمروز له مرکز زرنج نه پیل شوه؛ ورپسې شبرغان، سرپل، کندوز، تالقان، ایبک، فراه، پلخمري او فیضاباد د طالبانو لاس ته ولوېدل. تر دې ورځې پورې نیمروز، شبرغان، سرپل، کندوز، تخار، سمنګان، فراه، بغلان، فیضاباد، هرات، غزني او بادغیس د طالبانو تر کنټرول لاندې راغلي وو او طالبان د نورو ولایتونو او سیمو پر لور د پرمختګ په حال کې وو.
که څه هم د افغانستان د سینما عمر د ځینو هېوادونو له جوړېدو ډېر دی؛ خو په کور دننه د جګړو، ناخوالو او د طالبانو د پراخو محدودیتونو له امله یې دغه سفر له ستونزو، ستړیا او د لاسته راوړنو له لاسه ورکولو سره مل دی.
په داسې حال کې چې د افغانستان او هندوستان لومړنی فلم هممهاله جوړ شوی و؛ خو په افغانستان کې جګړې، ناخوالې او د طالبانو محدودیتونه د بالیوډ په څېر د افغان سینما د پرمختګ پر وړاندې لوی خنډونه بلل کېږي.
د افغانستان لومړی فلم
د افغانستان لومړنی فلم د (عشق او دوستي) په نوم و، چې په ۱۹۴۶کال کې د پردې پر مخ نندارې ته وړاندې شو. د دغه فلم يوازې څو مرکزي نارينه پرسونل، سناريو او د فلم لپاره سندرې چې افغاني موسیقیار کمپوز کړې وې؛ نور ټول تخنيکي پرسونل، ډايرکتر، فلم اخيستونکى او ښځينه لوبغاړې یې هندي وګړي وو.
خو په افغانستان کې لومړنی بشپړ پښتو هنري فلم (ارمان) وو، چې واحد نظري په ۱۹۸۸کال کې جوړ کړی و.
د افغانستان د سینما په تاریخ کې داسې فلمونه شته، چې لاهم د خلکو په ذهن او زړونو کې ځای لري. له دې ډلې «اختر مسخره، دهکدهها بيدار میشود، تابستان داغ کابل، فرار، لحظهها، صبور، پرندههای مهاجر، زمين، ارمان، مرد هاره قول است او د کوڅو سر ګردان» شامل دي.
د دې ترڅنګ د ټلوېزيون پر څپو «اشک ولبخند، دختر با پيراهن سپيد، د لمر په لور، سر بند او د کونډې زوى» سريالونه هم شامل دي.
که څه هم د افغانستان او هندوستان لومړنی فلم هممهاله جوړ شوی و؛ خو په افغانستان کې لسیزو جګړو، ناخوالو او د طالبانو محدودیتونو د بالیوډ په څېر د افغان سینما د پرمختګ پر وړاندې لوی خنډونه بلل کېږي.
تیاتر او ډرامهیي هنرونه
که د ایخانم په لرغوني ښارګوټي کې د سیمې تر ټولو د لوی تیاترسالون ته پام وکړو، چې د یونانوباختري پېر یادګار دی؛ نو په افغانستان کې د تیاتر تاریخ تر میلاد وړاندې پېړیو ته ورګرځي. خو د معاصر تیاتر تاریخچه بیا د هر بل موډرن او مدني پیل په شان د غازي امان الله شاه دوران ته رسېږي.
د خپلواکۍ جشن پرمهال پر ۱۳۰۱لمریز کال د بهرنیو چارو وزارت په ستوري ماڼۍ کې شاهي کورنۍ ته لومړۍ ننداره وړاندې شوه. ویل کېږي، چې په افغانستان کې د نندارې د ښوولو او دودولو لومړنی هڅوونکی هم محمود طرزي و.
وروسته د پوهنې نندارې او بیا افغان نندارې په جوړېدو د تیاتر هنر په افغانستان کې وده وکړه، لوی هنرمندان دریځ ته راغلل او ګڼې افغاني او بهرنۍ ډرامې پر سټيژونو ولوبول شوې.
عبدالرشید لطیفي چې د افغان نندارې له بنسټوالو څخه و، د قهرمانان په نامه د پښتو بشپړې نندارې په ښوولو د پښتو تیاتر بنسټ رسماً کېښود؛ که څه هم تر دې پخوا په پښتونخوا کې د عبدالاکبرخان اکبر او نورو لیکوالو پښتو ډرامې لیکلې او پر سټېژونو لوبېدلې وې.
هغه مهال د کابل د هنرمندانو ځای هماغه د استقلال لیسې د سپورت سالون و، چې د علامه سلجوقي لهخوا د مطبوعاتو خپلواک مشر و، د «پوهنې نندارې» په نوم ونومول شو او د مطبوعاتو تر ریاست لاندې پهکې په رسمي ډول نندارې پیل شوې.
په ۷۰مه لسیزه کې تیاتر هم د کورنۍ جګړې په اور کې وسوځېده، کابل نندارې ته داسې اور واچول شو چې ان د جمهوریت په کلونو کې هم کنډواله پاتې شوه.
سینما
د سینما هنر هم په نړۍ او هم په افغانستان کې نوی دی. ویل کېږي، چې ۱۹۱۴ او ۱۹۱۵ کلونو ترمنځ د سینما لومړنی پروجکتور انګرېزانو امیرحبیب الله خان ته ډالۍ کړ. د فلم کتلو لومړني بشپړ وسایل شاه امان الله خان له ځان سره له اروپا راوړل او په پغمان کې یې یوه سینما پرانیستله.
هغه مهال په پغمان کې ګڼو خلکو لومړنی فلم ولید. د اړدوړ پرمهال افراطيانو سینما وتړله؛ خو د نادرشاه پرمهال بېرته پرانیستل شوه او بیا ګڼې سینماوې په کابل او نورو ولایتونو کې جوړې شوې.
د افغانستان سینما زرین پېر په ۱۹۸۰لیسزه کې و. یوشمېر ځوانانو په ۱۹۷۰او ۱۹۸۰لسیزو کې شوروي اتحاد او نورو هېوادونو کې د فلم جوړونې بورسیې ترلاسه کړې.
خو د لسیزو جګړو او ناخوالو له امله د سینما مخ پر ودې مزل یو وار بیا ټکنی شو. د افغانستان په ولایتونو کې د جوړو شویو ګڼو سېنماوو ژوند د خلق دیموکراتیک ګوند د حاکمیت ختمېدو او د مجاهدینو په لاس د ډاکټر نجیب الله د حکومت له نسکورېدو سره پای ته ورسېد.
په کورنۍ جګړه کې هم د سینما څو ودانۍ ویجاړې شوې. د اریوب او بهارستان سینماوې هم د تل لپاره وتړل شوې. خو وروسته په کابل کې بیا د جمهوریت پرمهال هم د افغان سینما د رغولو هڅې وشوې، نړۍوالو هم مرستې وکړې؛ خو داسې کومه لویه بریا او پایله یې نهلرله.
په تېر کې په کابل ښار کې شاوخوا ١٨ دولتي او شخصي سېنماوې فعالې وې، چې يوشمېر يې د جګړو او بېغورۍ له امله ويجاړې شوې دي. په ۱۴۰۰کال کې د طالبانو له واکمنۍ سره سینماوې په بشپړه توګه وتړل شوې.
له دې ډلې د پامیر، اریانا، بریکوټ، پارک، بهارستان، د خېرخانې بهزاد، زینب، تیمورشاهي، فرخي، میوند، اقبال او اریوب سینما د ۱۹مې لسیزې ترټولو مشهورې سینماوې وې؛ خو دلته به په هغه سینماوو تم شو، چې په وروستیو کلونو کې فعالې وې؛ خو اوس یا ویجاړې شوې او یا یې هم ځای نورو فعالیتونو نیولی.
اریانا سینما
د هنر په برخه کې طالبانو په خپل وروستي اقدام کې په کابل ښار کې د اریانا سینما ودانۍ ونړوله. له کابل نه باخبره سرچینو افغانستان انټرنشنل ته (د لېندۍ ۲۶مه) ویلي و، چې طالبانو په پښتونستان څلورلاره کې د اریانا سینما ودانۍ نړولې ده. د یادې سیمې کسبکاران وايي، طالبان د سینما پرځای د یوه سوداګریز مارکېټ د جوړولو پلان لري.
د اریانا سینما چې په ۱۹۶۰کال کې جوړه شوې وه، د کابل یو له خورا مشهورو کلتوري ځایونو ګنل کېده او د کابل ګڼو اوسېدونکو هلته د نړۍ مشهور فلمونه ننداره کول. دا لومړی ځل نهدی، چې طالبان په کابل کې د یوې سینما ودانۍ ویجاړوي؛ بلکې یادې ډلې د افغانستان په نورو ولایتونو کې هم څو سینماوې ویجاړې کړې دي.
وړاندې طالبانو د کابل په خېرخانه مېنه کې د «خېرخانې سینما» هم ویجاړه کړې وه او ویلي یې و، چې د سینما پرځای جومات او مارکېټ جوړوي.
د ژان مارک لالو په نوم فرانسوی معمار چې په ۲۰۰۴کال کې یې د کابل د اریانا سینما په بیارغولو کې برخه اخیستي وه، د طالبانو لهخوا د اریانا سینما نړولو ته غبرګون ښودلی و. یاد فرانسوي انجینر اریانا سینما د هیلو نښه بللې وه او ویلي یې و: «داسې انګېرم لکه بیلډوزر چې زما زړه ویجاړ کړی وي».
پارک سینما
پارک سینما د ۵۰مې لمریزې لسیزې وروستیو کې د شهرنو په پارک کې جوړه شوې وه، چې تر ډېره پهکې هندي فلمونه نندارې ته وړاندې کېدل؛ خو په وروستیو کلونو کې له فعالیت لوېدلې وه.
که څه هم د جګړو او ناخوالو له امله د پارک سینما فعالیتونه په ټپه درېدلي وو؛ خو په ۲۰۰۲کال کې د طالبانو د رژیم تر نسکورېدو وروسته یاده سینما یو وار بیا فعاله شوه خو ډېر دوام یې ونهکړ.
د پارک سینما په ۲۰۲۰کال کې تر پراخو مخالفتونو وروسته د افغانستان د جمهوري نظام پرمهال ویجاړه شوه. هغه مهال د کابل ښاروالۍ ویلي و، چې دغه سینما به په معیاري ډول بېرته ورغوي او پر یوه کلتوري او هنري مرکز به یې بدله کړي.
د پامیر سینما ستړي دېوالونه
پامیر سینما چې په ۴۰مې لسېزه کې جوړه شوې وه، هغه مهال یې د کابل مېشتو پام ځان ته راړولې و؛ خو د وخت په تېرېدو دغه سینما یوازې د لاس پلورونکو او لیلامي هټیو یو مارکېټ ګرځېدلی دی.
دغه ۱۴ پوړیزه ودانۍ چې یو وخت د ځوانونو له پراخ حضور، شور او زوږه ډکه وه، اوس پهکې یوازې له کلونو راهیسې خاموشه سالونونه او له ګردونو ډکې څوکۍ پاتې دي.
اریوب سینما
اریوب سینما په پلازمېنې کابل کې په ۱۳۴۸ کال کې جوړه شوې وه. د یادې سینما ودانۍ په ۲۰۱۴کال کې یو وار بیا د فرانسوي فلم جوړوونکي لویس مونیر په مالي مرسته رغول شوې وه.
وړاندې په ۲۰۲۳کال کې د کابل د باغ بالا سیمې اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، طالبان پلان لري چې د اریوب سېنما ودانۍ په کرایه ورکړي. د ځايي خلکو په وينا؛ طالبانو پخوا د یادې سینما سيمه د موټرونو په تمځي بدله کړې وه.
د اریوب سینما د خپلې ځانګړې معمارۍ له امله د افغانستان یو له مشهورو سېنماوو څخه ده. اریوب سینما د باغ بالا په سیمه کې او د کابل ښار څلورمې ناحیې د انټرکانټیننټال هوټل ته څېرمه موقعیت لري.
بهزاد سینما
طالبانو د ۱۴۰۲کال (د وري ۲مه) منلې وه، چې په خېرخانه کې پخوانۍ بهزاد سینما یې په بشپړه توګه نړولې ده؛ څو پر ځای یې سوداګریز بازار، جومات او استوګنیز بلاکونه جوړ شي. دغه سینما هم د پلازمېنې له پخوانیو او پېژندل شویو سینمايي تالارونو ګڼل کېده.
د خېرخانې سینما د یادې سیمې د پروان هوټل څلور لارې ته نږدې موقعیت درلود او په کابل کې یو له څلورو وروستیو دولتي سینماوو وه.
که څه هم یاده ودانۍ بېرته رغول شوې؛ خو د سینما پرځای ترې نندارتون جوړ شوی.
افغان فلم
افغان فلم په لومړي ځل په ۱۳۴۷ لمریز کال کې جوړ شو او تر ۱۹۹۶ کال پورې یې ۳۷ داستاني فلمونه او تر سلو پورې مستند فلمونه جوړ کړي وو. د ۱۳۷۰ لسیزې په اوږدو کې افغان فلم ویجاړ شو، ارشیف یې لهمنځه ولاړ او بیا هم سلګونه د سینما هنرمندان او کارکوونکي له هېواده یا ووتل او یا ووژل شول.
خو د جمهوریت پرمهال د سینما د ودې لپاره یو وار بیا هڅې پیل شوې؛ که څه هم د سینما په برخه کې دغه هڅې ناکافي وې، خو د طالبانو له راتګ سره یو وار بیا د افغان فلم او د افغانستان د سینما فعالیتونه له ګڼو ستونزو سره مخ شول او ګڼ افغان سینماګران جلاوطنه شول.
که څه هم واک ته د طالبانو له رسېدو سره یادې ډلې په سر کې ویلي و، چې د افغان فلم په برخه کې به ستر کارونه کوي؛ خو د ګوتو په شمېر کارونو کې یې یوازې ځان ته د تبلیغ په بڼه ځینې لنډ فلمونه او سریالاونه جوړ کړل خو وروسته د ساکښو موجوداتو پر تصویر له بندیز سره یې دغه فعالیتونه هم په ټپه درېدلي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته منلې، چې له ۲۰۲۳کال راهیسې د افغان فلم فعالیتونه په بشپړه توګه په ټپه درېدلي دي. د سرچینو په وینا؛ طالبانو په ۲۰۲۳کال کې د افغان فلم له کارکوونکو سره په غونډه کې ویلي و، چې تر امرثاني یې فعالیتونه ځنډول کېږي؛ خو وروسته بیا په نړۍوالو معیارونو برابر خپل فعالیتونه پرمخ وړي.
سرچبنې زیاتوي، چې تر دغه بندیز وروسته یو وار په کابل کې د «دید نو» په نوم په ایراني فسټیوال کې ګڼو افغان سینماګرانو برخه واخیسته او لنډ فلمونه یې جوړ کړل؛ خو وروسته د دغه ډول فسټیوال جوړول هم محدود شول.
سرچینې وړاندې وایي، چې دامهال په افغانستان کې د ځینو سینماګرانو لهخوا لنډ فلمونه په شخصي لګښت جوړېږي؛ خو ښځې پهکې رول نهلري او دغه فلمونه تر ډېره د طالبانو په همکارۍ د یادې ډلې لپاره په تبلیغي بڼه او منځپانګه جوړېږي.
سرچینې وایي، له تېرو درېیو کلونو راهیسې د افغان فلم ټول کارکوونکي په کور ناست دي او په خپله د افغان فلم دفتر او ودانۍ اوس د ملي ټلوېزیون د نورو فعالیتونو لپاره کارول کېږي.
د شمېرو له مخې؛ په افغانستان کې د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته تر لسو ډېر فلمونه او د ګوتو په شمېر څو سریالونه جوړ شوي دي، چې په دې کې د بګرام زندان په اړه یو مستند فلم هم شامل دی.
که څه هم طالبانو په کور دننه سینمایي فعالیتونه محدود کړي؛ خو تېرکال داسې راپورونه خپاره شوي وو، چې یو روسی فلم جوړوونکی د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د لومړي ځل لپاره د طالبانو په مرسته او همکارۍ سینمایي فلم جوړوي. د فلم قانوني چارې روسي وکیل الکساندر مولوخوف پر غاړه لرلې. نوموړي هغه مهال ویلي و، طالبانو د فلم له سناریو خوښي ښودلې او د تولید اجازه یې ورکړې ده.
دغه فلم، چې د شوروي لیکوال ارکادي ګېدار د مشهور ناول «توده ډبره» پر بنسټ جوړېږي، د یوه پخواني روسي پوځي د شخصي تجربو او اروايي ستړیاوو داستان بیانوي، چې د جګړو له ډګره ستړی کور ته ستنېږي.
په کور دننه د افغان هنرمندانو او فلمي اداکارو وضعیت
که څه هم واک ته د طالبانو له رسېدو سره سم ګڼ افغان فلمي اداکار جلاوطنه شول؛ خو ټول افغان فلمي اداکاران او هنرمندان له هېواده نه دي وتلي؛ بلکې یوه لویه برخه یې لاهم په هېواد کې پاتې ده.
د شمېرو له مخې؛ واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته تر ۲۵۰ ډېر فلمي اداکار او فلم جوړوونکي له افغانستان نه وتلي او کوم شمېر چې په هېواد کې پاتې دي، هغوی هم د وتلو هڅه کوي.
طالبانو په افغانستان کې بندپاتې ګڼ ممثلین له افغان فلم ادارې ځواب کړي، چې اوسمهال ډېر شمېر یې له بد اقتصادي وضعیت سره مخامخ دي.
په افغانستان کې پاتې یو ۵۵ کلن افغان ممثل د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې له تېرو پنځو کلونو راهیسې بېروزګاره دی او اوس د سینمایي کارونو پرځای پر ستومانه اوږو د خلکو دروند بار وړي.
هغه د ټلوېزیون له څپو اوس نیم کاره ودانیو ته د بار پورته کولو مزل کیسه کوي او وایي، ناوړه اقتصادي وضعیت دې ته اړ اېستی چې پر وراستو هډوکو د ورځې مزدوري وکړي او له دې سره له تېرو پنځو کلونو یې له سینما سره مخه ښه کړې ده.
هغه چې خپل د ژوند ۳۵ کاله یې د افغانستان سینما ته ورکړي، اوس له ناروښانه وضعیت سره مخ دی او په دې برخه کې د طالبانو د بېغورۍ له امله شکایت کوي. خو دامهال په افغانستان کې پاتې د هغه په څېر ګڼ د سینما برخې فعالان له ورته ستونزو سره مخ دي.
د اقتصادي ستونزو ترڅنګ سینمایي فعالیتونه له ګڼو محدودیتونو سره هم مخ دي، دامهال په افغانستان کې که په شخصي لګښت ځینې فلمونه هم جوړېږي؛ خو پهکې ښځينه فلمي اداکارو ته د لوبېدو اجازه نهشته.
د دغه محدودیتونو ترڅنګ وړاندې طالبانو یو افغان فلم جوړونکی سېدرحیم سعیدي نیولی و او تر ۱۱میاشتني بند وروسته یې خوشې کړ. سیدرحیم سعیدي د ۱۴۰۳کال د لړم میاشتې پر ۶مه د کابل د درېیمې ناحیې لومړنۍ محکمې لهخوا د طالبانو پرضد د تبلیغاتو په تور پر درې کاله بند محکوم شوی و.
په جلاوطنۍ کې پر وړو پردو د هنرونو نندارې
که څه هم د طالبانو له بیا واکمنېدو سره په افغانستان کې هنري او سینمایي فعالیتونه په ټپه درېدلي؛ خو په پاکستان کې د خواله رسنیو فعالانو او یوټیوب چلوونکو د سینما په برخه کې د مړاوو شویو هیلو ژوندي ساتلو لپاره د یوې کوچنۍ سینما جوړولو هڅه کړې او له دې لارې یې د سینما هنر ژوندی ساتلی.
په پاکستان کې مېشت افغان خبریال او سینماګر هامون خموش وایي، واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته په افغانستان کې سینما او هنر له یو سخت او ټکني وضعیت سره مخ شوي وو. د هغه په وینا؛ ګڼ فلم جوړوونکي، سینماګران او فلمي اداکار جلاوطنه شول او له دې ډلې ګڼ یې پاکستان ته کډه شول.
نوموړی زیاتوي، په پاکستان کې د هنري فعالیتونو دوام اسانه نهو؛ ګڼ سنماګران اوسمهال په پاکستان کې د اوسېدو قانوني اسنادو د نشتوالي، امنیتي او اقتصادي ستونزو، د پانګونې له نشتوالي او له کاري محدودیتونو سره لاس او ګرېوان دي.
هغه وایي، له دې ډلې ګڼ هنرمندان اړ شول چې له محدودو امکاناتو سره په خپلواکه توګه کار وکړي؛ خو د دغه ستونزو سره، سره یوه لاسته راوړنه شته، هغه دا چې د افغانستان سینما په بشپړه توګه بنده نهشوه؛ بلکې په جلاوطنۍ کې هنرمندان هڅه کوي چې د لنډو او مستندو فلمونو او سریالونو په جوړولو او ګڼو نورو خپلواکه سینمایي تولیداتو سره د افغانستان داستان او د خلکو ژوند بیان کړي او اجازه نهورکوي چې د افغانستان کلتور او هنر هېر شي.
هغه وړاندې وایي، که څه هم په پاکستان کې د مېشتو افغان سینماګرانو کره شمېر روښانه نهدی؛ خو ګڼ هنرمندان په خپلواکه او پروژهیي توګه خپلو فعالیتونو ته دوام ورکوي.
هغه زیاتوي: «د افغانستان سینما نن تر بل هر وخت ډېر ملاتړ ته اړتیا لري او له هېواده لرې هم د تصویر، هنر او داستان له لارې کولای شو، چې د افغانستان د خلکو غږ شو».
هغه وایي، په ټوله کې په پاکستان کې له تېرو دوو کلونو راهیسې په ډېرو کمو امکاناتو درې ښه سریالونه او څو لنډ فلمونه جوړ شوي چې په کور دننه او بهر د خلکو له خورا هرکلي او خوښۍ سره مخ شول.
نوموړی وایي:« دغه سریالونه د یوټیوب پر وړو پردو خپاره شوي او یوټیوب زموږ لپاره یوه داسې پرده شوه، چې موږ وتوانېدو خپلو سینمایي فعالیتونو ته دوام ورکړو». د هغه په وینا؛ که په پاکستان کې د اوسېدو قانوني اسنادو ستونزه حل شي، نو افغان سینماګران به په دې برخه کې لا ډېر کار وکړي.
دغه فعالیتونه یوازې تر پاکستان محدود نهدي؛ بلکې افغان سینماګران په نورو هېوادونو کې هم لاسته راوړنې لري.
په ۱۴۰۳کال کې یوې پېژندل شوې افغان فلم جوړونکې په امریکا کې د «فیمینسټانو له یوه بنسټ» نړۍواله جایزه ترلاسه کړه. صحرا ماني له هغه وروسته د یادې جایزې وړ وګڼل شوه، چې د طالبانو په وړاندې د افغان ښځو د مقاومت مستند فلم «ډوډۍ او سره ګلان» یې سم انځور کړي وو.
دارنګه په ۱۴۰۴کال کې د افغان فلم جوړونکي او لیکوال داوود هلمندي مستند فلم «پیکار» د امسټرډام نړۍوال مستند فلم فستیوال درې جایزې ترلاسه کړې وې. دغه فلم چې ۹۷ دقیقې اوږد دی، د څو نسلو د کډوالۍ او هغو هڅو کیسه کوي چې د امنیت او ازادۍ لپاره ترسره شوي.
د پیکار مستند فلم د داوود هلمندي د ژوند شخصي کیسه بیانوي؛ هغه چې تر کلونو جلاوطنۍ وروسته ایران او افغانستان ته ستنېږي، څو له خپل پلار سره خپل پرې شوی تړاو بیا ورغوي. د هغه کورنۍ د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې ژوند کوي او هر یو د جلاوطنۍ، کډوالۍ او بېلتون بېلابېلې تجربې لري.
ګارډین ورځپاڼې په یوه ځانګړي راپور کې د ۱۲ افغانو ښځو او نجونو د ورځني ژوند کیسې خپرې کړې دي. دغو ښځو او نجونو د زدهکړو او کار پر وړاندې د بندیزونو، امنیتي وېرې، د ژوند د سختو شرایطو او په افغانستان کې د هیلو او خپلواکۍ د ساتلو لپاره د خپلو هڅو په اړه خبرې کړې دي.
ګارډین د «موږ لا هم دلته یو» تر سرلیک لاندې په دې راپور کې ویلي چې په تېرو پنځو کلونو کې د افغانستان د ښځو او نجونو پر وړاندې محدودیتونه ډېر شوي دي. د دې ورځپاڼې په وینا، ګڼې ښځې او نجونې له زدهکړو او کار څخه بېبرخې شوې دي.
راپور کې د ټولنیزو محدودیتونو د زیاتېدو، د «امر بالمعروف او نهې عن المنکر» د ځواکونو د څارنو او په انټرنېټي نړۍ کې د لا زیاتو محدودیتونو یادونه هم شوې ده.
ګارډین وايي، په دې راپور کې د ۱۲ ښځو او نجونو شخصي کیسې راټولې شوې دي. د دغو ښځو او نجونو په وینا، دوی له امنیتي ګواښونو سره سره خپلې کیسې له نړۍ سره شریکې کړې دي.
ښځینه سرتېرې چې پوځي جامې یې بیا پر تن نه کړې
په دې ښځو کې یوه پرستو نومېږي چې د هرات اوسېدونکې ده. نوموړې وايي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې یې شپږ کاله په جمهوري نظام د یوېسرتېرې په توګه دنده ترسره کړې وه.
پرستو وايي، کله چې طالبان هرات ته ننوتل، له هغې او نورو ښځینه همکارانو یې وغوښتل چې خپلې پوځي جامې وسپاري.
نوموړې وايي، ځکه چې هغې او مېړه یې په تېر حکومت کې دنده ترسره کړې وه، طالبان څو ځله د هغې مېړه ورغوښتی او ترې یې پوښتلي چې څو طالبان یې وژلي او یا یې مېرمنې څو طالبان وژلي دي. پرستو وايي، هغې او مېړه ته یې څو ځله د ټیلیفون او پیغامونو له لارې د مرګ ګواښونه هم شوي دي.
د نوموړې په وینا، کورنۍ یې یو ځل هڅه کړې چې په پټه د ایران له پولې واوړي، خو ایراني سرحدي ځواکونو یې مخه نیولې ده.
هغه وايي، کورنۍ یې لا هم خپلې بستې تیارې ساتي، څو که اړ شوه، له افغانستانه ووځي.
هغه ښځینه خبریاله چې په پټه کار کوي
د افغانستان په شمالي ولایتونو کې یوه ښځینه خبریاله هم د ګارډین په راپور کې خپله کیسه بیان کړې ده. نوموړې په پټه او په مستعار نوم خبریالي کوي.
هغه وايي، د طالبانو ځواکونو یې دوه ځله کور پلټلی او له هغې وروسته چې هر وخت د کور دروازه وټکېږي، وېره یې اخلي او خپل لپټاپ د توشک لاندې پټوي.
دغه خبریاله وايي، د وژنو، پر ښځو د تاوتریخوالي او له زیانمنو کسانو سره د مرکو په اړه د راپورونو د جوړولو پر مهال د پېژندل کېدو له ګواښ سره مخ ده.
نوموړې اندېښنه لري چې طالبان ښايي په ښار کې له پراخېدونکې امنیتي کمرې شبکې څخه په ګټې اخیستنې د خبریالانو تګ راتګ وڅاري او د هغوی هویت معلوم کړي.
هغې ویلي، د طالبانو تر واک لاندې په داسې چاپېریال کې چې د رسنیو ازادي په پراخه کچه محدوده شوې، د خبریال په توګه کار کول ډېر ستونزمن دي.
هغه مېرمن چې پر تناره یې ژوند تکیه کړی
فاطمه ۳۲ کلنه ده، شپږ اولادونه لري او په کابل کې له خپلې خور «مرزیا» سره یو کوچنی کورنی نانوایي چلوي.
فاطمه وايي، له بېلابېلو سیمو ښځې له ځان سره تیار شوی خمیر راوړي او له دوی غواړي چې ډوډۍ ورته پخه کړي.
د هغې په وینا، په تېرو پنځو سختو کلونو کې د ډوډۍ پخول د دوی د کورنۍ د عاید یوازینۍ باوري سرچینه پاتې شوې ده.
فاطمه وايي، د تنور ترڅنګ کار کولو یې سترګې، زنګونونه او لاسونه زیانمن کړي دي، خو لا هم کار ته دوام ورکوي.
د نوموړې تر ټولو ستره اندېښنه د خپلو دوو لوڼو زدهکړې دي. د هغې مشره لور ۱۲ کلنه ده او فاطمه وېره لري چې لوڼې یې هم ښايي له داسې راتلونکي سره مخ شي چې د خپلې مور په څېر له لږو انتخابونو او سخت ژوند سره مخ وي.
هغه ۱۲ کلنه نجلۍ چې بلاګ لیکي
یوه ۱۲ کلنه نجلۍ چې نوم او د اوسېدو ځای یې نه دی په ډاګه شوی، وايي چې د شپږم ټولګي د ازموینو لپاره چمتووالی نیسي. د هغې په وینا، دا به وروستی ټولګی وي چې د زدهکړې اجازه به ولري.
هغه وايي، مشرې خويندې یې هم د طالبانو د محدودیتونو له امله له زدهکړو پاتې شوې دي.
دا نجلۍ له ښوونځي وروسته خپلې کوټې ته ځي، بلاګ ثبتوي او د ژوند، شعر او د افغان نجونو او ښځو د وضعیت په اړه خبرې کوي.
دا نجلۍ زیاتوي، ځینې خپلوان یې د دې کار له امله پرې نیوکه کوي او پلار ته یې وايي چې د هغې بلاګ لیکل د کورنۍ «عزت او آبرو» له ګواښ سره مخ کولی شي.
نوموړې په خپله کیسه کې ویلي، غواړي د هغو نجونو غږ واورېدل شي چې له کلونو راهیسې یې کتابونه تړلي پاتې دي.
هغه خیاطه چې د ګوزڼ ناروغۍ هم ځپلې
په راپور کې د یوې بلې ښځې کیسه هم راغلې چې ۲۵ کاله مخکې، کله چې لس کلنه وه، د ګوزڼ په ناروغۍ اخته شوې وه.
نوموړې وايي، کورنۍ یې بېوزله وه او په یوه لیرې پرته کلي کې یې ژوند کاوه؛ له همدې امله یې ډاکټر او واکسین ته لاسرسی نه درلود.
هغه وايي، له ماشومتوبه یې د ستنې او د پلاستیک د ټوټو په مرسته د خپلو نانځکو لپاره جامې جوړولې. وروسته یې ګنډل په مسلکي توګه زده کړل او په دې برخه کې یې کار پیل کړ.
دا مېرمن اوس د خلکو د جامو د ګنډلو له لارې عاید ترلاسه کوي او له خپل هنر څخه د خپلې کورنۍ د لګښتونو لپاره کار اخلي.
هغه لیکواله چې راتلونکي ته یې یوه کړکۍ پرانیستې ساتلې
مهتاب ۲۳ کلنه ده او د بلخ ولایت اوسېدونکې ده. نوموړې وايي، د یوه ناول پر لیکلو بوخته ده او له دې سره یو ځای په انلاین ټولګیو کې هم زدهکړه کوي.
مهتاب کتاب لوستل او لیکل د خلکو د خاطرو، غږونو او هیلو د ساتلو یوه لار بولي.
هغه وايي، که څه هم نه شي کولی د خپلې ټولنې دردونه بدل کړي، خو کولی شي هغه په یاد وساتي، ویې لیکي او اجازه ورنه کړي چې دا دردونه او کیسې په چوپتیا کې له منځه ولاړ شي.
مهتاب باور لري چې لیکل یوازې د کلمو یو ځای کول نه دي، بلکې د هغو خوبونو، خاطرو او د خلکو د غږونو د ساتلو وسیله ده چې د له منځه تلو له ګواښ سره مخ دي.
هغه مېرمن چې د کورنۍ لپاره د خښټو بټیو کې کار کوي
۳۳کلنه لیلما د جوزجان ولایت اوسېدونکې ده. نوموړې وروسته له هغې د خپلې کورنۍ د لګښتونو مسوولیت پر غاړه واخیست چې مېړه یې په یوېټرافیکي پېښه کې ټپي او د کار کولو توان یې له لاسه ورکړ.
لیلمه هره ورځ په یوه هوټل کې د خدمت او پاک کارۍ دنده ترسره کوي.
نوموړې وايي، له دې سره یو ځای په خپل وزګار وخت کې خامې خښتې هم جوړوي، څو د خپلې کورنۍ لپاره د یوه بلې کوټې په جوړولو کې ترې ګټه واخلي.
لیلما وايي، د ټوله ورځې د کار په بدل کې یوازې ۲۰۰ افغانۍ ترلاسه کوي. که څه هم دا پیسې د کورنۍ د ټولو اړتیاوو لپاره بسنه نه کوي، خو هغه اړ ده چې کار ته دوام ورکړي.
نوموړې وايي، نه غواړي اولادونه یې کار کولو ته اړ شي او هیله لري چې هغوی د زدهکړې فرصت ولري.
هغه ښوونکې چې د خپلو زدهکوونکو د کم عمره ودونو اندېښنه لري
صدیقه د دایکندي ولایت په یوه نجونو ښوونځي کې ښوونکې ده. هغه وايي، ۱۸ کاله کېږي چې په هغه ښوونځي کې درس ورکوي چې پخپله یې هم پکې زدهکړه کړې ده.
صدیقه وايي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په دغه ښوونځي کې نجونې نور نه شي کولی له شپږم ټولګي پورته خپلې زدهکړې روانې وساتي.
هغه د خپلو زدهکوونکو د راتلونکي په اړه هم اندېښمنه ده او وايي، بېوزلي او د کورنۍ فشار ښايي ځینې نجونې له کم عمره او ناوړه واده سره مخ کړي.
نوموړې وايي، تر ټولو دردونکې شېبه ورته هغه وخت وي چې د شپږم ټولګي نجونې له ښوونځي فارغېږي، ځکه پوهېږي چې له هغې وروسته به د زدهکړې لاره پرې وتړل شي.
یوه محصله چې د پوهنتون دروازه پرې بنده شوه
لېمه ۲۴ کلنه ده او د ننګرهار ولایت اوسېدونکې ده. نوموړې د پوهنتونونو له تړل کېدو مخکې په یوه خصوصي پوهنتون کې د کمپیوټر ساینس زدهکړې کولې.
لېمه وايي، کله چې طالبانو د ښځو پر پوهنتوني زدهکړو بندیز ولګاوه، د زدهکړو د دوام هیله یې له منځه ولاړه.
د هغې کورنۍ هڅه وکړه چې د نوموړې د زدهکړو د دوام لپاره پاکستان یا ترکیې ته کډه وکړي، خو د کشر ورور د جسمي معلولیت له امله ونه توانېدل چې له افغانستانه ووځي.
لېمه وايي، اوس د خپل وخت ډېره برخه په کور کې تېروي، خو لا هم هیله لري چې یوه ورځ به شرایط بدل شي.
دا مېرمن معلولو ښځو ته مصنوعي غړي جوړوي
نازنین ۴۲ کلنه ده او د فاریاب ولایت اوسېدونکې ده. نوموړې له ۲۱ کلونو راهیسې په یوه روغتون کې د ښځو او ماشومانو لپاره د هډوکو او بندونو د مرستندویه وسایلو، پلسترونو او مصنوعي غړو د جوړولو په برخه کې کار کوي.
خو نازنین وايي، خپله ۱۳ کلنه لور یې له دوو کلونو راهیسې ښوونځي ته د تلو اجازه نه لري او په کور کې پاتې ده.
هغه وايي، د لور د راتلونکي په اړه اندېښنه یې تل ورسره وي.
سره له دې، نازنین هڅه کوي له هغو ښځو سره مرسته وکړي چې د مصنوعي پښې یا نورو مرستندویه وسایلو له لارې غواړي بېرته پر خپلو پښو ودرېږي، په خپلواکه توګه تګ راتګ وکړي او ورځني کارونه ترسره کړي.
د غاښونو د یوې ډاکټرې هغه همکاره چې د لویو جراحي عملیاتو خوبونه یې لیدل
مروه ۲۳ کلنه ده او د جوزجان ولایت اوسېدونکې ده. هغې پخوا هیله لرله چې د دماغو جراحه شي.
خو د ښځو پر پوهنتوني زدهکړو له بندیز وروسته یې د غاښونو د مصنوعي غړو په برخه کې انلاین زدهکړې پیل کړې او اوس په یوه خصوصي روغتون کې د غاښونو د ډاکټرې د مرستیالې په توګه کار کوي.
مروه وايي، د طالبانو چارواکي او د «امر بالمعروف او نهې عن المنکر» کسان د هغې د کار ځای څارنه کوي او د دې په اړه پوښتنې کوي چې دا ځوانه ښځه څوک ده، سرپرست یې څوک دی او ولې یوازې کار کوي.
نوموړې وايي، کله ناکله ناامیده کېږي، خو بیا یې په زړه کې هیله راژوندۍ کېږي چې ښايي سبا شرایط بدل شي.
مروه ټینګار کوي چې نه غواړي خپل راتلونکی یوازې په واده پورې وتړي؛ بلکې غواړي خپله د خپل ځان د ملاتړ توان ولري.
هغه ښوونکې چې د خپلو زدهکوونکو د راتلونکي په اړه وېره لري
فتانه ۲۵ کلنه ده. د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې نوموړې د حقوقو او سیاسي علومو د پوهنځي د درېیم کال محصله وه، خو د حکومت له نسکورېدو وروسته یې خپلې زدهکړې نه شوې بشپړولی.
فتانه اوس په یوه خصوصي ښوونځي کې ښوونکې ده.
هغه وايي، د کار تر ټولو دردونکې برخه ورته دا ده چې ویني نجونې شپږم ټولګی پای ته رسوي او له هغې وروسته د زدهکړې د دوام اجازه نه لري.
فتانه د خپلې یوې زدهکوونکې کیسه هم بیانوي چې پلار یې د سرطان ناروغۍ له امله مړ شوی او کورنۍ یې له اقتصادي ستونزو سره مخ ده.
نوموړې وېره لري چې بېوزلي او د کورنۍ فشار ښايي دغه نجلۍ هم په کم عمر کې واده کولو ته اړ کړي.
فتانه وايي، هڅه کوي خپلو زدهکوونکو ته وهڅوي چې زدهکړې وکړي او د خپلو خوبونو لپاره مبارزه وکړي، خو د شپږم ټولګي له پای وروسته د ډېرو نجونو راتلونکی ورته له پوښتنو او اندېښنو ډک ښکاري.
د ښځو او نجونو د ژوند د محدودېدو انځور
ګارډین دغه روایتونه د طالبانو د بیا واکمنېدو د پنځمې کلیزې په درشل کې خپاره کړي دي.
د دې ورځپاڼې په وینا، دغو ښځو او نجونو د ګڼو محدودیتونو، وېرو او ستونزو تر څنګ هڅه کړې چې د ژوند، کار، زدهکړې او خپلې هیلې لپاره یوه لاره پیدا کړي.
د دوی په روایتونو کې د یوې پخوانۍ ښځینه سرتېرې د دندې له لاسه ورکول، د یوې خبریالې پټ کار، د یوې مور د کورنۍ د لګښت لپاره سخت کار، د یوې ۱۲ کلنې نجلۍ د زدهکړې د دوام هیله، د یوې معلولې مېرمنې د ځان بسیا کېدو هڅه، د ښځینه محصلانو د پوهنتون له زدهکړو پاتې کېدل او د ښوونکو د خپلو زدهکوونکو د راتلونکي په اړه اندېښنې شاملې دي.
ګارډین وايي، سره له دې چې د دغو ښځو او نجونو پر وړاندې محدودیتونه او خطرونه شته، هغوی لا هم هڅه کوي چې خپل ژوند روان وساتي، کار وکړي، زدهکړه وکړي او خپله هیله له لاسه ور نه کړي.