منظم ورزش یوازې د بدن د روغتیا لپاره نه بلکې د ذهن د ارامتیا لپاره هم ګټور دی. څېړنې ښيي چې په اونۍ کې لږ تر لږه دوه نیم ساعته پلی تګ، منډه، بایسکل چلول یا بل فزیکي فعالیت د خپګان او اضطراب د خطر په کمولو او د مزاج په ښه کولو کې مرسته کولی شي.
څېړونکو له ۱۰ زرو څخه ډېر هغه ځوانان ارزولي چې عمرونه یې د ۱۸ او ۳۵ کلونو ترمنځ وو. د څېړنې یوه مهمه موندنه دا وه چې د ورزش دوام او منظم توب تر دې ډېر اهمیت لري چې تمرین څومره سخت وي. یعنې د رواني روغتیا لپاره اړینه نه ده چې انسان هره ورځ اوږده او ستړي کوونکي تمرینونه ترسره کړي.
پلی تګ، منډه، بایسکل چلول، لامبو، نرم تمرینونه او حتی د ورځې په اوږدو کې د بدن فعال ساتل کولی شي د فزیکي او رواني روغتیا لپاره ګټور وي. که یو کس په اونۍ کې شاوخوا دوه نیم ساعته منځني شدت فزیکي فعالیت ترسره کړي، دا د عمومي روغتیا لپاره د سپارښتل شوې کچې له مهمو بڼو څخه ده.
ورزش د بدن د فعالیتونو تر څنګ پر ذهن هم اغېز کوي. فزیکي فعالیت د فشار په کمولو، د مزاج په ښه کولو، د خوب په تنظیم او د انرژۍ په لوړولو کې مرسته کولی شي. له همدې امله، کله چې انسان د اوږدې مودې لپاره ناست وي، له کوره بهر لږ حرکت وکړي یا د کار او ستونزو له امله تل ذهني فشار ولري، لږ فزیکي فعالیت هم د ورځني ژوند د کیفیت په ښه کولو کې مرسته کولای شي.
په ځانګړي ډول د هغو ځوانانو لپاره چې له اقتصادي ستونزو، بېکارۍ، کاري فشارونو او ټولنیزو اندېښنو سره مخ دي، ورزش داسې فعالیت دی چې د ډېرو امکاناتو او لوړو لګښتونو اړتیا نه لري. د پارک یا کوڅې په اوږدو کې منظم پلی تګ، د زینو کارول، بایسکل چلول او په کور کې ساده تمرینونه هم د بدن د حرکت لپاره مناسبې ټاکنې کېدای شي.
البته ورزش د رواني ناروغیو د درملنې بدیل نه دی. که یو څوک له دوامدار خپګان، شدیدې اضطراب یا نورو جدي رواني ستونزو سره مخ وي، یوازې پر ورزش تکیه کول کافي نه دي او باید له روغتیايي متخصص سره مشوره وکړي.
خو د ورځني ژوند په کچه، د حرکت لپاره لږ وخت ځانګړی کول کولی شي د بدن او ذهن دواړو لپاره ګټوره پایله ولري. په دې مانا چې د سالم ژوند لپاره تل لوی بدلون ته اړتیا نشته؛ کله ناکله هره ورځ څو دقیقې پلی تګ او د حرکت دوام هغه کوچنی ګام وي چې د بدن ترڅنګ د ذهن د ارامتیا لپاره هم لویه ګټه لري.
ملګري ملتونه وايي، مصنوعي ځیرکتیا یې د بشري حقونو د ملاتړ، روغتیا، زدهکړو او اقلیمي بدلون پر وړاندې د مبارزې لپاره په بېلابېلو برخو کې کارولې ده. د ملګرو ملتونو په وینا، دغه ټکنالوژي د خلکو د ژوند د ښه کولو ترڅنګ د بېړنیو ستونزو د ژر حل لپاره هم نوې لارې برابروي.
د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، په جمیکا کې مصنوعي ځیرکتیا د شپږ کلن اري په څېر هغو ماشومانو ته د زدهکړې زمینه برابروي چې د زدهکړو ستونزې لري. د یونیسف له لوري کتابونه د مصنوعي ځیرکتیا په مرسته د ماشومانو اړتیاوو ته په کتو په متقابلو او اسانه بڼو بدلېږي.
د یونیسف د زدهکړو او تنکیو ځوانانو د پراختیا نړیوالې مشرې پیا رېبلو برېټو ویلي: «اصلي اغېز یې پر ماشومانو دی، داسې بېشمېره بېلګې شته چې ښيي، کله چې ډیجیټلي زدهکړه هر ماشوم ته د رسېدو لپاره طرحه شي، څه ډول امکانات رامنځته کېږي.»
یونیسف وايي، د مصنوعي ځیرکتیا پر بنسټ د لاسرسي وړ ډیجیټلي درسي کتابونو پروګرام اوس په ۱۷ هېوادونو کې نږدې دوه میلیونه ماشومانو ته رسېدلی او ټاکل شوې تر ۲۰۳۰ کال پورې ۵۰ هېوادونو ته وغځول شي.
ملګري ملتونه د اقلیمي بدلون پر وړاندې د مبارزې لپاره هم له مصنوعي ځیرکتیا کار اخلي. د ملګرو ملتونو د چاپېریال پروګرام د ۳۰ سپوږمکیو معلومات د مصنوعي ځیرکتیا له لارې شنني، څو د میتان ګاز لویې چاودنې او لیکې ومومي او حکومتونو او شرکتونو ته یې په اړه خبر ورکړي.
د دغه پروګرام د اقلیمي بدلون د څانګې مشر مارتین کراوس ویلي: «د اقلیمي بدلون په اړه هر اندېښمن کس باید د نړۍ د تودوخې د کمولو لپاره لېوالتیا ولري، د میتان د لیکو بندول د بېړني تمکوونکي په څېر دي.»
د ملګرو ملتونو د چاپېریال پروګرام په وینا، له ۲۰۲۴ کال راهیسې د میتان د لیکو د موندنې له لارې د شاوخوا ۲۴ میلیونه پټرولي موټرو د کلنیو اخراجونو معادل د میتان د خپرېدو مخه نیول شوې ده. دغه پروګرام وايي، مصنوعي ځیرکتیا د انسانانو په پرتله د میتان لیکې ۱۲ تر ۱۵ برابره چټکې او دقیقې موندلی شي.
د روغتیا په برخه کې هم د روغتیا نړیوال سازمان په مرسته په مخ پر ودې هېوادونو کې مصنوعي ځیرکتیا د سینې د ایکسرې انځورونه شنني، څو د نري رنځ نښې ژر وموندل شي. د روغتیا نړیوال سازمان د یوې څېړونکې وانېسا ورونیزې په وینا، دا کار ناروغانو ته اجازه ورکوي چې د تشخیص له پړاو څخه درملنې ته ډېر ژر ورسېږي.
ملګري ملتونه وايي، په اېتوپیا کې د سرو زرو کانکیندونکي د دوړو او سیلیکا له امله د نري رنځ له لوړ خطر سره مخ دي او مصنوعي ځیرکتیا د دوی د ژر تشخیص لپاره کارول کېږي.
د ملګرو ملتونو ادارې له مصنوعي ځیرکتیا څخه د ځمکنیو ماینونو د موندلو، د طبیعي پېښو د زیانونو ارزولو، د مشکوکو مالي معاملو د پېژندلو، د راډیواکټیف ککړتیا د څارنې او د اټومي یوځای کېدو د څېړنو د چټکتیا لپاره هم کار اخلي.
د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش مصنوعي ځیرکتیا «په ۲۱مه پېړۍ کې د بشریت تر ټولو ستر فرصت» او په ورته وخت کې «له سترو خطرونو څخه یو» بللی او ټینګار یې کړی چې د دې ټکنالوژۍ د کارونې لپاره باید پراخ او ټولشموله څار موجود وي.
ګوترېش ویلي: «باید ډاډ ترلاسه کړو چې مصنوعي ځیرکتیا د بشریت خدمت کوي، نه دا چې بشریت د هغې خدمت وکړي.»
د ناسا په مشرۍ یوې نوې څېړنې موندلې چې د ځمکې ځینې فنګسونه او باکتریاوې ښايي د سپوږمۍ پر سطحه له څو اوونیو تر څو میاشتو پورې ژوندی پاتې شي. دا موندنه د راتلونکو فضايي ماموریتونو پر مهال سپوږمۍ ته د ځمکنیو میکروبونو د انتقال په اړه اندېښنې زیاتوي.
څېړونکو د سپوږمۍ د جنوبي قطب په درېیو سیمو کې د ناسا د معلوماتو پر بنسټ د سپوږمۍ د تودوخې، وړانګو او نورو چاپېریالي شرایطو کمپیوټري ارزونه کړې ده. څېړنې ښودلې چې ځینې میکروبونه په هغو ژورو کندو کې، چې تل په سیوري کې وي، د څو اوونیو تر څو میاشتو پورې د ژوندي پاتې کېدو وړتیا لري.
په دې څېړنه کې د فنګسونو دوه او د باکتریاوو درې ډولونه ازمویل شوي دي. اسپرژیلوس نایجر چې د تور کپک په نوم هم پېژندل کېږي، تر ټولو مقاوم فنګس بلل شوی دی. دا فنګس په تودو او لندو چاپېریالونو کې عام دی او مخکې د نړیوال فضايي تمځي دننه هم موندل شوی دی.
د څېړنې مخکښ لیکوال او د ناسا د ګاډارډ فضايي مرکز سیاروي ساینسپوه پرابل سکسېنا ویلي، اسپرژیلوس د سپوږمۍ د قطبي سیمو له شرایطو سره د عیارېدو تر ټولو لوړه وړتیا ښودلې، په داسې حال کې چې فوزاریوم هم د پام وړ مقاومت لري، خو د اسپرژیلوس په اندازه نه دی.
څېړونکو ډاینوکوکس رادیودورانس، سټافیلوکوکس اوریوس او باسیلوس سوبټیلیس درې ډوله باکتریاوې هم ارزولې دي. د څېړونکو په وینا، دغو باکتریاوو د ماورای بنفش وړانګو پر وړاندې د فنګسونو په پرتله لږ مقاومت ښودلی او د ژوندي پاتې کېدو وړتیا یې هم کمه وه.
د سپوږمۍ د ورځې تودوخه چې شاوخوا ۱۲۷ درجې سانتيګراد ته رسېږي، ماورای بنفش وړانګې، د انرژۍ لوړې ذرې او د سپوږمۍ پر سطحه موجوده تشه د دغو میکروبونو د ژوندي پاتې کېدو مهم خنډونه دي. سره له دې، څېړونکو داسې سیمې هم موندلې چې شرایط یې د ځینو میکروبونو لپاره تر نورو مناسب دي.
د ناسا د ګاډارډ فضايي مرکز څېړونکې او د دې مطالعې شریکې لیکوالې هېدر ګراهام ویلي، څېړنه یوازې د میکروبونو د حجرو د ژوندي پاتې کېدو وړتیا ارزوي او دا نه ښيي چې هغوی پر سپوږمۍ وده یا تکثیر کولی شي.
د هغې په وینا، که ځینې حجرې د سپوږمۍ د خاورې لاندې ښخې شي، ښايي له سختو وړانګو څخه خوندي پاتې شي. نوموړې زیاته کړې چې په ځینو سیمو کې د مایع اوبو د رامنځته کېدو احتمالي شرایط هم ښايي د دغو موجوداتو د ودې لپاره زمینه برابره کړي.
د څېړونکو اندېښنه یوازې د میکروبونو تر ژوندي پاتې کېدو محدوده نه ده. دوی وايي، انسانان ښايي د فضايي جامو، وسایلو او ماشینونو له لارې په ناپامۍ سره ځمکني میکروبونه سپوږمۍ ته انتقال کړي او دا کار د سپوږمۍ د چاپېریال او کیمیاوي جوړښت په اړه د راتلونکو څېړنو پایلې اغېزمنولی شي.
ګراهام ویلي، که ځمکني میکروبونه د سپوږمۍ پر سطحه پاتې شي، ښايي د اوبو، عضوي مالیکولونو او د سپوږمۍ د سطحې د خاورې د کیمیاوي جوړښت په اړه د راتلونکو څېړنو په پایلو کې د ځمکې او سپوږمۍ طبیعي نښې سره ګډې کړي.
د څېړونکو په وینا، د سپوږمۍ د ککړتیا مخنیوی ښايي په بشپړه توګه ممکن نه وي، خو د فضايي ماموریتونو پر مهال باید په دقیقه توګه ثبت شي چې کوم میکروبونه او نور ځمکني مواد سپوږمۍ ته انتقالېږي، څو ساینسپوهان وروسته د سپوږمۍ طبیعي نښې له ځمکنیو ککړتیاوو جلا کړای شي.
دا موندنې په داسې حال کې خپرېږي چې امریکا او چین سپوږمۍ ته د فضانوردانو د بېرته لېږلو او هلته د اوږدمهاله اډو د جوړولو لپاره پلانونه تعقیبوي. ناسا هم د «ارتمیس» پروګرام له لارې د سپوږمۍ جنوبي قطب ته څېرمه د فضانوردانو د ښکته کولو پلان لري.
ګراهام ویلي، انسانان په طبیعي ډول له بېلابېلو میکروبونو سره مل دي او له همدې امله فضايي سفرونو ته د دغو موجوداتو د انتقال مخنیوی ښايي اسانه نه وي. د هغې په وینا، مهمه ده چې ساینسپوهان پوه شي چې انسانان سپوږمۍ ته څه شی وړي، څو د راتلونکو څېړنو پر مهال د ځمکې او سپوږمۍ ترمنځ د سرچینو توپیر په سمه توګه معلوم کړای شي.
ایا کله مو له ځان سره خبرې کړې دي؟ ارواپوهنیزې څېړنې ښيي چې دا عادت تل د یوازیتوب یا غیرعادي چلند نښه نه ده، بلکې له ځان سره هدفمندې خبرې د دماغ د فکرونو په تنظیم، تمرکز، هڅونې او د ستونزو د حل په بهیر کې مرسته کولی شي.
له ځان سره خبرې کول د انسان د ذهني فعالیت یوه عادي برخه ده. موږ ډېر وخت له ځان سره په خاموشه یا په لوړ غږ خبرې کوو، د کار مرحلې تکراروو، ځان هڅوو، خپلې تېروتنې ارزوو او د راتلونکو پرېکړو لپاره خپل فکرونه منظم کوو. څېړنې ښيي چې که دا خبرې هدفمندې، واقعي او مثبتې وي، د تمرکز، ځانتنظیم، هڅونې او د دندو د ترسره کولو په برخه کې مرسته کولی شي.
په ۲۰۱۲ کال کې یوې څېړنې ښودلې چې له ځانسره خبرې د زده کړې او پاملرنې په بهیر کې د مرستندویې وسیلې په توګه کارېدلی شي. د یوه ستونزمن کار پر مهال انسان کولی شي د کار مرحلې له ځان سره تکرار کړي او خپل پام له ګډوډوونکو عواملو څخه بېرته اصلي هدف ته راوګرځوي. له همدې امله، کله ناکله په لوړ غږ ویل: «لومړی دا کار کوم، بیا دویم ګام اخلم» یوازې خبرې نه دي، بلکې د ذهن د تنظیم یوه عملي لاره هم کېدای شي.
ارواپوهان ځان سره خبرې د Self-talk په نوم یادوي او د دې خبرو محتوا، هدف او حالت یې مهم ګڼي. مثبتې او انګېزونکي جملې، لکه «زه یې په تدریج ترسره کولی شم» یا «لومړی ګام اخلم»، انسان د ستونزې پر ځای د حللارې پر لور متوجه کولی شي. برعکس، پرله پسې منفي ځان ملامتول، لکه «زه هېڅکله بریالی کېدای نه شم»، کولی شي منفي فکرونه لا پیاوړي کړي.
له ځان سره خبرې یوازې د لویانو ځانګړنه هم نه ده. ماشومان د لوبو، زده کړې او ستونزمنو کارونو پر مهال له ځان سره خبرې کوي او د ارواپوهنې له نظره دا بهیر د فکر، زده کړې او ځان تنظیم له ودې سره تړاو لري. ماشوم چې د یوه کار مرحلې په لوړ غږ بیانوي، په حقیقت کې د خپل چلند د لارښوونې لپاره له ژبې څخه د یوې وسیلې په توګه کار اخلي.
د ځان سره خبرو اغېز په ټولو شرایطو کې یو شان نه وي. د ۲۰۲۳ کال یوې علمي بیاکتنې د ځان سره خبرو بېلابېل ډولونه څېړلي او څرګندوي چې اغېز یې د خبرو له ډول، هدف او وضعیت سره تړاو لري. یعنې یوازې له ځان سره خبرې کول په خپله د بریا ضمانت نه دی؛ هغه خبرې چې مشخصې، واقعي او د یوه روښانه هدف لپاره وي، تر ډېره ګټورې تمامېدای شي.
د بېلګې په توګه، د مهمې وینا، ازموینې یا ستونزمن کار پر مهال د «زه دا کار نه شم کولی» پر ځای «زه به لومړی مهمه برخه بشپړه کړم» ویل، ذهن له عمومي وېرې څخه یوې مشخصې دندې ته اړوي. همداراز، جملې لکه «اوس پر دې کار تمرکز کوم»، «که ستونزه پیدا شي، بله لاره به ولټوم» او «زه اړتیا لرم یوازې یو ګام واخلم» د ځان تنظیم لپاره ساده عملي تګلارې کېدای شي.
له فرهنګي او تاریخي پلوه هم انسان له خپل ځان سره د خبرو، تفکر او ځان ارزونې اوږد دود لري. په ادبي، فلسفي او عرفاني اثارو کې له خپل ځان سره خبرې، د ځان پېژندنه او د خپلو کړنو محاسبه د انسان د فکري ودې له وسیلو څخه ګڼل شوې دي. په معاصرې ارواپوهنه کې هم د دې بهیر یوه برخه د انسان د فکرونو د تنظیم او د چلند د لارښوونې له زاویې څېړل کېږي.
خو د عادي ځان سره خبرو او نورو ذهني تجربو ترمنځ مهم توپیر شته. که یو څوک خپل فکرونه په خپل غږ یا خاموشه توګه بیانوي، دا په خپله د غیرعادي حالت نښه نه ده. خو که یو کس داسې غږونه واوري چې د خپل فکر برخه یې ونه ګڼي، یا دغه تجربه ورسره د پام وړ ویره، کړاو او د ورځني ژوند ګډوډي رامنځته کړي، نو دا له عادي ځان سره خبرو سره توپیر لري او مسلکي ارزونې ته اړتیا لري.
په ټوله کې، له ځان سره خبرې کول یوازې د یوازیتوب یا عادت موضوع نه ده؛ دا د انسان د فکر د تنظیم یوه طبیعي وسیله هم کېدای شي. که خبرې مو لنډې، مشخصې، واقعي او د هدف مطابق وي، کولی شي د تمرکز، هڅونې او ځان تنظیم په برخه کې مرسته وکړي. نو بل ځل چې د یوه ستونزمن کار پر مهال له ځان سره خبرې کوئ، هڅه وکړئ د ستونزې پر ځای د راتلونکي ګام په اړه فکر وکړئ: «لومړی ګام څه دی؟» کله ناکله د همدې ساده پوښتنې ځواب د ذهن ګډوډي په عملي پلان بدلوي.
مېټا هغه تور رد کړی چې د امریکا ۲۹ ایالتونو پرې لګولی او ویلي یې دي چې دغه شرکت د ګټې د زیاتولو لپاره ماشومان او تنکي ځوانان د فېسبوک او انسټاګرام لا ډېر کارولو ته هڅولي او د دغو ټولنیزو شبکو خطرونه یې له خلکو پټ ساتلي دي.
د دې قضیې څېړنه د سې شنبې په ورځ پیل شوه. که محکمه مېټا په دې قضیه کې مسووله وبلله، ښايي دغه شرکت د لسګونو او ان تر سلګونو میلیاردونو ډالرو له جریمې سره مخ شي او اړ شي چې په فېسبوک او انسټاګرام کې یو لړ بدلونونه راولي.
د کالیفورنیا، کولوراډو، کینټکي او نیوجرسي ایالتونه وايي، د فېسبوک او انسټاګرام ځینې ځانګړنې، لکه د خوښې نښه او بېپایه لاندې پورته کول، داسې طرحه شوې چې ځوان کاروونکي د اوږدې مودې لپاره پر دغو شبکو پاتې شي.
د دغو ایالتونو په وینا، د دغو شبکو پراخ استعمال په تنکیو ځوانانو کې له اندېښنې، خپګان او په ځینو مواردو کې له ځانوژنې سره تړاو لري.
ټولو ۲۹ مدعي ایالتونو مېټا تورنه کړې چې د ماشومانو شخصي معلومات یې د فدرالي قوانینو خلاف راټول کړي او ترې یې ګټه اخیستې ده.
د کالیفورنیا د لویې څارنوالۍ مرستیالې مېګن اونیل د سې شنبې په ورځ محکمې ته وویل چې مېټا هڅه کړې کاروونکي تر ممکنه حده پر خپلو شبکو وساتي، د هغوی معلومات راټول کړي او له دې لارې عاید ترلاسه کړي.
هغې وویل چې د ایالتونو موخه د مېټا تړل نه دي او ټولنیزې شبکې د ځینو کاروونکو لپاره ګټورې دي. خو د هغې په وینا، مېټا د ماشومانو د چلند او انلاین منځپانګې ته د هغوی د غبرګون په څارلو سره له کمعمره کاروونکو څخه د خپلو محصولاتو د لا ډېر استعمال لپاره ګټه اخیستې ده.
اونیل وویل چې د مېټا په یوه داخلي برېښنالیک کې، چې د انسټاګرام مشر اډم موسري ته استول شوی و، د تنکیو ځوانانو د انسټاګرام پر کارولو د تېرېدونکي وخت زیاتول د یوه هدف په توګه یاد شوي وو.
د هغې په وینا، د مېټا ځینو کارکوونکو ان انسټاګرام له «نشهيي موادو» او ځانونه یې له «پلورونکو» سره تشبیه کړي وو.
هغې زیاته کړه چې مېټا دې پایلې ته رسېدلې وه چې ماشومان هر څومره په کم عمر کې د دغو کاریالونو کارول پیل کړي، هماغومره به د شرکت لپاره ښه وي.
د مېټا وکیل پال اشمیت دغه تورونه رد کړل او ویې ویل چې علمي شواهد د ټولنیزو شبکو د استعمال او د تنکیو ځوانانو د رواني روغتیا د خرابېدو ترمنځ روښانه اړیکه نه ښيي.
هغه زیاته کړه چې د مېټا او د دې شرکت د اجراییوي مشر مارک زاکربرګ موخه د خپلو محصولاتو ښه کول وو، نه کاروونکو ته زیان رسول.
اشمیت وویل، کېدای شي ځینو کارکوونکو په خپلو شخصي لیکنو کې له مبالغې ډکې څرګندونې کړې وي، خو د مېټا محصولات روږدي کوونکي نه دي.
که محکمه مېټا مسووله وبلله، دغه شرکت ښايي له درنو جریمو سره مخ شي او اړ شي چې په فېسبوک او انسټاګرام کې بدلونونه راولي.
مدعي ایالتونه غواړي د دغو شبکو ځینې ځانګړنې محدودې شي، چې په هغو کې د خوښې نښه او بېپایه لاندې پورته کول شامل دي. دوی همداراز د ځوانو کاروونکو لپاره د کارونې د وخت د محدودولو او د ۱۳ کلونو څخه د کم عمره ماشومانو د مخنیوي لپاره د لا سختو تدابیرو غوښتنه کړې ده.
مېټا وايي، په تر ټولو بد حالت کې د جریمې کچه ښايي ۱.۴ ټریلیون ډالرو ته ورسېږي. د ایالتونو څارنوالان بیا اټکل کوي چې احتمالي جریمه به شاوخوا ۲۰۰ میلیارد ډالره وي.
د مېټا د خوندیتوب د پخوانۍ څانګې انجنیر آرتورو بیخار د مدعي ایالتونو لومړنی شاهد و. هغه وویل چې د ځینو محصولاتو، په ځانګړې توګه د ریلز، د وړاندې کولو پر مهال د ماشومانو خوندیتوب لومړیتوب نه و.
تمه ده چې مارک زاکربرګ او اډم موسري هم په دې قضیه کې د شاهدانو په توګه څرګندونې وکړي. اټکل کېږي چې محاکمه شاوخوا شپږ اوونۍ دوام وکړي.
د محاکمې له پیل سره هممهاله، د مېټا یو شمېر منتقدانو د محکمې له ودانۍ بهر لاریون وکړ.
مېرې روډي، چې په لاریون کې یې ګډون کړی و، وویل چې ۱۵ کلن زوی یې رایلي باسفورډ په ۲۰۲۱ کال کې وروسته له هغې ځان وواژه چې په فېسبوک کې پرې ناوړه چلند شوی و.
هغې وویل: «دوی وايي دا یوه داسې ځانوژنه وه چې وړاندوینه یې نه کېده. زه وایم دا د داسې یوه سیستم اټکل کېدونکې پایله وه چې د ماشومانو پر ځای له شرکتونو ساتنه کوي.»
د دې قضیې بهیر په ۲۰۲۳ کال کې پیل شوی و. دوه کاله وړاندې، د فېسبوک پخوانۍ افشاګرې فرانسیس هاوګن د امریکا کانګرېس ته ویلي وو چې مېټا د خپلو محصولاتو د خطرونو په اړه د ماشومانو لپاره خبره وه او پوهېده چې څنګه یې خوندي کولی شي، خو د لا ډېرې ګټې د ساتلو لپاره یې اړین ګامونه نه وو اخیستي.
د روان کال په مارچ میاشت کې، په لاس انجلس کې یوې منصفه پلاوي مېټا او ګوګل یوې ۲۰ کلنې ښځې ته د شپږ میلیونه ډالرو د ورکړې په ورکولو محکوم کړل. دغې ښځې ویلي وو چې له ماشومتوبه په انسټاګرام او یوټیوب روږدې شوې وه.
د روانې میاشتې په لومړیو کې، په نیو مکسیکو کې یوې محکمې هم مېټا د تنکیو ځوانانو د رواني روغتیا د ستونزو په تړاو د ۵۶۷ میلیونه ډالرو په ورکړې محکوم کړ.
نعناع یو خوشبویه شین بوټی دی چې خلک یې له خوړو او چای سره د خوند لپاره کاروي. نعناع داسې ګټور مواد لري چې د هاضمې په ښه کولو، د خولې په تازه والي او بدن ته د زیان رسوونکو توکو په کمولو کې مرسته کوي.
نعناع له زرګونو کلونو راهیسې په خوړو، چای او دودیزه درملنه کې کارول کېږي او نن هم د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې د خوړو یوه مشهوره برخه ده. د دغه بوټي ځانګړی بوی او خوند تر ډېره د منتول له مرکب سره تړاو لري.
د نعناع له مهمو ګټو څخه یوه د هاضمې له سیستم سره تړاو لري. نعناع په دودیز ډول د معدې د نارامۍ، ګاز او بد هضمۍ لپاره کارول کېږي. څېړنې هم ښيي چې د نعناع غوړ ښايي د کولمو د عضلاتو په ارامولو کې مرسته وکړي او د کولمو د تحریکی ناروغۍ یا IBS ځینې نښې، لکه د نس درد او پړسوب کمې کړي.
د نعناع پاڼې انټي اکسیدنټ مرکبات هم لري. دغه مرکبات د بدن له اکسیدېټیف فشار سره د مبارزې په برخه کې رول لري او د حجرو په ساتنه کې مرسته کوي. د اکسیدېټیف فشار حالت کې په بدن کې د ازادو رادیکالونو تولید د بدن د انټياکسیدنټونو له وړتیا څخه زیاتیږي. یا په اسانه ژبه په بدن کې داسې فعال مالیکولونه پیدا کېږي چې د حجرو پروټینونو، غوړو اوډي اېن اې ته زیان رسولی شي.
د نعناع بله مشهوره ځانګړتیا د خولې او تنفس تازه کول دي.
همدا لامل دی چې منتول د غاښ پاکوونکو، ژاولو او د خولې د پاکولو په ډېرو محصولاتو کې کارول کېږي. البته یوازې د نعناع خوړل د غاښونو د خرابېدو مخه نه نیسي او د غاښونو منظم پاکول لا هم اړین دي.
د نعناع ځینې نباتي مرکبات په لابراتواري او حیواني څېړنو کې د التهاب ضد ځانګړتیاوې هم ښودلې دي، خو دا لا نه شي ثابتولای چې نعناع په انسانانو کې د هر ډول التهاب یا جدي ناروغۍ درملنه کوي.
د وزن کمولو او د وینې د شکر د کنټرول په اړه هم د نعناع په تړاو ځینې څېړنې شوې دي چې نعناع د وزن کمولو یا شکرې ناروغۍ د درملنې وسیله هم بلل کېدای شي.
د ډېرو خلکو لپاره نعناع د خوړو په عادي اندازه خوندي ده، خو ځینې کسان ممکن له استعمال وروسته د معدې ناراحتي یا د سینې سوی ولري. په ځانګړي ډول د نعناع غوړ ډېر غلیظ وي او له تازه نعناع سره باید یو ډول ونه ګڼل شي؛ د غلیظو غوړیو بې احتیاطه استعمال زیان رسولی شي.
په ټوله کې، نعناع د سالم او متوازن خوراک یوه ساده او ګټوره برخه ده خو مهمه خبره دا ده چې د دې احتمالي روغتیايي ګټې باید له ثابتو طبي درملنو سره ګډې نه شي. تازه نعناع په خوړو یا چای کې کارولای شو، خو د جدي ناروغیو د درملنې لپاره باید د روغتیايي متخصص مشوره واخیستل شي.