د ناسا څېړنه: د ځمکې ځینې میکروبونه ښايي پر سپوږمۍ ژوندي پاتې شي

له ځان سره خبرې کول د انسان د ذهني فعالیت یوه عادي برخه ده. موږ ډېر وخت له ځان سره په خاموشه یا په لوړ غږ خبرې کوو، د کار مرحلې تکراروو، ځان هڅوو، خپلې تېروتنې ارزوو او د راتلونکو پرېکړو لپاره خپل فکرونه منظم کوو. څېړنې ښيي چې که دا خبرې هدفمندې، واقعي او مثبتې وي، د تمرکز، ځانتنظیم، هڅونې او د دندو د ترسره کولو په برخه کې مرسته کولی شي.

په ۲۰۱۲ کال کې یوې څېړنې ښودلې چې له ځانسره خبرې د زده کړې او پاملرنې په بهیر کې د مرستندویې وسیلې په توګه کارېدلی شي. د یوه ستونزمن کار پر مهال انسان کولی شي د کار مرحلې له ځان سره تکرار کړي او خپل پام له ګډوډوونکو عواملو څخه بېرته اصلي هدف ته راوګرځوي. له همدې امله، کله ناکله په لوړ غږ ویل: «لومړی دا کار کوم، بیا دویم ګام اخلم» یوازې خبرې نه دي، بلکې د ذهن د تنظیم یوه عملي لاره هم کېدای شي.

ارواپوهان ځان سره خبرې د Self-talk په نوم یادوي او د دې خبرو محتوا، هدف او حالت یې مهم ګڼي. مثبتې او انګېزونکي جملې، لکه «زه یې په تدریج ترسره کولی شم» یا «لومړی ګام اخلم»، انسان د ستونزې پر ځای د حللارې پر لور متوجه کولی شي. برعکس، پرله پسې منفي ځان ملامتول، لکه «زه هېڅکله بریالی کېدای نه شم»، کولی شي منفي فکرونه لا پیاوړي کړي.

له ځان سره خبرې یوازې د لویانو ځانګړنه هم نه ده. ماشومان د لوبو، زده کړې او ستونزمنو کارونو پر مهال له ځان سره خبرې کوي او د ارواپوهنې له نظره دا بهیر د فکر، زده کړې او ځان تنظیم له ودې سره تړاو لري. ماشوم چې د یوه کار مرحلې په لوړ غږ بیانوي، په حقیقت کې د خپل چلند د لارښوونې لپاره له ژبې څخه د یوې وسیلې په توګه کار اخلي.

د ځان سره خبرو اغېز په ټولو شرایطو کې یو شان نه وي. د ۲۰۲۳ کال یوې علمي بیاکتنې د ځان سره خبرو بېلابېل ډولونه څېړلي او څرګندوي چې اغېز یې د خبرو له ډول، هدف او وضعیت سره تړاو لري. یعنې یوازې له ځان سره خبرې کول په خپله د بریا ضمانت نه دی؛ هغه خبرې چې مشخصې، واقعي او د یوه روښانه هدف لپاره وي، تر ډېره ګټورې تمامېدای شي.

د بېلګې په توګه، د مهمې وینا، ازموینې یا ستونزمن کار پر مهال د «زه دا کار نه شم کولی» پر ځای «زه به لومړی مهمه برخه بشپړه کړم» ویل، ذهن له عمومي وېرې څخه یوې مشخصې دندې ته اړوي. همداراز، جملې لکه «اوس پر دې کار تمرکز کوم»، «که ستونزه پیدا شي، بله لاره به ولټوم» او «زه اړتیا لرم یوازې یو ګام واخلم» د ځان تنظیم لپاره ساده عملي تګلارې کېدای شي.

له فرهنګي او تاریخي پلوه هم انسان له خپل ځان سره د خبرو، تفکر او ځان ارزونې اوږد دود لري. په ادبي، فلسفي او عرفاني اثارو کې له خپل ځان سره خبرې، د ځان پېژندنه او د خپلو کړنو محاسبه د انسان د فکري ودې له وسیلو څخه ګڼل شوې دي. په معاصرې ارواپوهنه کې هم د دې بهیر یوه برخه د انسان د فکرونو د تنظیم او د چلند د لارښوونې له زاویې څېړل کېږي.

خو د عادي ځان سره خبرو او نورو ذهني تجربو ترمنځ مهم توپیر شته. که یو څوک خپل فکرونه په خپل غږ یا خاموشه توګه بیانوي، دا په خپله د غیرعادي حالت نښه نه ده. خو که یو کس داسې غږونه واوري چې د خپل فکر برخه یې ونه ګڼي، یا دغه تجربه ورسره د پام وړ ویره، کړاو او د ورځني ژوند ګډوډي رامنځته کړي، نو دا له عادي ځان سره خبرو سره توپیر لري او مسلکي ارزونې ته اړتیا لري.

په ټوله کې، له ځان سره خبرې کول یوازې د یوازیتوب یا عادت موضوع نه ده؛ دا د انسان د فکر د تنظیم یوه طبیعي وسیله هم کېدای شي. که خبرې مو لنډې، مشخصې، واقعي او د هدف مطابق وي، کولی شي د تمرکز، هڅونې او ځان تنظیم په برخه کې مرسته وکړي. نو بل ځل چې د یوه ستونزمن کار پر مهال له ځان سره خبرې کوئ، هڅه وکړئ د ستونزې پر ځای د راتلونکي ګام په اړه فکر وکړئ: «لومړی ګام څه دی؟» کله ناکله د همدې ساده پوښتنې ځواب د ذهن ګډوډي په عملي پلان بدلوي.

د دې قضیې څېړنه د سې شنبې په ورځ پیل شوه. که محکمه مېټا په دې قضیه کې مسووله وبلله، ښايي دغه شرکت د لسګونو او ان تر سلګونو میلیاردونو ډالرو له جریمې سره مخ شي او اړ شي چې په فېسبوک او انسټاګرام کې یو لړ بدلونونه راولي.

د کالیفورنیا، کولوراډو، کینټکي او نیوجرسي ایالتونه وايي، د فېسبوک او انسټاګرام ځینې ځانګړنې، لکه د خوښې نښه او بې‌پایه لاندې پورته کول، داسې طرحه شوې چې ځوان کاروونکي د اوږدې مودې لپاره پر دغو شبکو پاتې شي.

د دغو ایالتونو په وینا، د دغو شبکو پراخ استعمال په تنکیو ځوانانو کې له اندېښنې، خپګان او په ځینو مواردو کې له ځانوژنې سره تړاو لري.

ټولو ۲۹ مدعي ایالتونو مېټا تورنه کړې چې د ماشومانو شخصي معلومات یې د فدرالي قوانینو خلاف راټول کړي او ترې یې ګټه اخیستې ده.

د کالیفورنیا د لویې څارنوالۍ مرستیالې مېګن اونیل د سې شنبې په ورځ محکمې ته وویل چې مېټا هڅه کړې کاروونکي تر ممکنه حده پر خپلو شبکو وساتي، د هغوی معلومات راټول کړي او له دې لارې عاید ترلاسه کړي.

هغې وویل چې د ایالتونو موخه د مېټا تړل نه دي او ټولنیزې شبکې د ځینو کاروونکو لپاره ګټورې دي. خو د هغې په وینا، مېټا د ماشومانو د چلند او انلاین منځپانګې ته د هغوی د غبرګون په څارلو سره له کم‌عمره کاروونکو څخه د خپلو محصولاتو د لا ډېر استعمال لپاره ګټه اخیستې ده.

اونیل وویل چې د مېټا په یوه داخلي برېښنالیک کې، چې د انسټاګرام مشر اډم موسري ته استول شوی و، د تنکیو ځوانانو د انسټاګرام پر کارولو د تېرېدونکي وخت زیاتول د یوه هدف په توګه یاد شوي وو.

د هغې په وینا، د مېټا ځینو کارکوونکو ان انسټاګرام له «نشه‌يي موادو» او ځانونه یې له «پلورونکو» سره تشبیه کړي وو.

هغې زیاته کړه چې مېټا دې پایلې ته رسېدلې وه چې ماشومان هر څومره په کم عمر کې د دغو کاریالونو کارول پیل کړي، هماغومره به د شرکت لپاره ښه وي.

د مېټا وکیل پال اشمیت دغه تورونه رد کړل او ویې ویل چې علمي شواهد د ټولنیزو شبکو د استعمال او د تنکیو ځوانانو د رواني روغتیا د خرابېدو ترمنځ روښانه اړیکه نه ښيي.

هغه زیاته کړه چې د مېټا او د دې شرکت د اجراییوي مشر مارک زاکربرګ موخه د خپلو محصولاتو ښه کول وو، نه کاروونکو ته زیان رسول.

اشمیت وویل، کېدای شي ځینو کارکوونکو په خپلو شخصي لیکنو کې له مبالغې ډکې څرګندونې کړې وي، خو د مېټا محصولات روږدي کوونکي نه دي.

که محکمه مېټا مسووله وبلله، دغه شرکت ښايي له درنو جریمو سره مخ شي او اړ شي چې په فېسبوک او انسټاګرام کې بدلونونه راولي.

مدعي ایالتونه غواړي د دغو شبکو ځینې ځانګړنې محدودې شي، چې په هغو کې د خوښې نښه او بې‌پایه لاندې پورته کول شامل دي. دوی همداراز د ځوانو کاروونکو لپاره د کارونې د وخت د محدودولو او د ۱۳ کلونو څخه د کم عمره ماشومانو د مخنیوي لپاره د لا سختو تدابیرو غوښتنه کړې ده.

مېټا وايي، په تر ټولو بد حالت کې د جریمې کچه ښايي ۱.۴ ټریلیون ډالرو ته ورسېږي. د ایالتونو څارنوالان بیا اټکل کوي چې احتمالي جریمه به شاوخوا ۲۰۰ میلیارد ډالره وي.

د مېټا د خوندیتوب د پخوانۍ څانګې انجنیر آرتورو بیخار د مدعي ایالتونو لومړنی شاهد و. هغه وویل چې د ځینو محصولاتو، په ځانګړې توګه د ریلز، د وړاندې کولو پر مهال د ماشومانو خوندیتوب لومړیتوب نه و.

تمه ده چې مارک زاکربرګ او اډم موسري هم په دې قضیه کې د شاهدانو په توګه څرګندونې وکړي. اټکل کېږي چې محاکمه شاوخوا شپږ اوونۍ دوام وکړي.

د محاکمې له پیل سره هم‌مهاله، د مېټا یو شمېر منتقدانو د محکمې له ودانۍ بهر لاریون وکړ.

مېرې روډي، چې په لاریون کې یې ګډون کړی و، وویل چې ۱۵ کلن زوی یې رایلي باسفورډ په ۲۰۲۱ کال کې وروسته له هغې ځان وواژه چې په فېسبوک کې پرې ناوړه چلند شوی و.

هغې وویل: «دوی وايي دا یوه داسې ځانوژنه وه چې وړاندوینه یې نه کېده. زه وایم دا د داسې یوه سیستم اټکل کېدونکې پایله وه چې د ماشومانو پر ځای له شرکتونو ساتنه کوي.»

د دې قضیې بهیر په ۲۰۲۳ کال کې پیل شوی و. دوه کاله وړاندې، د فېسبوک پخوانۍ افشاګرې فرانسیس هاوګن د امریکا کانګرېس ته ویلي وو چې مېټا د خپلو محصولاتو د خطرونو په اړه د ماشومانو لپاره خبره وه او پوهېده چې څنګه یې خوندي کولی شي، خو د لا ډېرې ګټې د ساتلو لپاره یې اړین ګامونه نه وو اخیستي.

د روان کال په مارچ میاشت کې، په لاس انجلس کې یوې منصفه پلاوي مېټا او ګوګل یوې ۲۰ کلنې ښځې ته د شپږ میلیونه ډالرو د ورکړې په ورکولو محکوم کړل. دغې ښځې ویلي وو چې له ماشومتوبه په انسټاګرام او یوټیوب روږدې شوې وه.

د روانې میاشتې په لومړیو کې، په نیو مکسیکو کې یوې محکمې هم مېټا د تنکیو ځوانانو د رواني روغتیا د ستونزو په تړاو د ۵۶۷ میلیونه ډالرو په ورکړې محکوم کړ.

نعناع له زرګونو کلونو راهیسې په خوړو، چای او دودیزه درملنه کې کارول کېږي او نن هم د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې د خوړو یوه مشهوره برخه ده. د دغه بوټي ځانګړی بوی او خوند تر ډېره د منتول له مرکب سره تړاو لري.

د نعناع له مهمو ګټو څخه یوه د هاضمې له سیستم سره تړاو لري. نعناع په دودیز ډول د معدې د نارامۍ، ګاز او بد هضمۍ لپاره کارول کېږي. څېړنې هم ښيي چې د نعناع غوړ ښايي د کولمو د عضلاتو په ارامولو کې مرسته وکړي او د کولمو د تحریکی ناروغۍ یا IBS ځینې نښې، لکه د نس درد او پړسوب کمې کړي.

د نعناع پاڼې انټي اکسیدنټ مرکبات هم لري. دغه مرکبات د بدن له اکسیدېټیف فشار سره د مبارزې په برخه کې رول لري او د حجرو په ساتنه کې مرسته کوي. د اکسیدېټیف فشار حالت کې په بدن کې د ازادو رادیکالونو تولید د بدن د انټي‌اکسیدنټونو له وړتیا څخه زیاتیږي. یا په اسانه ژبه په بدن کې داسې فعال مالیکولونه پیدا کېږي چې د حجرو پروټینونو، غوړو اوډي اېن اې ته زیان رسولی شي.

د نعناع بله مشهوره ځانګړتیا د خولې او تنفس تازه کول دي.

همدا لامل دی چې منتول د غاښ پاکوونکو، ژاولو او د خولې د پاکولو په ډېرو محصولاتو کې کارول کېږي. البته یوازې د نعناع خوړل د غاښونو د خرابېدو مخه نه نیسي او د غاښونو منظم پاکول لا هم اړین دي.

د نعناع ځینې نباتي مرکبات په لابراتواري او حیواني څېړنو کې د التهاب ضد ځانګړتیاوې هم ښودلې دي، خو دا لا نه شي ثابتولای چې نعناع په انسانانو کې د هر ډول التهاب یا جدي ناروغۍ درملنه کوي.

د وزن کمولو او د وینې د شکر د کنټرول په اړه هم د نعناع په تړاو ځینې څېړنې شوې دي چې نعناع د وزن کمولو یا شکرې ناروغۍ د درملنې وسیله هم بلل کېدای شي.

د ډېرو خلکو لپاره نعناع د خوړو په عادي اندازه خوندي ده، خو ځینې کسان ممکن له استعمال وروسته د معدې ناراحتي یا د سینې سوی ولري. په ځانګړي ډول د نعناع غوړ ډېر غلیظ وي او له تازه نعناع سره باید یو ډول ونه ګڼل شي؛ د غلیظو غوړیو بې احتیاطه استعمال زیان رسولی شي.

په ټوله کې، نعناع د سالم او متوازن خوراک یوه ساده او ګټوره برخه ده خو مهمه خبره دا ده چې د دې احتمالي روغتیايي ګټې باید له ثابتو طبي درملنو سره ګډې نه شي. تازه نعناع په خوړو یا چای کې کارولای شو، خو د جدي ناروغیو د درملنې لپاره باید د روغتیايي متخصص مشوره واخیستل شي.

څېړونکي وايي، انټرنېټ ته د ننوتلو ناڅاپي او زوروره لېوالتیا د دې چلند د دوام تر ټولو مهم لامل دی او له انټرنېټ څخه د خوند اخیستل او له رواني فشار څخه د لنډمهالي خلاصون احساس هم د دې عادت په پیاوړي کېدو کې رول لري.

دا نوې څېړنه د جرمني د «دویسبورګ ـ اسن» پوهنتون د څېړونکو له خوا ترسره شوې او د «پلاس ون» په نړیواله علمي مجله کې خپره شوې ده. په دې څېړنه کې په ۲۰۲۵ کال کې ۹۰۰ جرمني لویانو ګډون کړی وو.

دغو کسانو ویلي وو، چې د کال په اوږدو کې یې لږ تر لږه یو ځل له انلاین لوبو، فحش منځپانګو، ټولنیزو شبکو یا انلاین پېرودلو څخه استفاده کړې ده.

له ګډونوالو غوښتل شوي وو، چې د دوو اونیو لپاره هره شپه یوه ارزونه بشپړه کړي. هغوی په دې ارزونه کې خپل مزاج، د فشار کچه، انټرنېټ ته د ننوتلو لېوالتیا او هغه ټوله موده ثبتوله چې په هماغه ورځ یې پر انټرنېټ تېره کړې وه.

په ارزونه کې دا هم کتل شوي چې ګډونوالو له انټرنېټ څخه د کار اخیستلو پر مهال څومره خوند اخیستی او ایا د انټرنېټ د کارولو له امله یې د ژوند نورې ورځنۍ چارې له پامه غورځولې دي که نه.

د څېړنې پایلو ښودلې، هغه کسان چې انټرنېټ یې ډېر کاراوه، د نورو پرتله یې مزاج خراب، رواني فشار زیات، پر انټرنېټ د تېرولو وخت اوږد او د ژوند نورو برخو ته یې پاملرنه کمه وه.

د څېړنې یوه لیکوال اندریاس اولکر ویلي: «تر واقعي فشار یا مزاج ډېر، همدا د انلاین کېدو شېبه‌نۍ لېوالتیا ده، چې ټاکي خلک به انټرنېټي فعالیتونو ته مخه کړي او د هغه له خوندورو او زیانمنو پایلو سره به مخ شي».

د څېړنې پایلو د څېړونکو هغه اټکل هم تایید کړی چې ورځنی فشار، مزاج او انټرنېټ ته د کارونکي لېوالتیا کولای شي اټکل کړي چې یو کس به په ورځ کې څومره انټرنېټ وکاروي.

د څېړونکو په وینا، دغه عوامل د انټرنېټ له کارولو څخه د ترلاسه کېدونکي خوند، له رواني فشار څخه د خلاصون د احساس او په ورځني ژوند کې د نورو فعالیتونو د له پامه غورځولو پر کچه هم اغېز لري.

څېړونکو ټینګار کړی، چې د انټرنېټ هر ډول کارونه منفي پایلې نه‌لري، بلکې ستونزه هغه مهال رامنځته کېږي چې د انټرنېټ کارونه له اندازې واوړي یا ستونزه‌منه بڼه خپله کړي.

د څېړنې یوې بلې لیکوالې سیلکه ام‌مولر ویلي: «باید ټینګار وکړو چې یوازې د انټرنېټ د کارونکو یوه لږه برخه د ناروغ‌یزې کارونې بڼې خپلوي. د انټرنېټ کارول تر هغه وخته د خوښۍ، ساتېرۍ او یا له فشار څخه د خلاصون لامل کېدای شي، څو چې د ژوند نورې مهمې برخې په منظم ډول له پامه ونه غورځول شي».

پخوانیو څېړنو ښودلې، چې پر انټرنېټ روږدي ځوانان ښايي د مغز په کیمیاوي فعالیتونو کې له بدلونونو سره مخ شي؛ هغه بدلونونه چې د لا زیاتو روږدو چلندونو د رامنځته کېدو لامل کېدای شي.

څېړونکو ویلي، چې دغه اغېزې د مغز په بېلابېلو عصبي شبکو کې لیدل شوې دي او د استراحت پر مهال د مغز په ځینو برخو کې د فعالیت زیاتوالی هم په‌کې ثبت شوی دی.

سویفټ نږدې ۲۲ کاله کېږي چې د ځمکې په ټیټ مدار کې فعالیت کوي او د ستورپوهنې په برخه کې د ناسا له مهمو فضايي څارونکو څخه دی. دغه څارونکی د لیرې فضا د هغو پېښو د څېړنې لپاره کارول کېږي چې ناڅاپه په شدت سره فعالېږي.

د ناسا د اټکل له مخې، د لمر د فعالیتونو له امله د ځمکې په اتموسفیر کې رامنځته شوې کشش ځواک د سویفټ مدار ټیټ کړی او که د دې مدار د لوړولو لپاره اقدام ونه شي، امکان لري چې دغه فضايي څارونکی د روان مني په موسم کې د ځمکې اتموسفیر ته داخل او له منځه ولاړ شي.

ناسا د سویفټ د ژغورلو لپاره د اریزونا له «کاتالیست سپېس ټکنالوژیز» شرکت سره قرارداد کړی و، څو په یوازې نهو میاشتو کې داسې فضايي بېړۍ جوړه، وازمويي او وتوغوي چې له سویفټ سره یوځای شي او مدار یې لوړ کړي.

د «LINK» په نوم دغه بېړۍ د جولای په درېیمه د «نورثروپ ګرومن پګاسس اېکس‌اېل» راکټ له لارې فضا ته وتوغول شوه، خو د جولای په ۲۵مه ناڅاپه په فضا کې په چورلېدو پیل وکړ او د لنډ وخت لپاره یې اړیکه هم له لاسه ورکړه.

د ناسا او کاتالیست د معلوماتو له مخې، د LINK له درې عکس‌العمل څرخونو څخه دوه یې اوس د کار وړ نه دي او ځينې نورو برخو کې یې هم فعالیت له کاره لوېدلی.

کاتالیست وايي، راتلونکی ګام یې دلینک د الوتنې د سافټویر تازه کول دي، چې له لارې به یې د بېړۍ سم فضايي موقعیت بېرته تنظیم او د سویفټ له مدار سره د برابرېدو لپاره اړین مانورونه ترسره شي.

د پلان له مخې، لینک باید لومړی د سویفټ له نږدې کتنې وروسته د هغې د نیولو مناسبې نقطې مشخصې کړي. خو د اوسنیو ستونزو له امله دا مرحله چې په اصل کې د جولای په پای کې تمه کېده، ښايي شاوخوا یوه میاشت وځنډېږي.

که لینک په بریالیتوب سره سویفټ ونیسي، نو هڅه به وکړي چې د دوو تر درېیو میاشتو په موده کې د فضايي څارونکي مدار بېرته خپل اصلي لوړوالي ته ورسوي.

د ناسا د ستورپوهنې څانګې مشر شان دومګال-ګولډمن ویلي چې د دې ماموریت تر دې مرحلې پورې رسول په خپله «حیرانوونکی» کار دی، خو له دې سره سره لا هم داسې خطرونه شته چې د ماموریت له کنټرول څخه بهر دي.

دلینک د ماموریت اصلي څېړونکي کیران ویلسن هم ویلي چې دا پروژه «له ننګونو او خطرونو ډکه» ده او په وینا یې، ګڼې فضايي بېړۍ چې د اوږدې مودې لپاره او له ډېرې بودجې سره جوړې شوې وې، د عادي تخنیکي ستونزو له امله ناکامې شوې دي.

سویفټ د چټک بدلون او د کایناتي پېښو د څارلو وړتیا له امله د چټک‌الوتونکي مرغه په نوم نومول شوی. دغه څارونکي د کمېټونو، تور سوریو او جاذبې څپو په ګډون د ګڼو فضايي پدیدو په څېړنه کې مهم رول لوبولی دی.

ناسا وايي، تر اوسه د سویفټ د ځانګړو وړتیاوو لپاره د ورته نوي فضايي څارونکي د ځای ناستي مشخص پلان نشته، له همدې امله ادارې پرېکړه کړې چې د نوي څارونکي د جوړولو پر ځای د موجوده سویفټ د ژغورلو هڅه له اقتصادي پلوه غوره ده.