تر استقلال وروسته

اداب، دودونه، افسانې، اسطورې، افکار، سندرې و ترانې، متلونه، هنرونه او ان طبي تجربې و درملنې، سینګار او انګېرنې په دغو ارزښتونو کې راځي، چې په پراخه مفهوم فولکلور یا ولس‌پوهه نومول شوې ده. پښتانه هم د نړۍ د هر بل لرغوني ولس په توګه د ولس‌پوهې یوه خورا بډایه خزانه لري، چې نن به یې پر ارزښت و پېژندنه تم شو.

بورا به خدای په ګلو موړ کړي

باغوانه ستا نیمګړی نیت مې ځوروینه

پاس په کمره ولاړه ګله

نصیب د چا یې اوبه زه درخېژومه

ژرنده که د پلار ده هم په وار ده

خپله ژبه هم کلا ده هم بلا

چې اوړه والوځي، مېلمه راځي. په مساپر پسې انګړ مه جارو کوئ، بد شګوم لري...

دا ټول د ولس‌پوهې یا فولکور اجزا او عناصر دي.

پخوا فولکور په ډېره پراخه مانا کارېده، روسته چې د ټولنیز ژوند څه برخې د نویو پوهنو په قلمرو کې راغلې او د بشرپېژندنې، اسطوره پوهنې او دودیزې درملنې غوندې څانګې خپلواکې شوې، نو فولکلور ولسي ادبیاتو، انګېرنو، جشنونو، دودونو او ولسي باورونو ته راټول شو. په افغانستان کې ډېرځله ولسي یا شفاهي ادبیات له فولکلور سره په مترادفه مانا پېژندل کیږي، حال دا چې ولسي ادبیات د فولکلور یوه مهمه برخه ده.

د ولسي ادبیاتو فولکلوریکه پانګه، چې په ټوله پښتون‌مېشتې جغرافیه کې په لږ و ډېر توپیر شته او له پېړيو پېړیو څخه یې ولس له یوه نسل څخه بل ته سینه په سینه رانقلوي.

کاندید اکاډمیسین محمد صدیق روهي ولسي ادبیات په لوی سر کې په منظومو او منثورو برخو ویشلي، په منظومه برخه کې یې عامې سندرې لکه لنډۍ،سروکي، د اتڼ نارې، د ماشومانو سندرې، کیسۍ ، منظوم متلونه، غاړې، ساندې او نورې داسې شمارلي، په خاصو سندرو کې یې چاربیتې، بدلې، غږونه، د مروتو کسرونه، بګتۍ، لوبې، داستان (بدله) مقام (رباعي) او ازاد ولسي شعرونه ګڼلي دي.

په منثورو ولسي ادبیاتو کې یې متلونه، نکلونه، وړې کیسې، ټوکې، بولنې، تکیه کلامونه، روایات، دعاوې و وښېراوې او داسې نور شامل ګڼلي دي.

فولکلور څېړنې او راټولونې ته د شلمې پېړۍ په دویمه نیمايي کې پاملرنه زیاته شوه، په پښتونخوا او کابل کې په دې اړه فرهنګي، اکاډمیکو او څېړنیزو ادارو ته مسئولیتونه وسپارل شول، د فولکلور په تیوري، میتودولوژي او د راټولونې، تصنیف او خوندي کولو کار وشو. اطلاعاتو او فرهنګ وزارت، علومو اکاډمۍ، ، پېښور پښتو اکاډمۍاو پوهنتونونو په دې برخه کې ځانګړې خپرونې خپرې کړې، خو د دغې برخې پوهانو تل ټینګار کړی، چې د پښتني فولکلور شتمني دومره زیاته او لمن یې دومره پراخه ده، چې خوندي کول یې ډېر کار او وخت غواړي.

فولکلور څنګه پېژنو؟ د ولسي ادبیاتو برخه په کې څومره ده؟ لاتراوسه د ولسي ادبیاتو د تدوین لپاره څه شوي دي؟

که د ولس دغې ګډې او مهمې شتمنۍ ته پام ونه‌شي نو څه به له لاسه ووځي؟

دا خورا مهمې پوښتنې دي، چې نن سبا د بدلیدونکې نړۍ په چټک اوښتون کې د پښتني فولکلور په وړاندې رامخته کیږي. نړۍ د بریښنايي (ډيجیټل) ژوند په خوا راوانه ده، کتابتونونو او ارشیفونو خپل ځای ګرځنده بريښنايي کتابتونونو ته ورکړی. د عصري ژوند وړانګې داسې راخپرې دي، چې د ولسي فرهنګ دودیز او لرغوني ارزښتونه کمرنګولای شي، په تېره بیا په هغو ټولنو کې چې دغه ارزښتونه له دولتي ملاتړه محروم وي.

که څه هم د افغانستان خلک د خپلو ولسي – فرهنګي ارزښتونو ساتونکي دي، خو په دې برخې کې ځانګړي ملي بنسټونه او حکومتونه هم خپل مسئولیت لري، چې ښايي ترسره یې کړي.

د دغو اصولو په اړه چې ټول خلک یا ډیری هوکړې ته ورسیږي، نو ټولنیز قرارداد وشي او له پایلې څخه یې ترلاسه شوی سند قانون ونومول شي.

دا د قانون تر ټولو ابتدايي او ساده مفهوم دی. د افغانستان خلکو هم په خپل تاریخ کې د ټولنیزو قراردادونو د اړتیا او مفهوم له پېژندنې او تکامل سره ګام پرګام د قانون‌جوړونې مزل وهلی او د انساني ژوند د شرایطو له پراختیا و مختګ سره یې قوانین هم نوي شوي دي. په افغانستان کې د معاصرو مدني اصلاحاتو په لړ کې د قانون جوړونې تاریخي بهیر په زړه‌پورې تاریخي بحث دی.
د افغانانو لوی حکیم خوشال خان خټک انسانان ټول په اصل کې سره برابر او یو شان بللي:
سړي په اصل سره یو شان دي که چوهړي دي که بادشاهان دي
دی د واکمنو استبداد او د خلکو له حقونو بې‌خبري د مملکت د تباهي لامل بولي :

بادشاهان چې ستمناک شي

په خلل د خلکو ژواک شي
بادشاهان چې بې خبر شي

کار د ملک واړه ابتر شي

د ټولنیز قرارداد او قانون جوړولو په برخه کې د خلکو او ولسونو اراده مهمه ګڼي:

ولسونه چې سِند وبله وکا

بادشاهان ورته سجود کاندي اختیار

د افغانانو تر منځ د داسې باورونو تاریخي او لرغونې ریښې دومره زورورې دي، چې د معاصرو مدني قوانینو تر جوړېدو ډېر پخوا یې لا خپل ولسي او بومي کوډونه او عدلي بنسټونه رامنځ‌ته کړي وو. جرګې و مرکې یې لرلې او په دودیزو قوانینو کې یې عادلانه او روښانه اصول په کلکه عملي کول.
تر نومهالې مدني قانون جوړونې وړاندې په پښتني دود دستور کې د قانون ټاکنې واک له ولس او د ولس له هوښیارو مشرانو سره و.
خو همدا چې له نړۍ سره د افغانستان اړیکي زیات شول او د نورو هېوادونو تجربې راورسېدې، افغانستان هم په ډېره طبیعي توګه د معاصرو مدني اصلاحاتو په لړ کې د موډېرنې قانون جوړونې پړاوونه راپیل کړل.
د مشروطه نهضت له رڼا خپرېدو راروسته او د افغانستان د خپلواکۍ له بېرته ګټلو سره هممهاله د نویو قوانینو د جوړېدو کار پیل شو. په اماني دوره کې د ټولنیز ژوند د هرې برخې لپاره نظامنامې جوړې شوې. ځوان پاچا اعلیحضرت امان الله شاه غازي دومره په قانون مین و، چې کندهار ته د دغه ولایت د چارو د تفتیش لپاره د خپل سفر پېښلیک او پېښلید یې پخپل قلم ولیکه او نوم یې پرې کېښود : « په افغانستان کې د قانون حاکمیت» . ځوان پاچا د کندهار خلکو ته د خپلو خبرو په یوه برخه کې وویل:
« اې زما عزیزانو!
مقصد زما له راتګ څخه و کندهار ته اول مشرف کول د ځان وو په خرقه مبارکه او بیا لیدل او پوښتنه د حالو ستاسې عزیزانو وه، چې و ځان ته معلوم کم او خپله مې وغوښتل چې د مامورینو د کارروايي تفتیش او دولت د نظاماتو صورت د اجرااتو چې په تدوین کې مې د ځيګر وینې خوړلي دي اطلاعات حاصل کړم.»
پاچا وايي، چې د قوانینو او نظامنامو په تدوین کې د ځیګر وینې خوړل شوي او باید د تطبیق څارنه یې وشي.
او په دې توګه د افغانستان د معاصرو مدني اصلاحاتو په ترڅ کې د قانون جوړونې بهیر د ځیګر په وینو راپیل شو، چې تر نن پورې یې ډېرې لوړې و ژورې لیدلي دي:
خو پوښتنه پیدا کیږي، چې په افغانستان کې د معاصرو مدني اصلاحاتو په لړ کې د نويو او عصري قوانینو د جوړېدو له پیل څخه راپه دېخوا د افغانستان د قوانینو سرچینې کومې وې؟ نړیوال قوانین، عرف، فقه، نصوص او که نور؟ او تر ټولو مهم دا چې د ژوند د شرایطو له نوي کېدو سره څنګه دغه قوانین نوي کیږي، پراخیږي او هراړخیز کیږي، چې د هرې هغې زمانې غوښتنو ته ځواب وویلای شي، چې یوه بشري کتله په کې ژوند کوي. په افغانستان کې بله ربړه دا ده، چې قوانین استمرار نه‌لري. لږ هېوادونه به د افغانستان په شان په یوه پېړۍ کې دومره ګڼ او بدلیدونکي اساسي قوانین تجربه کړي وي. کارپوهان په دې باور دي، چې که خلک په خپله ازاده اراده د قوانینو په جوړښت کې ونډه ولري او ترې خبر وي، ښايي د قوانینو ثبات او استمرار تضمین شي.

د درېیمې نړۍ په ګڼو ټولنو کې ښځې، ماشومان او کډوال د مناسب رواني امنیت احساس نه کوي. په ځینو ټولنو کې چې لا هم د کاست یا سیال و ناسیال ویش پاتې دی، د ټيټو طبقو خلک هغه امنیت نه‌لري، چې نور ترې برخمن دي. په افغانستان کې له دې اړخه وضعیت څنګه دی؟ څوک د رواني امنیت احساس نه لري؟ تاریخ او فرهنګ په دې اړه څه وايي؟

چې د زلفو په زنځیر یې زمري بند کړل
هوسۍ سترګې زوروې نه دي څه دي

چې د باغ سروې یې پستې تر قامت دي
پښتنې په قامت سترې نه دي څه دي

که نړۍ یو باغ وي او نورې ښځې یې د سروو په شان قامت ولري، نو د خوشال بابا په نظر د افغان مېرمنو قامتونه تر دې سروو لوړ دي. دا هغه هوسۍ دي، چې زمري هم په زنځیرونو تړلی شي. په استعاري اخیستنه زموږ نومیالی شاعر دعوی کوي، چې افغان مېرمنې تر هیچا کمې نه دي.

که د خوشحال بابا پوهه او همت په نورو کې هم وای او همداسې یې له تېرو څلورو پېړیو راپه دېخوا افغان مېرمنو ته انګېزه ورکولای اوس به مو ټولنه له فرهنګي پلوه په دومره محرومیتونو کې راګیر نه وای.

څه موده وړاندې خبرونه خپاره شول، چې دوه افغان مېرمنې په جلاوطنۍ کې د خپلو کوربه هېوادونو مهمو تقنیني، خدماتي او اداري څوکیو ته په سیالۍ ودرېدې. دا لومړني خبرونه نه‌دي، تر دې وړاندې هم افغان مېرمنې د لویو هېوادونو پارلمانونو ته بریالۍ شوې دي، د روغتیا په برخه کې ځلېدلي، یوې افغانې مېرمنې د سرطان د درملنې په برخه کې نړیوالې جایزې واخیستې او څه شمېر نورې د ټولنیز ژوند په نورو برخو کې د رهبرۍ تر بریده وړاندې ولاړې.

له دې څخه څرګندیږي، چې که ټولنیز چاپېریال خوندي وي، فرهنګي زمینه برابره وي او حق وغوښتل شي، افغان مېرمنې د نړۍ تر نورو هغو یو سروغاړه هسکه وړلای شي.

دا استعدادونه ولې یوازې په جلاوطنۍ کې ځلیږي؟ ولې په خپل وطن کې د هغې افغان مېرمنې له روغتیايي نبوغ څخه ګټه اخیستل کېدلای نه‌شي، چې د سرطان په درملنه کې یې نوښت وکړ، ښايي هره ورځ له همدې ناروغۍ څو تنه په افغانستان کې ومري. ولې دلته داسې او هلته هسې؟

د استعدادونو او ظرفیتونو د کارېدلو لپاره فرهنګي زمینه بویه، مساعد ټولنیز ذهنیت او مناسب ژوند چاپېریال. دا ټول بیا د رواني امنیت په څرنګوالي پورې تړلي، چې ښايي نن یې سم وپېژنو.

رواني امنیت هغه چاپېریال دی، چې وګړي په کې له ویرې، تحقیر او ګواښ پرته ځان وښوولی شي، او خپل انساني ظرفیتونه او استعدادونه وکارولی شي.

د رواني امنیت تشه ټولنه له ګڼو استعدادونو بې‌برخې کوي. د رواني امنیت لپاره لازم فرهنګي بستر پکار دی، چې له کورنۍ، ښوونځي او ژوند چاپېریال څخه راپیلیږي. دا یوازې سیاسي – حقوقي بحث نه دی، بلکې تر ډېره بریده فرهنګي - پیداګوژیکه مسئله ده. د رواني امنیت لپاره تر ټولو لومړنی مهم چاپېریال کورنۍ ده. موږ څومره خپلو نجونو ته دا احساس ورکوو، چې هغه د خپل ژوند هر لوی ارمان او هدف ته رسېدلای شي.

متخصصان په دې نظر دي، چې هر انسان د چاپېریال، ژوند او طبیعت په اړه لومړنی ډاډ او پرځان باور له کورنۍ څخه زده‌کوي، په سالمه کورنۍ کې رالوی شوي ماشومان د یوې سالمې ټولنې په جوړولو کې اساسي ونډه لري، که په ماشومتوب کې کورنۍ د یوه وګړي د خوندي ژوند احساس ورڅخه وانه‌خلي، ټولنه خو د همدې وګړیو ټولګه ده، نو خامخا به د دوی په ګډون جوړه شوې ټولنه د هر انسان رواني امنیت او ډاډمن ژوند چاپېریال جوړوي.

تجربو ښوولې چې ګڼ هغه وګړي، چې ټولنیز امنیت ګډوډوي په کوشنیوالي کې ځورول شوي او له عقدو سره رالوی شوي دي. د سالمې ټولنې جوړولو لپاره د ماشوم‌روزنې سالم ژوندچاپېریال اړین دی.

هرځلې چې د ثبات او ملي حاکمیت یو لنډمهالی امکان هم رامنځ‌ته شوی، نو مستعدو افغانانو په بېلابېلو څانګو کې خپل استعدادونه ځلولي دي.

خو همدا چې هېواد د علمي کادرونو له اړخه ځان بسیايینې ته ورنږدې شوی، یوه بله غمیزه پېښه شوې او وطن خپل علمي کادرونه بیا بیا بایللي دي.

په ګل پسې ړندیږو د ګلونو په وطن کې

دي کاڼي مو په برخه د لعلونو په وطن کې

دې ژوند ته تاسو څه نوم ورکولی شئ ملګرو

په څاڅکي پسې مړه شو د سیندونو په وطن کې

خیالونه مو لوټ کیږي او فکرونه مو قتلیږي

نه تور شو او نه سپین د تهمتونو په وطن کې

د دغو بیتونو انقلابي شاعر رحمت شاه سایل بل ځای ویلي وو:

« چې کیني نورو وطنونو ته زلمي لویوي

میندې لیونۍ دي نادانې دي»

د کډوالیو له دوو تاریخي لویو څپو روسته چې یوه یې د پخواني شوروي اتحاد یرغل او بله یې د کورنیو تنظیمي جګړو پرمهال وشوې د یویشتمې پېړۍ د پیل په دوو لسیزو کې یوځل بیا افغانستان د خپلو بچیو د روزنې نیمګړي امکانات وموندل. له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۲۱ پورې له جګړو او ناخوالو سره سره لسګونه زره پېغلې او ځوانان په کور دننه او له هېواده بهر زدکړو ته ولاړل، تر دکتورا او ماستریو پورې زدکړې وشوې، نوې تجربې راغلې، له تکنولوژی او نویو علمي میتودونو سره بلد نسل د پوهنې دریځ ته راغی او له دې اړخه افغانستان ورو ورو پرځان بسیايینې ته ورنږدې کېده.

خو د افغانستان له سقوط سره یوځای دا بهیر هم سقوط شو، د مغزو تېښته پیل شوه او داسې ویروونکې تشه یې رامنځ‌ته کړه، چې بېرته ډکول یې که ناشوني نه‌وي، نو ډېره سخته به وي.

د پوهنیزو کادرونو، متخصصانو، مفکرانو، تخنیکي ماهرانو او خلکو ته د منلیو او باور وړ شخصیتونو ټولیزې کډوالۍ ته د مغزو تېښته وايي، چې له یوې بشري جغرافیا څخه نورو هېوادونو ته ځي. د ژوند نامساعد شرایط، جګړې، بحرانونه، سیاسي ګواښ د عقایدو تفتیش او د کار نشتوالی یې لوی لاملونه دي. د مغزو د تېښتې غمیزه یوازې د هغوی اصلي هېوادونو او خلکو ته نه ده، بلکې د دې غمیزې بله برخه دا ده، چې په نوې ټولنه کې هم دغه کادرونه په خپلو تخصصي څانګو کې نه‌جذبیږي او په دې توګه د دوی تخصص ضایع کیږي.

له افغان کادرونو سره هم داسې وشول، ګڼ یې داسې هېوادونو ته ولاړل چې د هغه ځای ژبه یې زده‌نه‌وه. هلته یې تخصص درک نه‌شو، پوهنیز ستندردونه یې بل ډول ول. له نوي چاپېریال سره نابلده متخصصان له فرهنګي شوک سره مخامخ شول. ځینې یې له خپل مسلک لرې په نورو کارونو بوخت شول او ځینې یې ژورو خپګانونو داسې ډوب کړل لکه خړ سیلاو یې چې یوسي. د افغانستان لپاره دا روزل شوي ماغزه داسې ضایع شول. بېرته په هېواد کې اوس نه په کافي شمېر کې ډاکتر شته، نه استاد، نه څېړونکی نه تکنولوژي پوه او نه هم د ادارې متخصص یا ټولنپوه او د ټولنیز شعور د روښانولو کارپوه. وطن خپلې اړتیا ته په پام له کادرونو داسې تش دی لکه خزانه چې له غمیو تشه شي.

د افغانستان د لوړو زدکړو په سکتور کې تر دوه زره و یویشتم پورې د علمي کادرونو وضعیت مخ په ښه کېدو و. د ظرفیت لوړونې یوه ملي ستراتيژي وه، په زرګونو پېغلې و زلمیان چې لوړو زدکړو ته لېږل شوي وو، پخپله بېرته هېواد ته راستنېدل او کار یې کاوه. علمي کادرونه او متخصصان په ګڼو سکتورونو کې بوخت ول. خو ناڅاپه داسې یو په بل مخ اوښتون راغی چې اوس افغانستان له خپلو علمي کادرونو تش شوی. ایا دا تشه بېرته ډکېدلای شي؟ ایا دا د بشري پانګې یو بحران دي؟ په دې اړه نړیوالې تجربې څه دي؟ دا هغه اساسي پوښتنې دي، چې باید د افغانستان خلک او هر ملي و مشروع حکومت چې په راتلونکي کې راځي باید جدي پام ورته وکړي. افغانستان یوازې د خپلو بچو په پوهه و خولو جوړیږي، هېڅ هېواد په بشپړه توګه پردیو جوړ کړی نه‌دی.

د دې په وړاندې نور خلک استدلال کوي، چې د بشریت په تاریخ کې تل همداسې و او ګواکې دا د بشري نړۍ ځانګړنه ده، چې د زورورو اوبه په بره خیژي. په بله ژبه نړیوال نظم هېڅکله ټینګ نه‌دی او دا یو دروغ دی، چې بشریت ځان ته ویلی. نړیوال نظم څه دی؟ شته که نه‌شته؟

د افغانانو لوی حکیم خوشال خان خټک فرمايي:

ما چې ولید د دنیا خلق مختوریقابوچي دي واړه ګوري په‌تاو سیوری

چې یې څه د دنیا سود څه یې فایده ويد خپل زړه په یرغه نیسي هغه لوری

یا د لېچو زور په کار دی یا د زروخوار هغه شو، چې په دواړو وي کمزوری

تر دویمې نړیوالې جګړې روسته د ملګرو ملتونو د سازمان د جوړېدو منطق نن سبا تر بل هروخته ډېر تر پوښتنې لاندې دی. داسې ښکاري، چې بشریت به هيڅکله هغه اخلاقي بلوغ ته ونه‌رسیږي، چې زورور دې د خپلو ګټو او قدرت لپاره د هڅو په ترڅ کې یوشمېرهغه اصول رعایت کړي، چې د کمزورۍ پرمهال یې د درناوي ژمنه کړې وه.

په نننۍ نړي کې په دې اړه اصلي پوښتنه ډېره تاریخي یا حقوقي نه‌ده، که څه هم چې د نړیوال نظم مسئله له دې دواړو سره تړاو ولري، اصلي پوښتنه تر یوه بریده فیلوسوفیکه ده، ایا دا د انسانانو تلپاتې ځانګړنه ده، چې زورور به پر کمزوریو بلوسي؟ په دې صورت کې نو اخلاق یعنې څه؟ ایا اخلاق هغه خواږه دروغ دي، چې بشریت یې د کمزورۍ پرمهال ځان ته وايي؟ په انساني ټولنو کې اخلاق او عواطف کله هم په نړیوالو قوانینو بدل شوي دي؟ که هو؟ نو بیا دغه قوانین څه وخت او چا مات کړي دي؟

څنګه سیاستونه، اخلاقي فضایل، قوانین او ان ادیان د زورورو د پراختیا غوښتنې او زبرځواکۍ د توجیه او سپیناوي لپاره استخدامیږي؟

له دغه لیدلوري، هغه څه چې موږ یېنړیوال نظم بولو څه ډول یو تعریف لري؟ د نړیوال نظم د ټینګښت اړتیا اخلاقي- بشري ده؟ که په نړۍ کې د قدرتونو ترمنځ د توازن او تعادل په پایله کې قرارداد کیږي؟ او هرکله چې یو لوری بیا زور ومومي، بېرته یې ړنګوي؟ ایا دغه نظم اوس هم شته؟

که داسې وګڼو، چې نړیوال انساني ارزښتونه، بشري حقوق، ولسواکي او د ښو واکمنیو ټاکل د هر ملت او هر ولس خپله وظیفه ده او نړیوال نظم په دې کې له چا سره مرسته نه‌کوي، دا د افغانستان غوندې ټولنو لپاره څه ډول پیغام لري؟ اصلاً په روان نړیوال بحران او مطلقه بې‌نظمۍ کې افغانان چې تل د زورورو تر منځ د لویو لوبو، سړو او تودو جګړو قربانیان دي، باید څه وکړي؟

دا او دې ته ورته نورې پوښتنې نن سبا د دریېمې نړۍ له هر اوسيدونکي سره شته. درېیمه نړۍ مو ځکه ورته وویل، چې د نړیوال نظم د ماتېدو لومړني قربانیان همدغه هېوادونه دي، مختللي او ماړه هېوادونه چې پوځي ځواک هم لري، د نړیوال نظم له ړنګېدو څخه لږ زیان ویني او ان داسې ښکاري چې دوی د خپلو ګټو لپاره په لوی لاس دغه نظم مختل کوي. غم د بې‌وزلو او روسته پاتې هېوادونو دی، چې لا هم ډېر مزله ته اړ دي، چې په نړیوال نظم کې د ګټو او حرص په دغه لوبه کې ځانونه وساتي. په افغانستان غوندې ټولنو کې د خلکو ویښتیا، ملي یووالي او پر خپل برخلیک د واکمن کېدو اراده د هغو هڅو پیل ګڼل کېدلای شي، چې د هغو په پایله کې په یوه پیاوړې ارادې ځان د دغو سیالیو او نړیوالو سیاسي و امنیتي بداخلاقیو له زیان څخه وژغورلای شي.