لیکوال او ژورنالېست
افغانستان د طالبانو د دویم ځل واکمنۍ ۵م کال تېروي. هغه چوپتیا چې نن د «امنیت» په نوم تبلیغېږي، د دوامداره ثبات نښه نه، بلکې د استبداد او سیاسي بندون پایله ده. هېواد داسې پړاو کې داخل شوی چې اقتصادي رکود، ټولنیز فشار، سیاسي انحصار او د جیوپولیټیکي سیالیو خطرونه یو له بل سره نښتي.
د تېرو پنځو کلونو تجربې وښودله چې د زور له لارې واک نیول او ساتل د مشروع دولت بدیل نهشي کېدای. کله چې قانون، سیاسي ګډون او ولسي رضایت کمزوري شي، ظاهري ارامي په تدریج سره د ژور بحران بڼه غوره کوي. له همدې امله د اوسنیو ستونزو او د راتلونکو احتمالي بېثباتیو لومړنی مسوولیت د طالبانو او د هغو لوریو پر غاړه دی، چې د دې انحصاري وضعیت په دوام کې یې مرسته کړې ده.
طالبان؛ د دودیز افغانستان استازي که ایډیالوژیک جوړښت؟
طالبان ځان د دودیز، کلیوالي او مذهبي افغانستان استازي معرفي کوي، خو د دوی د حکومتولۍ تجربه له دې ادعا سره بشپړه همغږي نهلري. په دودیزو افغاني ټولنو کې مشوره، قومي جرګې، سیمهییزې هوکړې او د ټولنیزو اړیکو توازن مهم ځای لري، په داسې حال کې چې د طالبانو د واکمنۍ اصلي ځانګړنه د پرېکړو تمرکز، د واک انحصار او د مخالفت نهزغمل دي.
له همدې امله د طالبانو ستونزه یوازې سختدریځي نهده؛ اصلي ستونزه دا ده، چې دوی د دولت او ټولنې اړیکه د امر او اطاعت په منطق تعریفوي، نه د مشارکت او حساب ورکونې په منطق.
د اصلاح کېدو بېباوره شوي تبلیغات
په تېرو پنځو کلونو کې د طالبانو ځینو سیمهییزو او نړیوالو ملاتړو او له هغوی سره تړلو لوریو د «ټولګډوني حکومت»، «د طالبانو اصلاح»، «عمومي عفوې» او «د اساسي حقونو تضمین» په نوم ډېرې ژمنې وکړې، خو عملي تجربې وښودله چې دا اصطلاحات تر ډېره د سیاسي تبلیغاتو او د واک د انتقال د نرمولو وسیلې وې، نه د واقعي بدلون ژمنې.
د حقوقي نظم نشتوالی
د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته اساسي قانون او ګڼ نور نافذ قوانین لغوه شول، شفاهي فرمانونه د قانون ځای ناستي شول او د واک د محدودولو هېڅ روښانه میکانیزم رامنځته نهشو.
د سیاسي حل ردول
طالبانو سیاسي ګوندونه، ګڼ مدني بنسټونه او د بېلابېلو قومي او فکري جریانونو فعالیتونه لغوه کړل او په عملي ډول یې د حاکم او رعیت اړیکه د دولت د بنسټیز تصور پر ځای ودروله. دوی په څرګنده هر ډول سیاسي جوړجاړی او مشارکتي فورمول رد کړ.
د اعتراضونو ځپل
مدني اعتراضونه، د ښځو حرکتونه او منتقد غږونه د فشار، نیولو او محدودیتونو له لارې وځپل شول.
د دغو تجربو مجموعه دا پیغام ورکوي، چې طالبان سیاسي تفاهم د واک د شریکولو وسیله نه، بلکې د وخت د مدیریت وسیله ګڼي.
کله چې سیاسي لارې وتړل شي
په هره ټولنه کې سیاسي مخالفت هغه مهال سولهییز پاتې کېږي چې د بیان، مشارکت او قانوني شکایت لارې موجودې وي. کله چې دا لارې وتړل شي، نارضایتي سختې بڼې غوره کوي.
د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې د محلي مقاومتونو او امنیتي تحرکاتو راپورته کېدل، سره له دې چې استخباراتي او جیوپولیټیکي عوامل هم لرلای شي، باید یوازې د بهرنیو پروژو په سترګه ونهکتل شي. سیاسي بندون، اقتصادي فشار، د بېبرخېتوب احساس او ځینې سیمهییز حساسیتونه هم مهم عوامل دي. دا تحلیل د جګړې ملاتړ نهدی، بلکې د هغې د رامنځته کېدو د شرایطو تشریح ده.
له نا هیلۍ تر شيندلي پوځي مقاومته
تر اوسه په افغانستان کې کوم واحد او سراسري مقاومت نهدی رامنځته شوی، خو د شيندلو وسلهوالو تحرکاتو دوام څو مهمې پایلې لرلای شي:
د ناامنۍ جغرافیې پراخېدل
د محلي وسلهوالو شبکو پیاوړتیا
د واکمنې ډلې او ټولنې ترمنځ د بېاعتمادۍ ژورتیا
او د اوږدمهاله فرسایشي جګړې احتمال زیاتېدل.
که سیاسي حل همداسې تړلی پاتې شي، دا شيندلي تحرکات کولای شي په تدریج سره د پراخې بېثباتۍ زمینه برابره کړي.
افغانستان د جیوپولیټیکي سیالیو پر څنډه
د طالبانو انحصاري سیاست یوازې کورنی بحران نهزېږوي؛ دا د بهرنیو لاسوهنو او نیابتي لوبو خطر هم زیاتوي. د نړۍ تجربه ښيي چې کله یو هېواد له مشروعیتي بحران، امنیتي خلاوو او سیاسي انزوا سره مخ شي، سیمهییز او نړیوال قدرتونه هڅه کوي خپل امنیتي او ستراتیژیک اهداف پهکې تعقیب کړي.
د افغانستان د وروستیو لسیزو تجربه ښيي، چې نیابتي جګړې تل د افغانانو پر اوږو بار شوې دي. که اوسنی وضعیت دوام وکړي، هېواد یو ځل بیا د استخباراتي سیالیو او غیرمستقیمو شخړو ډګر کېدای شي.
اقتصادي او انساني لګښت
سیاسي بحران یوازې د قدرت موضوع نهده؛ دا د خلکو د ورځني ژوند موضوع هم ده. د فقر پراخوالی، بېکاري، د بشري مرستو پر اقتصاد تکیه او د متخصصو کدرونو وتل د ټولنې د کمزوري کېدو نښې دي.
همداراز د ښځو پر زدهکړو او کار محدودیتونه، د ځوان نسل د راتلونکي په اړه بېباوري او د مدني فضا تنګېدل د ټولنیزې پانګې د کمزوري کېدو سبب ګرځي. هغه ټولنه چې خپل بشري ظرفیت له لاسه ورکړي، اقتصادي او سیاسي بیا رغونه یې لا سخته کېږي.
د بحران درې اړخیزه مسوولیت
۱. د طالبانو مسوولیت
طالبان د واک اصلي څښتنان دي، نو د سیاسي بندون، قانوني خلا، د حقونو د محدودولو او د اوسني بحران لومړنی مسوولیت د دوی پر غاړه دی.
۲. د نړیوالو او سیمهییزو لوبغاړو مسوولیت
ځینو هېوادونو د لنډمهالو امنیتي او جیوپولیټیکي محاسبو له امله د طالبانو پر استبدادي چلند او د دې چلند پر خطرناکو پایلو سترګې پټې کړي او په بېلابېلو بڼو یې ورسره تعامل کړی. دا سیاست د دوامدار ثبات ضمانت نهشي کېدای.
۳. د غیرطالباني ځواکونو مسوولیت
غیرطالباني سیاستوال، مدني فعالان، ټکنوکراتان او افغان ډیاسپورا که د بحران اصلي جوړوونکي نهدي، خو د یوه واحد، منظم او باور وړ بدیل په رامنځته کولو کې د دوی کمزوري طالبانو ته د انحصار فرصت ورکړ.
د بدیل اړتیا؛ له شعار تر عملي نقشې
د طالبانو د «بېبدیلۍ» روایت ماتول یوازې د انتقاد له لارې ممکن نهدي. اړتیا ده، چې یو روښانه، عملي او ملي بدیل وړاندې شي.
د واحد چتر رامنځته کول
سیاسي جریانونه، مدني ټولنه، ښځې، ځوانان، متخصصان او ډیاسپورا باید د اساسي اصولو پر محور ګډ کار وکړي.
د عملي پروګرام وړاندې کول
اقتصاد، قانون، امنیت، تعلیم، بهرنۍ اړیکې او د واک د انتقال په اړه باید روښانه نقشه وړاندې شي.
د همغږې دیپلوماسۍ جوړول
نړیوالو ته باید وښودل شي، چې د افغانستان تشه یوازې د طالباني استبداد له لارې نهډکېږي، بلکې د قانون، مشارکت او ملي اجماع پر بنسټ بل سیاسي مسیر هم شته.
ملي ډیالوګ؛ یوازینۍ دوامداره لاره
د افغانستان د بحران پای نه په مطلق زور کې دی او نه په بېپایه جګړه کې. دوامداره حل یوازې د ملي ډیالوګ له لارې ممکن دی. دا ډیالوګ باید:
د طالبانو په ګډون د ټولو افغانانو د مشارکت پر اصل ولاړ وي
د اساسي قانون او حساب ورکونې میکانیزمونه رامنځته کړي
د ښځو، ځوانانو او ټولو نورو قشرونو بشپړ ګډون تضمین کړي
او د واک د سولهییز انتقال اصول ومني.
تر هغه چې دا بنسټیز اصول ونهمنل شي، هر ډول لنډمهالی ثبات به ماتېدونکی پاتې وي.
پایله: د سبا مسوولیت
د طالبانو پنځه کلنې واکمنۍ وښودله چې افغانستان یوازې د زور، وېرو او سیاسي انحصار له لارې نهشي اداره کېدای. د دوی د اصلاح هیلې تر ډېره بېپایلې ثابتې شوې او د سیاسي حل د لارو تړل د شيندلي پوځي مقاومت او اوږدمهاله بېثباتۍ خطر زیاتوي.
که طالبان له انحصار، بېقانونۍ او د مخالفو غږونو له ځپلو لاس وانهخلي، د راتلونکو کورنیو شخړو، اقتصادي پاشلتیاوو، انساني ناورینونو او جیوپولیټیکي سیالیو اصلي مسوولیت به د همدوی پر غاړه وي.
خو افغانستان لا هم د بدیل امکان لري. د ملي ډیالوګ، سیاسي انسجام، عملي بدیل او اصولي نړیوال فشار له لارې د قانونمند، مشارکتي او مشروع نظام د رامنځته کېدو لاره پرانېستل کېدای شي. د افغانستان د ژغورنې لار نه مطلق استبداد دی او نه بېپایه جګړه؛ لاره یې قانون، ملي اجماع، سیاسي مشارکت او د ملي ارادې درناوی دی.
