پخوانی سناتور او د سیمه ییزو چارو شنونکی
نزدې ۲ اونۍ وړاندې د پاکستان جمهور رییس اصف علي زرداري له کوم رسمي اعلان پرته په مرموز ډول له پاکستان نه بهر لاړ. دغه کار د ژورنالېسټانو له ډېرو پوښتنو سره مخ شو. د اګست په ۲۷مه د جمهوري ریاست له دفتر نه اعلان وشو چې زرداري د یوې اونۍ لپاره په یوه شخصي سفر اتریش (اسټریا) ته لاړ.
له دې سره د پاکستان په خواله رسنیو کې یو خبر د ځنګل د اور غوندې په ګړندي ډول خپور شو چې ګواکې اصف علي زرداري د خپل زوی بلاول بوټو زرداري د واده په مراسمو کې د ګډون په موخه اتریش ته تللی دی. خبر کې دا هم راغلي وو، چې د بلاول واده د سویس او اتریش تر منځ پروت د یوه کوچني هېواد لشټن سټاین له شهزادۍ سره کېدونکی دی.
له دې وروسته بیا ځینو خبریالانو وویل، چې د بلاول ناوې به د اتریش د پاچا لور وي. د لږ وخت د پاره د زرداري کورنۍ او د هغه ګوند پاکستان پیپلز پارټۍ پر دغو خبرونو چپ پاتې شوه، خو د اګست په ۳۱مه نېټه بلاول بوټو په یوه ویډیويي پیغام کې د خپل واده خبر رد کړ او د دې خبر په خپروونکو یې تور پورې کړ، چې هغوی دا خبر له مهمو ملي مسایلو نه د پاکستان د خلکو پام اړولو د پاره خپور کړی دی.
بلاول په خپل ویډیويي پیغام کې د داخله چارو د وزیر محسن نقوي نوم وانهخیست، خو هغه ته یې په اشارې کولو پر هغه تور پورې کړ، چې هغه د پاکستان د ایالتونو د وېش د پلان په وړاندې کولو سره له ځان نه د پاکستان ګورباچوف جوړول غواړي.
د بلاول بوټو لهخوا د پاکستان د ګورباچوف جوړېدو تور یعنې د ګورباچوف غوندې عمل د تکرار په وسیله د پاکستان د ړنګولو تور؛ ځکه هم ډېر سنګین دی چې هغه پر دې خبره ښه خبر دی، چې د ایالتونو د وېشلو پلان د داخله چارو د وزیر محسن نقوي پلان نهدی، په حقیقت کې دا د پاکستان د پوځ د لوی درستیز فیلډ مارشال عاصم منیر پلان دی او محسن نقوي په سیاسي چارو کې د عاصم منیر ویاند بلل کیږي، نو بلاول په غیر مستقیم ډول عاصم منیر ته د پاکستان ګورباچوف ویلی دی.
پاکستان یو نوی هېواد دی، خو د دغه هېواد څلور واړه ایالتونه یعنې پنجاب، سندھ، پښتونخوا او بلوچستان ډېر ستر شالیدونه لري او دغه ایالتونه د تاریخي قومونو یعنې د پنجابیانو، سندھیانو، پښتنو او بلوچو وجود ترسیموي.
شنونکي وايي، چې د پاکستان جنرالواکي په درېیو وجوهاتو د دغو ایالتونو لهمنځه وړل غواړي؛ وړومبۍ وجه یې دا ده، لکه څرنګه چې دغه ایالتونه تاریخي قومونه، ژبې او هویتونه ترسیموي، نو دا د یوه نوي پاکستاني قوم د جوړېدو په لاره کې خنډ دي. دویمه وجه یې دا ده، چې دغه ایالتونه د فدرالي ډيموکراټيک نظام د نسبي مالي او سیاسي اختیار په چوکاټ کې کار کوي او تل د پوځي دیکتاتورۍ د جوړیدو پرضد مقاومت کوي. درېیمه وجه یې دا ده، چې د پاکستان د اساسي قانون لهمخې، ایالتونه پهخپله خاوره کې د شته طبیعي منابعو او د معدنونو د ملکیت حق لري. د جنرالواکۍ اقتصادي امپراتورۍ پورې تړلي شرکتونه دا غوښتنه لري، چې دغه طبیعي منابع او معدنونه د جنرالانو تر لاس لاندې مرکزي دولت ته په لاس ورشي او د پوځ سوداګریز شرکتونه به د دغو معدنونو تولید په نړۍوال مارکېټ کې په اسانه وپلوري او په میلیاردونه ډالر به وګټي.
په لندن کې په ظاهره د زرداري بېوجې ناستي کې یوه نوې موخه هغه وخت ولیدلای شوه، چې سندھیانو د سندھ ایالت د وېش پر ضد سترې مظاهرې وکړې. د سندھ ایالتي پارلمان د ایالت د وېش پر ضد یوه سخته پریکړه تصویب او د سندھ په پارلمان کې د زرداري خور فریال تالپور، د سندھ لومړی وزیر مراد عليشاه او د پیپلز ګوند نورو غړو توندې ویناوې وکړې.
اوس ځینې پاکستاني ژورنالېسټان وايي، چې د پاکستان د اوسني ولسمشر په توګه په لندن کې د زرداري مېشت کېدل که د تبعیض جدي عمل نه هم وي، خو د خپلې مرورتیا د څرګندونې په موخه د تبعیض علامتي ګام ضرور دی.
دا خبره د یادونې وړ ده، چې دوه کاله وړاندې جنرالانو غوښتل چې د پنجاب په سویل کې کوم ځای چې پوځي صاحب منصبانو ته د دولت لهخوا وړیا ترلاسه شوې ځمکې دي له اباسین نه د یادو ځمکو د خړوبولو په موخه درې کانالونه جوړ کړای شي، خو د کانالونو پروژې په سندھ کې په لویه کچه مخالفت وزېږاوه، ځکه چې د پنجاب او سندھ تر منځ د اباسین پر اوبو ډیرې شخړې لا هم پر خپل ځای دي، ځکه چې سندھ ته د اباسین اوبه وړومبی پر پنجاب کې تېرېږي بیا سندھ ته ورداخلیږي.
سندھیان وايي، چې پنجاب په اباسین کې د سندھ پر اوبو ګېډه اچوي، نو په ۲۰۲۵ کال کې د سویلي پنجاب د کانالونو د پروژې د پلي کېدو پر ضد مخالفت دومره پراخ او کلک شو چې زرداري هغه وخت جنرالانو ته وویل، چې له دغې پروژې نه لاس واخلي، ګنې نو هغه به د ولسمشرۍ له څوکۍ نه استعفا ورکړي. پوځ د زرداري خبره هغه وخت ومنله، خو د زرداري مخالفت یې تر اوسه په زړه پروت دی، چې د هغې د پاسه د ایالتونو د وېش دغه نوې کشاله منځ ته راغلله.
د پاکستان جنرالواکي نړۍوالو ته داسې ښيي، چې د هغوی تر واک لاندې پاکستان یو موټی او ځواکمن دی، خو د پاکستان په دوو ایالتونو بلوچستان او پښتونخوا کې اوږدې، پراخې او وینه تویوونکې جګړې، د پاکستان ژور اقتصادي او مالي بحران او د دغو ټولو د پاسه د یوه برحاله ولسمشر په توګه په لندن کې د مرورتیا په حال کې د اصف علي زرداري ناستې دا حقیقت په ګوته کوي، چې پاکستان کې دننه جدي او ژور سیاسي او ټولنیز تضادودنه موجود دي، چې د هغو حل کول د جنرالواکۍ د وس کار نهدی.
جالبه خبره دا ده، چې جنرالانو د نويو ایالتونو د پروژې په مسئله کې د نواز شریف او اصف زرداري د مجبورولو د پاره داسې زیګنالونه هم خواره کړل، چې که چېرې نواز شریف او زرداري د نویو ایالتونو په جوړولو کې له پوځ سره مرسته ونهکړي، نو پوځ به عمران خان له محبس نه راوباسي او هغه به نوې ټولټاکنې وګټي.
شنونکي وايي، چې څو ورځې وړاندې سترې محکمې ځکه د عمران خان په باره کې امر کړی وو، چې هغه دې له محبس نه روغتون ته انتقال کړای شي، چې جنرالانو د سترې محکمې قاضیانو ته سترګه وهلې وه، خو د شهباز شریف حکومت عمران خان بېرته محبس ته واستاوه.
دا ورځې بیا هغه کسان چې د بامیان تاریخي مجسمې یې ړنګې کړې، په ویاړ او غرور دغه د ملي فرهنګ ضد جنایت د خپلې کارنامې په توګه یادوي. پوره پینځهویشت کاله پخوا د بامیان له زړه څخه تورې لوخړې پورته شوې او په نړۍ کې یې تر ټولو لوړې ولاړې لرغونې مجسمې راونړولې.
باروتو یوازې د صلصال او شهمامې اندامونه خاورې نهکړل، بلکې د یوه تاریخي هنري میراث داسې ظریف او بېساري هنري اثار یې هم وتوږل، چې ښايي تراوسه به ډېرخلک ترې خبر هم نهوي. بامیان د لرغونپوهانو، هنرپېژندونکیو او د هرې څانګې هنرمندانو لپاره ولې دومره مهم و؟
یو خوا د قدرت جمال بل خوا د انسان کمال
زه یې لیونی کړمه چارچاپېره نور دی
نهدی بامیان نهدی دا دا خو کوه طور دی
هرخوا چې دې لاړ نظر غرونه نا ګلونه دي
هرغر دی دریاب د رنګ یو نا په زرګونه دي
بل خوا د ادم د ژوند مینې او ایمان قصه
هرغار کې نغمې د عشق هرخوا د جانان قصه
هریوغارکې پروت خاموش ساز یو د نورونو دی
دا ورک او ویجاړ جهان کور مې د نیکونو دی
(غني خان)
بامیان د افغانستان په زړه کې د لرغونې اریانا د برم یوه هنري تابلو وه، چې اوس ټوټې ټوټې د خپل عظمت د یادونو د څلي پښتو ته پرته ده.
ویل کیږي، په بامیان کې د مهایانا یو لوی ښوونځی و، چې له ټولې بودايي حوزې به د ورېښمو په لار له درېیو خواو څخه بامیان ته کاروانونه راتلل:
ـ له پېښور یا ژمني باګرام څخه د دوبني باګرام او د (نیلاب) پرغاړه د غوربند و شېبر په لار
- د سیکاراما له اړخه د پکتیانا، لوکرانا او چکړي و خوردکابل له لارې مخ په وردیکا بیا د بامیان تر زړه پورې
- د بګولان (بغلان) له ستر منځي څخه د شمالي هیندوکوښ پر څنډو تر بامیان پورې
بامیان یوازې د صلصال و شهمامې د مجسمو لپاره مشهور نهو، بلکې دلته د ګڼو هنرونو یوه بشپړه مجموعه پرته وه.
د بېلابېلو مغارو په دیوالونو او چتونو د طبیعي رنګونو داسې انځورونه ترپېړیو پېړیو رادیخوا هماغسې رنګین او زړهراکښونکي پاتې و، چې د سیلانیانو او څېړونکیو ډلې به یې دغې سیمې ته راکاږلې.
د سترې مجسمې د رواق په خورا ارزښمنو انځورونو کې یوه هم د چنګغږونکیو نجونو نقاشي وه، چې د لرغونپوهانو له خوا بېسارې ګڼل کېده، دا انځور د هېواد پیاوړي انځورګر استاد یوسف کهزاد په یوه تابلو کې بیاځلې وپنځوله او پوهاند دکتور محمد رحیم الهام په یوه ښکلې مثنوي کې ستایلې وه، چې پیل یې داسې وو:
ای خداوندِ طرب را دختران
آسمانِ ذوق ِ ما را اختران
یادگارِ جاودانِ آریان
لعبتان ِ باستان ِ بامیان
د ټولې نړۍ د بشري ګډ فرهنګ د دغه میراث ویجاړونکي به يې په ورانولو ویاړي، خو د افغانستان خلک، نخبهګان او فرهنګیان یې ښايي هرکله یاد په ویر او ماتم ولمانځي، چې بیا هيڅوک او هیڅکله د ملي فرهنګ له ارزښتونو سره داسې لوبه ونه کړي .
پنځه کاله وړاندې، د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۳۱مه د امریکا وروستی سرتېری له افغانستانه ووت. د امریکا له وتلو سره نه یوازې د شل کلنې جګړې پوځي فصل پای ته ورسېد، بلکې هغه جمهوریت هم سقوط وکړ چې واشنګټن او متحدانو یې د دوو لسیزو لپاره د جوړولو او ساتلو هڅه کړې وه.
پنځه کاله وروسته، د افغانستان انځور متناقض دی.
له یوې خوا، هغه پراخه جګړه چې نږدې دوه لسیزې یې د هېواد ډېری برخې سوځولې وې، تر ډېره پای ته رسېدلې ده. طالبانو نږدې ټول هېواد تر خپل کنټرول لاندې لري، د جګړې د جبهو کچه په بېساري ډول راټیټه شوې او د پخواني جمهوریت په څېر د پراخو جبههیي جګړو نښې نه لیدل کېږي.
له بلې خوا، افغانستان له یوه بل ډول بحران سره مخ دی؛ د ښځو او نجونو د حقونو محدودېدل، اقتصادي ستونزې، بشري اړتیاوې، نړۍواله انزوا او د یوه ټولشموله سیاسي نظام نشتوالی.
نو پنځه کاله وروسته اصلي پوښتنه دا ده چې افغانستان له امریکا وروسته څه وګټل؟ او څه یې له لاسه ورکړل؟
افغانستان څه وګټل؟
د طالبانو تر واک لاندې افغانستان تر ټولو لوی بدلون د جګړې د کچې کمېدل دي.
د ۲۰۰۱ او ۲۰۲۱ ترمنځ افغانستان د طالبانو، افغان حکومت او نړۍوالو ځواکونو ترمنځ د اوږدې جګړې میدان و. په لسګونو زره افغانان هر کال د جګړې، چاودنو او بریدونو قرباني کېدل.
د ۲۰۲۱ کال له اګسټ وروسته، د پخوانۍ جګړې هغه بڼه نوره نږدې له منځه ولاړه.
د طالبانو حکومت اوس د هېواد پر ډېره برخه کنټرول لري او د پخواني جمهوریت په څېر د ولسوالیو، ولایتونو او لویو ښارونو د نیولو او بېرته له لاسه ورکولو جګړه نه شته.
دا بدلون د افغانستان د عادي خلکو لپاره مهم دی.
هغه بزګر چې پخوا به یې د لارې په اوږدو کې د جګړې له وېرې سفر نه شو کولای، هغه سوداګر چې د سړکونو پر سر له امنیتي ګواښونو وېرېده او هغه کورنۍ چې د چاودنې او جګړې له وېرې یې د شپې خوب نه شو کولای، لږ تر لږه د پخواني پراخ جنګ له خطر سره نه مخ کېږي. که په بل عبارت یې شرحه کړو، اوس طالبان په لارو او کوڅو کې ځانمرګي بریدونه نه کوي، د سړک غاړې ماین چاودنې نه کوي او جګړه درېدلې ده.
خو دا امنیت مطلق نه دی.
داعش خراسان لا هم د طالبانو لپاره امنیتي ګواښ دی او په افغانستان کې د ترهګرو ډلو د حضور په اړه نړۍوالې اندېښنې هم دوام لري.
یعنې جګړه کمه شوې، خو امنیتي ستونزه نه ده ورکه شوې.
د طالبانو لپاره د واک بشپړ کنټرول
له ۲۰۲۱ وروسته طالبان د یوه یاغي حرکت له حالت څخه د یوه حاکم ځواک په حالت کې بدل شول.
دوی د افغانستان د ډېرو برخو اداري، امنیتي او قضایي جوړښتونه تر خپل کنټرول لاندې راوستل.
دا د طالبانو لپاره ستره سیاسي لاسته راوړنه ده؛ خو د افغانستان لپاره یې بل اړخ هم شته.
طالبانو تر اوسه داسې سیاسي جوړښت نه دی رامنځته کړی چې د هېواد ټول سیاسي، قومي او ټولنیز جریانونه پکې ځان وویني.
له همدې امله، د جګړې پای ته رسېدل د سیاسي جوړجاړي په معنا نه دي.
افغانستان څه له لاسه ورکړل؟
تر ټولو ستر زیان ښايي د افغانستان د سیاسي نظام بدلون وي.
په ۲۰۲۱ کې یوازې یو حکومت سقوط ونه کړ؛ بلکې د ۲۰۰۱ وروسته جوړ شوی سیاسي نظم هم پای ته ورسېد.
اساسي قانون، ټاکنیز نظام، پارلمان او د جمهوریت ډېری بنسټونه له منځه ولاړل.
هغه نظام، له ټولو ستونزو، فساد، کمزورۍ او سیاسي اختلافونو سره - سره، د انتخاباتو، رسنیو، مدني ټولنې او سیاسي سیالۍ لپاره یو چوکاټ درلود.
د هغه نظام تر سقوط وروسته، دا سیاسي فضا محدوده شوه.
تر ټولو دروند زیان؛ ښځې او نجونې
که د تېرو پنځو کلونو د افغانستان د بدلون یو سمبول انتخاب شي، ښايي هغه د نجونو تړل شوي ښوونځي وي.
د ۲۰۲۶ کال تر اګسټ پورې شاوخوا ۲.۴ میلیونه افغان نجونې له منځنیو ښوونځیو څخه محرومې دي. افغانستان لا هم د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پکې له ثانوي او لوړو زدهکړو څخه په رسمي ډول منع دي.
دا بدلون یوازې د نن ورځې ستونزه نه ده. که یوه ۱۴ کلنه نجلۍ نن ښوونځي ته نه ځي، اغېزه یې یوازې پر همدې کال نه پاتې کېږي؛ د هغې پر راتلونکي مسلک، عاید، کورنۍ او د ټولنې پر اقتصادي ظرفیت اغېز کوي.
یونیسف خبرداری ورکړی چې د نجونو د زدهکړو او د ښځو د کار محدودیتونه د افغانستان د ښځینه ښوونکو او روغتیايي کارکوونکو پر راتلونکي هم ژور اغېز کولی شي او د ښځو مساله یوازې تعلیم نه دی. د کار، سفر، عامه ژوند او سیاسي ګډون په برخه کې هم محدودیتونه پراخ شوي دي. ملګري ملتونه وايي چې د ښځو د عامه ژوند څخه د ایستلو بهیر په تېرو پنځو کلونو کې تر ډېره عادي شوی دی.
اقتصاد سقوط ونه کړ، خو عادي هم نه شو
له ۲۰۲۱ وروسته ډېرو خلکو وېره لرله چې افغانستان به په بشپړ اقتصادي سقوط کې ډوب شي.
د نړۍوالو مرستو کمېدو، د بهرنیو اسعارو د زېرمو کنګل کېدو او د بانکدارۍ د ستونزو له امله اقتصاد له سخت فشار سره مخ شو.
خو اقتصاد په بشپړ ډول ونه نړېد؛ سوداګري روانه ده، داخلي عواید راټولېږي او طالبان هڅه کوي چې د کانونو، کرنې، سوداګرۍ او سیمهییز اتصال له لارې اقتصادي فعالیت پراخ کړي.
په وروستیو کلونو کې چین، ایران، روسیه او د سیمې ځینو نورو هېوادونو له طالبانو سره اقتصادي او سیاسي اړیکې پراخې کړې دي. د ۲۰۲۵ کال په جولای کې روسیه لومړنی هېواد شو چې د طالبانو حکومت یې په رسمي ډول وپېژاند.
خو دا لا هم د افغانستان د نړۍوال اقتصادي حالت د عادي کېدو معنا نه لري.
افغانستان لا هم له پراخو بشري اړتیاو، کمې پانګونې او د نړۍوالې مرستې له کمېدو سره مخ دی. د ۲۰۲۶ کال د بشري وضعیت په اړه راپورونه ښيي چې د خلکو اړتیاوې د طبیعي افتونو، راستنېدونکو کډوالو او د مرستو د کمېدو له امله لا هم ډېرې دي.
نړۍواله انزوا
د طالبانو یوه مهمه لاسته راوړنه دا ده چې له پنځو کلونو وروسته هم واک یې نه دی له لاسه ورکړی.
ډېرو هېوادونو له طالبانو سره اړیکې ساتلي دي. چین، روسیه، ایران، پاکستان، د منځنۍ اسیا هېوادونه او نور دولتونه له کابل سره سیاسي او اقتصادي تعامل لري.
خو د طالبانو حکومت لا هم د نړۍوالې ټولنې له پراخ رسمي مشروعیت څخه محروم دی.
روسیه په ۲۰۲۵ کې لومړنی هېواد شو چې د طالبانو حکومت یې په رسمي ډول وپېژاند، خو د ډېرو هېوادونو دریځ لا هم د رسمي پېژندنې پر ځای له عملي تعامل سره محدود دی.
نو افغانستان نه په بشپړ ډول منزوي دی او نه نړۍوال نظام ته بېرته بشپړ داخل شوی.
د امریکا میراث څه دی؟
پنځه کاله وروسته د امریکا د شلو کلونو میراث هم دوه مخونه لري. د ۲۰۰۱ او ۲۰۲۱ ترمنځ میلیونونه افغان ماشومان ښوونځیو ته لاړل، خصوصاً په ښارونو کې رسنۍ، پوهنتونونه، مدني ټولنه او ښځینه مسلکي حضور پراخ شو.
خو هغه نظام چې دغه بدلونونه یې رامنځته کړل، د بهرني پوځي او مالي ملاتړ د له منځه تلو سره سقوط وکړ.
دا د امریکا د افغانستان پالیسۍ تر ټولو لویه پوښتنه ده چې ولې هغه دولت چې امریکا یې د شلو کلونو لپاره جوړاوه، د امریکا له وتلو وروسته دومره ژر ونړېد؟
ځواب یوازې په طالبانو کې نه دی. د جمهوریت داخلي سیاسي اختلافات، فساد، د واک تمرکز، کمزوری اداري جوړښت، د امنیتي ځواکونو پر بهرني ملاتړ اتکا او د امریکا د وتلو څرنګوالی ټول د دې سقوط په کیسه کې برخه لري.
له پاکستان سره دښمني
له امریکا وروسته افغانستان یو ځل بیا د سیمې په جیوپولیټیک کې ډېر مهم شوی دی.
طالبان هڅه کوي له چین، روسیې، ایران او مرکزي اسیا سره اړیکې پراخې کړي.
خو له پاکستان سره اړیکې، چې یو وخت د طالبانو له مهمو سیمهییزو اړیکو څخه ګڼل کېدې، په وروستیو کلونو کې سختې شوې دي. د پاکستان او طالبانو ترمنځ د ډېورنډ پر کرښې، تحریک طالبان پاکستان او متقابلو امنیتي تورونو له امله اړیکې ترینګلې شوې دي.
دا بدلون هم د ۲۰۲۱ وروسته افغانستان د نوې جیوپولیټیکي نقشې یوه مهمه برخه ده.
نو که په لنډ ډول ووایو، چې افغانستان څه وګټل او څه یې له لاسه ورکړل؟
افغانستان وګټل:
خو افغانستان له لاسه ورکړل:
پنځه کاله وروسته؛ افغانستان د جګړې له پای او د بحران له دوام سره مخ دی
د افغانستان د پنځو کلونو کیسه نه یوازې د «بریا» کیسه ده او نه یوازې د «ماتې».
طالبان کولای شي ووایي چې جګړه یې پای ته ورسوله، بهرني ځواکونه ووتل او د هېواد کنټرول یې ترلاسه کړ.
د دوی مخالفان کولای شي ووایي چې د دې بریا قیمت د سیاسي ازادۍ، د ښځو د حقونو، تعلیم او نړۍوال مشروعیت په برخه کې ډېر دروند دی.
د دواړو روایتونو ترمنځ یو حقیقت شته، افغانستان له یوې جګړې وتلی، خو لا هم له یوه ژور سیاسي، اقتصادي او ټولنیز بحران څخه نه دی وتلی.
پنځه کاله مخکې پوښتنه دا وه چې امریکا به کله ووځي؟ خو نن پوښتنه بدله شوې ده:
افغانستان به کله داسې نظام ومومي چې هم امنیت ولري، هم مشروعیت، هم اقتصادي ثبات او هم د خپلو ټولو وګړو—ښځو او نارینهوو—لپاره د راتلونکي حق؟
همدا به د ۲۰۲۱ کال د اګسټ تر ټولو مهم میراث او د راتلونکو کلونو تر ټولو ستره ازموینه وي.
طالبان او داعش په ظاهره د یو بل سرسخت دښمنان دي. په تېرو کلونو کې د دواړو لورو ځواکونو څو ځله له یو بل سره جګړه کړې او هر لوري مقابل اړخ خپل عقیدوي او پوځي دښمن بللی دی.
همدې دښمنۍ د افغانستان او سیمې په قضیو کې ښکېل یو شمېر هېوادونه دې ته هڅولي چې له داعش سره د طالبانو مبارزه، له دې ډلې سره د تعامل یو دلیل وبولي.
له تاکتیکي پلوه ښايي دا ډول چلند د درک وړ وي، داسې لکه «د دښمن په لاس د مار سر ځپل». که هغه ځواک چې موږ ورسره ستونزه لرو، وکولای شي تر ځان ډېر خطرناک دښمن له منځه یوسي، نو ولې له دې فرصته ګټه وانخلو؟
خو ستونزه له هغه ځایه پیلېږي چې یو لنډمهاله تاکتیک د اوږدمهالې ستراتیژۍ ځای ونیسي. که موضوع ته له پراخ لیدلوري وګورو، طالبان او داعش، له ټولې هغې خونړۍ دښمنۍ سره سره چې ترمنځ یې شته، له ځینو اړخونو د یوې سکې دوه مخونه دي.
دوی په ارادي یا غیرارادي ډول یو بل ته متقابل خدمتونه کوي او داسې شرایط رامنځته کوي چې د یوه بقا د بل د بقا د لاملونو له بیا تولید سره مرسته کوي. له همدې امله، د یوه لوري په لاس د بل تاکتیکي ځپل په افغانستان او سیمه کې د افراطیت د بحران اساسي حل نه شي کېدای.
طالبان؛ د افراطیت د خامو موادو د تولید کارخانه
تر ټولو مهم خدمت چې طالبان یې داعش ته کوي، د جګړې په ډګر کې نه، بلکې د فکر او فرهنګ په ډګر کې ترسره کېږي. طالبان د دین د افراطي تعبیر په ترویجولو، په ټولنه کې د یوه غږ په حاکمولو، د انتقادي فکر په له منځه وړلو او د هغو بهیرونو په محدودولو یا حذفولو سره چې له بل لیدلوري د دیني بنسټپالنې نقد کولای شي، په عملي ډول داسې زمینه برابروي چې لا ډېرو افراطي بهیرونو ته پکې د خلکو ورماتېدل اسانه کېږي.
د دین او سیاست بشپړ ګډول، د جهاد تر عنوان لاندې د دین پر جنګي اړخ ټینګار، د «استشهادي» په نوم د ځانمرګو بریدونو ستاینه او د تکفیر د ادبیاتو او د الحاد، سیکولرېزم او بېدینۍ په څېر تورونو پراخ کارول، د هغه فکري روایت برخې دي چې د افراطیت پر وړاندې رواني او اخلاقي پولې کمزورې کوي.
هغه څوک چې کلونه په داسې فکري چاپېریال کې روزل شوی وي، له داعش سره د یوځای کېدو لپاره بشپړ فکري بدلون ته اړتیا نه لري، بسنه کوي چې پر هماغه لار څو نور ګامونه واخلي.
له دې لیدلوري، طالبان له مخکې د داعش د ایډیالوژیک کار ډېره برخه ترسره کوي. هغه ځوان چې لا وړاندې یې منلې وي چې سیاسي نظام باید دینمحوره وي، وسلهوال جهاد د سیاسي بدلون مشروع لاره ده، ځانمرګي برید ته «استشهاد» ویل کېدای شي، فکري مخالفان په دیني مفاهیمو رټل کېدای شي او کثرتپالنه او سیکولرېزم له دین څخه د انحراف نښې دي، نور د داعش لپاره ناپېژندل شوي خام مواد نه دي.
له دې وروسته به اختلاف پر دې وي چې کومه ډله د دیني حکومت «لا اصیله» بېلګه ده او کوم سازمان دا ایډیالوژي په ډېر قاطعیت پلې کوي.
له داعش سره د یو شمېر افراطي عناصرو د یوځای کېدو تجربه هم ښيي چې د هغوی د افراطي کېدو بهیر تر ډېره د سیاسي اسلام او جهادي روایتونو له منځه تېر شوی دی، داسې نه ده چې هغوی دې په مستقیم ډول له یوه لېبرال یا سیکولر بهیر او یا ان له دودیز اسلام او تصوف څخه داعش ته ورغلي وي.
له دغو کسانو ځینې یې په لومړي سر کې د داسې ادبیاتو تر اغېز لاندې راغلي چې طالبان او هغوی ته نږدې بهیرونه هم له هماغو فکري سرچینو تغذیه کېږي، خو وروسته دې پایلې ته رسېدلي چې طالبان د خپلو ادعاوو په عملي کولو کې رښتیني نه دي.
اختلاف پر اصولو دی که اصولو ته پر وفادارۍ؟
د دغو عناصرو له نظره، د طالبانو ستونزه حتمي د هغوی فکري بنسټونه نه دي، بلکې له هماغو بنسټونو د طالبانو انحراف دی. د بېلابېلو هېوادونو له استخباراتي ادارو سره د طالبانو پټې او ښکاره اړیکې، له بهرنیو قدرتونو سره سیاسي معاملې او د دې ډلې مصلحتپال چلند ښايي د یوه افراطي کس لپاره د «نفاق» یا له ادعا شویو ارمانونو څخه د واټن اخیستو نښه وګڼل شي.
د بېلګې په توګه، جهادي عناصر ښايي د ایمن الظواهري برخلیک په همدې چوکاټ کې داسې تعبیر کړي چې طالبان د سیاسي اړتیاوو پر مهال د ایډیالوژیکو غوښتنو او د خپل واک د بقا د ملاحظاتو ترمنځ یو انتخابولای شي.
له بلې خوا، د طالبانو قومي چلند هم د یو شمېر ایډیالوژیکو عناصرو لپاره ستونزهپارونکی دی. کله چې په ځینو مواردو کې قومي تړاو پر عقیدوي پیوستون برلاسی کېږي او د یوه قوم کسان، له بېلابېلو فکري مخینو سره سره، د نورو قومونو پر مذهبي سیالانو غوره ګڼل کېږي، یو سختدریځی بنسټپال ښايي دا چلند پر قومیت د عقیدې د لومړیتوب له اصل سره خیانت وبولي.
په داسې شرایطو کې داعش اړ نه دی چې د دغو کسانو د جذب لپاره نوی نړۍلید رامنځته کړي، یوازې دومره بسنه کوي چې طالبان «خپلو ارمانونو ته په نه وفادارۍ» تورن کړي. په دې مانا، طالبان په دوامداره توګه د داعش د احتمالي بشري ځواک یوه برخه تولیدوي.
داعش؛ د طالبانو د سپینښودنې ماشین
خو دا خدمتونه یو اړخیز نه دي. داعش هم په تېره یوه لسیزه کې طالبانو ته یو ډېر مهم خدمت کړی دی چې طالبان یې د ځان په پرتله معتدل ښودلي دي. داعش له مخالفانو سره د چلند د تر ټولو تاوتریخجنو بڼو، د شیعهګانو د وژلو، له دودیزو سني مسلمانانو سره د دښمنۍ، پر ملکي وګړو د بریدونو او د تکفیر د ادبیاتو د پراخ کارولو له لارې د افراطیت داسې انځور وړاندې کړی چې د طالبانو په څېر ډلې یې په پرتله کمخطره ښکاري.
د داعش راڅرګندېدو په حقیقت کې د پرتلې معیار بدل کړ. که طالبان له یوه کثرتپال، ډیموکراتیک او د هېواد د ټولو وګړو پر حقونو ولاړ نظام سره پرتله شي، د دې ډلې استبدادي او افراطي ماهیت څرګندېږي، خو کله چې طالبان د داعش ترڅنګ کېښودل شي، ناڅاپه د «اهونالشرین» او «اخفالضررین» په ځای کې واقع کېدای شي، یعنې د لا بد په مقابل کې د بد انتخاب.
ښايي هېڅ یوې پدیدې د داعش د ظهور په کچه د طالبانو له سپینښودنې او عاديکولو سره مرسته نه وي کړې. د داعش له بېحده تاوتریخوالي او د بېلابېلو هېوادونو د ځوانانو د جذبولو له وړتیا څخه راولاړې شوې وېرې د یو شمېر دولتونو ترمنځ دا تصور پیاوړی کړ چې طالبان، له ټولو نیمګړتیاوو سره سره، د یوه لا خطرناک ګواښ پر وړاندې خنډ کېدای شي.
له دې لیدلوري، که طالبان داعش ته ایډیالوژیک خام مواد او احتمالي بشري ځواک برابروي، داعش هم طالبانو ته امنیتي اعتبار او د سیاسي تعامل زمینه برابره کړې ده.
طالبانو هم د دې سیاسي پانګې پر اهمیت ښه پوهېدلي دي. په دوامداره توګه د داعش د خطر برجسته کول او د هغه د مهارولو یوازینی ځواک په توګه د ځان معرفي کول، د طالبانو په سیمهییزو اړیکو کې پر یوې مهمې وسیلې بدل شوي دي.
ان داسې تورونه هم مطرح شوي چې ښايي ځینې تاوتریخجنې پېښې داعش ته منسوبې شوې وي، څو د دې ډلې خطر تر واقعي کچې لوی وښودل شي، خو له خپلواکو څېړنو پرته د دغو ادعاوو د بېلګو په اړه پرېکنده حکم نه شي کېدای. له دې سره سره، د هرې ځانګړې قضیې له رښتینولۍ پرته، څرګنده ده چې «د داعش ګواښ» د طالبانو لپاره ارزښتناکه سیاسي او امنیتي پانګه ده.
د افراطیت امنیتي اقتصاد
دا مسئله یو بل اړخ هم لري. له ترهګرۍ سره مبارزه په تېرو څو لسیزو کې د امنیتي او استخباراتي ادارو د فعالیت پر یوې پراخې برخې بدله شوې ده. دولتونه له دې ګواښ سره د مقابلې لپاره پراخې بودجې ځانګړې کوي او امنیتي سازمانونه د ګواښ د کچې له مخې لا ډېر امکانات، صلاحیتونه او اهمیت ترلاسه کوي.
دې وضعیت هغه څه رامنځته کړي چې «د افراطیت امنیتي اقتصاد» یې بللای شو. د یوه مهار شوي او کنټرولېدونکي ترهګریز ګواښ موجودیت ښايي د ځینو امنیتي شبکو لپاره د بودجې، نفوذ او سازماني اهمیت د دوام توجیه شي. له همدې امله، تل دا خطر شته چې د ګواښ مدیریت د هغه د رامنځته کوونکو عواملو د له منځه وړلو ځای ونیسي.
په داسې چاپېریال کې طالبان د ځینو سیمهییزو ادارو لپاره پر یوه تاکتیکي شریک بدلېدای شي، استخباراتي معلومات ورکړي، د داعش غړي وځپي او په بدل کې پیسې، امکانات یا یو ډول زغم او سیاسي تعامل ترلاسه کړي.
خو اساسي تناقض لا هم پر خپل ځای دی؛ هماغه ځواک چې نن د داعش څو غړي نیسي یا وژني، په ورته وخت کې د افراطي ښوونیز او تبلیغاتي نظام په پراخولو سره د داعش د غړیو د جلب لپاره اړین بشري او فکري مواد بیا تولیدوي.
د مار سر او هغه لاس چې نوي ماران روزي
که د سیمې او نړۍ هېوادونه له داعش او ترهګرۍ سره د مبارزې په ادعا کې جدي وي، یوازې پر لنډمهالو امنیتي اقداماتو بسنه نه شي کولای. له افراطیت سره مبارزه یوازې د یوه سازمان د غړو وژل او نیول نه دي؛ تر دې مهمه دا ده چې هغه ریښې وچې شي چې په دوامداره توګه نوي سازمانونه زېږوي.
دا نه شي کېدای چې له یوې خوا د داعش د څو هستو د ځپلو هرکلی وشي او له بلې خوا، د مذهبي تعصب په چاپېریال کې د ګڼ شمېر ځوانانو روزلو، د داعشي فکر لرونکو زرګونو مدرسو پراخېدو، د عصري زدهکړو او انتقادي فکر له منځه وړلو او د جهاد، تکفیر او ځانمرګو بریدونو د ادبیاتو خپرېدو ته بېپامي وشي.
همدلته د «د دښمن په لاس د مار د سر ځپل» بېلګه لا روښانه مانا پیدا کوي. ښايي نن د طالبانو په لاس د داعش د مار سر وځپل شي، خو که همدا لاس داسې چاپېریال رامنځته کړي چې په دوامداره توګه نوي ماران پکې وروزل شي، د نن ورځې تاکتیکي بریا د سبا ستراتیژیکې ماتې ته زمینه برابرولای شي.
پاکستان د دې ډول محاسبې د ناپایښت یوه نږدې بېلګه ده. هغه تاوتریخوالی چې نږدې هره ورځ قرباني اخلي، ښيي چې افراطیت د تل لپاره په ټاکلو جغرافیایي او سازماني پولو کې نه شي مهارېدای. هغه څه چې نن د فشار وسیله یا تاکتیکي شریک ګڼل کېږي، سبا پر یوه خپلواک ګواښ بدلېدای شي.
له همدې امله، اصلي ستونزه یوازې داعش یا طالبان نه دي، بلکې د افراطیت د تولید کړۍ ده. تر هغه چې دا کړۍ ماته نه شي، طالبان او داعش به له خپلې خونړۍ جګړې سره سره، یو بل ته متقابل خدمتونه روان وساتي. طالبان د افراطیت فکري او بشري زمینه بیا تولیدوي او داعش د وېرې په خپرولو سره طالبان د یوه «کمخطره» انتخاب په توګه د سیمې سیاسي بازار ته وړاندې کوي. یو له بله ځواک اخلي او بل د لومړي له موجودیته امنیتي مشروعیت ترلاسه کوي.
هغه سیاست چې دا اړیکه له پامه غورځوي، ښايي یو برید شنډ یا د داعش یوه هسته له منځه یوسي، خو د تلپاتې ثبات د رامنځته کولو توان به ونه لري.
له افراطیت سره د مبارزې لاره دا نه ده چې یو افراطیت د بل افراطیت د ځپلو لپاره غوره شي، بلکې د هغې زمینې وچول دي چې دواړه ترې راټوکېږي.
په ۲۰۰۵ کال کې له ارګ نه د کورنیو چارو پر وزیر علي احمد جلالي باندې فشار زیات شو چې د د دغه وزارت امنیتي معین باید د خپلې دندې ګوښه او پر ځای یې بل څوک وټاکل شي. د بدلون موخه د سیستم اصلاح نه وه، بلکې د ارګ او جنګسالارانو په خوښه د یو بل کس ټاکل وو.
له ډیرو فشارونو وروسته، علي احمد جلالي ته د ارګ له خوا د وروستی نوملړ په توګه د دوو کسانو د نومونو یادونه وشول، چې د دغه دوو کسانو څخه باید یو کس خپل په خوښه وټاکي. جلالي ورته وویلي و، چې تاسي د خوشایي یو څپیاکه دوه چنډې کړیده او ما ته وایي چې د څپیاکې د دغه دوه برخو نه یوه انتخاب کړه. جلالي ورته ویلي و چې زما لپاره هیڅ فرق نه کوي چې هر یو تاسي ټاکئ، ځکه دواړه چنډې د خوشایو ټوټې دي. په دغه وخت کې جلالي هم پریکړه کړې وه چې د کورنیو چارو وزارت څخه استعفا وکړي. اخر کې د څپیاکې یوه چنډه وټاکله شوله چې ډیر وخت وزیر هم پاتې شو او د کورنیو چارو وزارت یې د فساد په ځاله بدل کړ.
نن سبا چې یو شمېر کسان چې ځانونو ته پوه، با تجربه، عالم، استاد او عام فهمه کسان وایي، ځینې یې د خوشایو د همهغه یوې برخې صفت او ملاتړ کوي او ځینې یې د خوشایو د بلې برخې صفت او ملاتړ کوي او مفتې نمرې ورکوي. دغه کسان چې اصلا رواني ناروغان دي، داسې فرصت طلبه دلیل راوړي چې دوی د بد او بدتر ترمنځ باید یو انتخاب کړي، په داسې حال کې چې د بد او بدتر تر منځ اصلا هیڅ توپیر نشته.
په سیاست، مبارزه او ټولنیز ژوند کې ځینې اصول مراعاتول مهم دي، خو دا اړینه نه ده چې هرومرو باید د بد او بدتر تر منځ ټاکنه وکړو، دا مهمه نه ده چې څوک په خپله تګلاره کې کامیابیږي یا نه کامیابیږي، خو مهمه خبره دا ده چې باید په بد صف کې ونه دریږئ او یا د بدې تګلارې او ډلې ملاتړ او حمایت ونه کړئ.
که دا مسله نوره هم روښانه ووایم، د طالبانو لابیګران او پلویان وایي چې تر پخوانیو جنګسالارانو او د جمهوریت تر فاسدو غلو طالبان ښه دي، خو په وته مهال بیا د طالبانو فرصت طلبه مخالف پلویان بیا وایي چې له طالبانو څخه پخواني جنګسالاران او د جمهوریت فاسد غله ښه دي. په دې هم بحث نه کوو چې همدا کسان چې د یو او بل صفتونه او مخالفتونه کوي، پخپله یې څومره په فساد کې درلود یا لري.
که اولې ډلې ته ووایې چې طالبان خو یوازې په خپل قوت نه دي راغلې او نه اشغال ختم شویدی، خو سربیره یې افغانستان د تدریجي زوال او نا معلوم برخلیک سره مخامخ کړی، فساد، غلا، تښتونې او د دولتي شتمنیو چور اوس هم روان دی. که د طالبانو کړنې همداسې دوام وکړي، عاقبت به بیا نیابتي جګړې وي او د دغه جګړو مسوولیت به د طالبانو په غاړه وي. دا ډول کسان درته وایي چې جمهوریت کې هم فساد و او هم د بهرنیانو په واسطه رامنځته شو نو څه فرق کوي. دا بېمنطقه منطقیان د جمهوریت د حکومتدارۍ د سیستم او د طالبانو د انډیوالې د سیستم تر منځ توپیر نشي کولی او یا یې نه کوي. که هغه وخت هم فساد و او اوس هم فساد شته نو تفاوت په څه کې دی؟ له واک څخه ناړه استفادې ته فساد وایي او طالبان د خپل نه په ښکاره ناوړه استفاده کوي.
د پخوانیو جنګسالارانو او د جمهوریت د فساد د ډلې مدني او سیاسي فعالان او د هغوی ملاتړي وایي، که د پاکستان په ګډون که هر څوک له دوی سره د طالبانو په راپرځولو کې مرسته وکړي نو دوی د هغه هیوادونو مرستې په ویاړسره قبلوي. که ورته ووایي چې دا سمه تګلاره نه ده ځکه د پاکستان له لارې بدلون بیا بل بحران رامنځته کوي، دا ډله بیا درته وایي چې طالبانو هم د پاکستان په مرسته قدرت ونیوه، نو څه فرق کوي او بله چاره نشته ځکه د بهرنیانو له ملاتړ پرته جګړه ناشونې ده.
اوس نو که فرق نه کوي، نو د دوی او طالبانو ترمنځ توپیر په څه کې دی؟ او د افغانستان لپاره به یې ګټه څه وي؟ ځکه په تیرو پنځوسو کلونو کې چې د هر بهرني به مرسته تغیر او په خاصه توګه د پاکستان د منفي مداخلو په وسیله رامنځته شوې، پایلې منفې وي او په راتلونکې کې به هم منفې وي.
د طالبانو پلویان دا دلیل هم وړاندې کوي که د طالبانو ملاتړ ونشي، نو د طالبانو د لمنځه تللو سره به افغانستان تجزیه شي. نو د طالبانو لومړۍ دومره چې پای ته ورسېده هغه مهال خو افغانستان تجزیه نه شو، نو په راتلونکې کې به هم افغانستان پر خپل حال پاتې وي.
ځینې کسان په خاصه توګه ځینې پښتانه، چې د اوسینو جنګسالارانو، هغه جنګي او سیاسي ډلو څخه چې د پاکستان او ایران لخوا یې ملاتړ کیږي، د خپلو حمایت او ملاتړ لپاره دا دلیل هم راوړي چې دوی د ملي وحدت د تامین په خاطر د دوی حمایت کوي چې افغانستان تجزیه نشي.
اول خو افغانستان که تجزيه کېدای، اوس به وخته تجزيه شوی و؛ ځکه له پنځوسو کلونو راهيسې افغانستان له نامعلوم برخلک سره مخامخ دی. د افغانستان د تجزيه کېدو سره به دا ټوله سيمه تجزيه کېږي او دا امکان نه لري. دويمه مسله دا ده چې د افغانستان ملي وحدت دومره ضعیف نه دی چې د خوشايو د دغو دواړو چندو صفتونه او ملاتړ ونه کړو، نو ملي وحدت به له منځه لاړ شي. ملي وحدت په تظاهري خبرو او صفتونو نه ترلاسه کېږي او نه له منځه ځي. په دې خاطر د طالبانو یا د طالبانو له مخالفینو څخه جعلي اتلان (قهرمانان) جوړول سم کار نه دی.
ستونزه دا ده چې کله د علم او منطق پر ځای ناپوهي او بېمنطقي ځای ونیسي، بیا احساساتي ځوانان، سياسي مبصرين، مدني فعالان او حتا سياسيون او ټکنوکراتان هم ولس ته د خوشايو دوه چندې په لاس کې نيسي او ورته وایي چې د دغو دوو چندو نه کومه يوه خوښوې. حال دا چې اکثریت ولس د خوشايو له دواړو چندو څخه نفرت لري؛ ځکه هم طالبانو او هم د هر قوم او سمت جنګسالارانو، زورواکانو او فاسدو چارواکو لومړی په خپلو سيمو کې پر خپلو کسانو ظلمونه کړي او يا یې د هغوی حقوق خوړلي دي.
په ژوند، سیاست، مدني او فرهنګي مبارزه کې د ځينو اصولو مراعاتول مهم دي، ترڅو د يوه انسان، حکومت، حاکمې ډلې يا سياسي خوځښت او مدني حرکتونو اعتبار لوړ او د خلکو د باور وړ وګرځي. د بېلګې په توګه موږ د جګړې مخالف یو او دا تګلاره مو ځکه انتخاب کړې ده چې جګړه د مسایلو د حل لاره نه ده. که طالبان له ولس سره په جګړه کې وو او دي، هم یې مخالف یو او که نور د مسایلو د حل پر ځای جګړې او نيابتي جګړو ته لمن وهي، هم یې مخالف یو. د طالبانو حاکمیت ولسي، قانوني او نړيوال مشروعيت نه لري او کړنې یې هم د دين، قانون او د افغانانو د ټولنيزو ارزښتونو خلاف دي. که دوی په صحرايي توګه د هر قوم، سمت او ژبې کسان وژني، غندو یې او مخالفت یې کوو؛ که مقابل لوری هم پخوا یا اوس فساد، غلا، وژنې او اختطافونه کول، مخالف یې وو او په راتلونکي کې به یې هم مخالف وو.
د واک له نفې او انحصار سره مو پخوا هم مخالفت درلود او اوس یې هم مخالف یو. پخوا مو هم د قانون د تطبیق او ټولنیز عدالت په چوکاټ کې د ټولو افغانانو د حقوقو ملاتړ کاوه او اوس یې هم کوو. پخوا هم په ولسواکۍ او د ولس په رایه د نظام ملاتړي وو او اوس یې هم یو. پخوا مو هم ویل چې د نفې سیاست کار نه ورکوي، لکه طالبان یا نور کسان چې نفې شول؛ اوس هم د طالبانو له خوا د نفې او د قدرت د انحصار د سیاست مخالف یو او پایله هم نه ورکوي. پخوا مو هم د سولې د خبرو د بریالیتوب ملاتړ کاوه او د نظام ړنګېدل مو د افغانستان او ولس په خیر نه باله او اوس یې هم نه بولو.
د افغانستان د اوسني بحران او له انزوا حالت څخه د وتلو يوازېنۍ لاره د جګړې او وحشت، د یو بل د نفې کولو، د نفرت خپرولو او سپکولو پر ځای، د يوې واقعي لويې جرګې دایرېدل دي، چې ټول افغانان په کې خپل ځان وګوري او د يوه قانونمند، مشروع او ولسواک نظام د جوړېدو لپاره زمینه برابره شي. بیا د قانون په چوکاټ کې به ټول افغانان مساوي حقوق او وجایب ولري او د افرادو د حاکمیت پر ځای به قانون حاکم وي.
په دې خاطر، پر پرنسپونو او منل شوو اصولو درېدل په اوږدمهال کې پښېماني نه لري. هغوی چې پخوا د احساساتو پر بنسټ د ملي ګټو پر خلاف شعارونه ورکول، اوس هم پښېمانه دي او هغوی چې نن دا ډول شعارونه ورکوي، سبا به خامخا پښېمانه وي.
پنځه کاله وروسته، د حامد کرزي د طالبانو د رسمیتپېژندنې مخالفت، د ګلبدین حکمتیار د ټاکنو غوښتنه او د سراجالدین حقاني د خلکو او طالبانو ترمنځ د واټن په اړه څرګندونې یوه پوښتنه راپورته کوي: ایا د طالبانو د واک تر سیوري لاندې د سیاسي بدلون نښې راڅرګندېږي؟
د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې پنځه کاله تېر شول. طالبان لا هم پر افغانستان بشپړ پوځي او اداري کنټرول لري، خو د واک د ټینګښت تر څنګ یوه بله پدیده هم ورو - ورو راڅرګندېږي: هغه سیاستوال چې په لومړیو کلونو کې یې د طالبانو په اړه په ډېر احتیاط خبرې کولې، اوس په ښکاره د حکومت د مشروعیت، ټاکنو، د خلکو د رضایت او د طالبانو د پالیسۍ په اړه خبرې کوي.
د دې بدلون تازه بېلګه پخوانی ولسمشر حامد کرزی دی. کرزي له بلومبرګ سره په مرکه کې ویلي چې اوس د طالبانو د رسمیت پېژندلو وخت نه دی او د نړۍوال مشروعیت لپاره یې د نجونو د زدهکړو بیا پیل، د ښځو د کار حق او د ټولو افغانانو د ګډون په څېر شرایط مهم بللي دي. هغه همداراز ویلي چې د افغانستان راتلونکی باید داسې وي چې ټول افغانان پکې ځان شریک او د هېواد د راتلونکي په جوړولو کې د ونډې احساس وکړي.
دا خبره ځکه مهمه ده چې کرزی هغه سیاستوال دی چې له طالبانو سره یې د خبرو او د هغوی د بیا ادغام دریځ په تېرو کلونو کې څو ځله مطرح کړی و. هغه حتا د خپلې واکمنۍ پر مهال طالبان «ورونه» بللي وو. خو اوس د طالبانو د رسمیت پېژندنې لپاره د شرایطو خبره کوي.
کرزی یوازې نه دی.
له دې وړاندې ګلبدین حکمتیار هم د افغانستان اوسنی وضعیت «د نه منلو وړ» بللی او د یوه منتخب حکومت، اساسي قانون او داسې سیاسي نظام غوښتنه یې کړې چې د خلکو استازیتوب وکړي.
نو پوښتنه دا ده: ولې اوس، پنځه کاله وروسته، د طالبانو په اړه د خبرو دا جرائت پېدا کېږي؟
د وخت تېرېدو د «موقتي نظام» تصور کمزوری کړ
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په لومړیو میاشتو او کلونو کې ډېرو سیاستوالو او حتا ځینو نړیوالو لوبغاړو داسې تصور درلود چې ښايي طالبان د وخت په تېرېدو د یوه پراخ سیاسي جوړښت پر لور لاړ شي.
خو پنځه کاله وروسته وضعیت تر ډېره روښانه شوی دی.
طالبانو نه یوازې خپل واک وساته، بلکې د نظام بنسټونه یې هم د خپلې امارتي مفکورې له مخې تنظیم کړل. په عین وخت کې د ښځو او نجونو پر زدهکړو او کار پراخ محدودیتونه دوام لري او د سیاسي مشارکت لپاره هم پراخ میدان نه دی رامنځته شوی. نړیوالې ادارې لا هم د افغانستان له بشري او حقوقي وضعیت څخه جدي اندېښنه ښيي.
یعنې اوس د طالبانو په اړه خبرې یوازې د «نوي حکومت» د راتلونکي په اړه نه دي؛ بلکې د پنځه کلن واقعیت په اړه دي.
طالبان له نړیوالې انزوا څخه د وتلو هڅه کوي
د طالبانو لپاره یوه مهمه لاسته راوړنه دا ده چې که څه هم د نړۍ د ډېرو هېوادونو له خوا په رسمي ډول نه دي پېژندل شوي، خو له ګڼو دولتونو سره یې عملي اړیکې پراخې شوې دي.
روسیې په ۲۰۲۵ کال کې طالبان په رسمي ډول وپېژندل، په داسې حال کې چې چین، ایران، د سیمې ځینې هېوادونه او یو شمېر لوېدیځ هېوادونه له طالبانو سره د اړیکو بېلابېل ډولونه ساتي. په ۲۰۲۶ کال کې د طالبانو له حکومت سره د ډېپلوماتیک تعامل موضوع نوره هم پراخه شوې ده.
همدا وضعیت د افغان سیاستوالو لپاره هم یو نوی واقعیت جوړوي؛ که طالبان د اوږدې مودې لپاره پاتې کېږي، نو د هغوی په اړه چوپ پاتې کېدل د افغانستان د راتلونکي له بحث څخه د ځان ایستل هم کېدای شي.
له همدې امله ځینې سیاستوال اوس هڅه کوي خپل دریځ له نوې واقعیت سره برابر کړي.
د طالبانو داخلي خاموشه نارضایت
د بحث تر ټولو حساسه برخه ښايي د طالبانو د داخلي اختلافاتو او د هغوی د ځینو لوړپوړو چارواکو څرګندونې وي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراجالدین حقاني په وروستیو څرګندونو کې له مخالفانو غوښتي چې جګړه ودروي او په غیرمستقیم ډول یې ویلي دي چې باید د افغانستان د خلکو خبرې واورېدل شي.
دا خبرې په داسې وخت کې کېږي چې طالبان د پنځم کال د واک کلیزه د «بریا» په توګه نمانځي، خو حقاني په خپله وینا کې د ستونزو او ناحل شویو مسایلو شتون هم یاد کړی دی.
هغه ویلي چې د افغانستان خلک د طالبانو راتګ د بریا په توګه نه مني.
د اګست د ۱۵مې په اړه د حقاني هغه دریځ چې د خلکو د یوې برخې لپاره د «ازادۍ» دغه تعبیر د منلو وړ نه دی، هم د همدې لویې ستونزې یوه نښه ده. طالبان خپل واک د خپل تعریف له مخې د فتحې او ازادۍ په توګه وړاندې کوي، خو د ټولنې یوه برخه یې د خپل سیاسي راتلونکي د انتخاب او ګډون له حق سره نه برابروي.
دا یوازې د تبلیغاتو اختلاف نه دی؛ دا د مشروعیت د تعریف اختلاف دی.
طالبان وايي: موږ افغانستان له بهرني اشغال څخه ازاد کړ.
منتقدان وايي: له بهرني ځواک څخه خلاصون یو شی دی، خو د افغانانو سیاسي ازادي، د حکومت په جوړولو کې ګډون او د خپل راتلونکي د ټاکلو حق بل شی دی.
همدلته د خلکو او واکمنانو ترمنځ واټن راڅرګندېږي.
که یو نظام د خلکو د یوې برخې په نظر کې امنیت، ثبات او د جګړې پای ته رسېدو معنا ولري، خو د بلې برخې لپاره د سیاسي حقونو د محدودېدو معنا ولري، نو نظام کولای شي واک ولري، خو له مشروعیت سره ستونزه ولري.
دا د طالبانو د پنځه کلن واک یوه مهمه معما ده.
طالبانو په پوځي لحاظ د افغانستان ډېره برخه تر کنټرول لاندې راوستې او د پخواني جمهوري نظام په څېر یې د پراخې داخلي جګړې مخه نیولې ده. خو د حکومت د بقا او د حکومت د مشروعیت ترمنځ توپیر لا هم پاتې دی.
همدا دلیل دی چې د کرزي خبرې یوازې د یوه پخواني ولسمشر خبرې نه دي؛ بلکې د افغانستان د راتلونکي د یوه اساسي بحث بیا راژوندي کېدل دي.
وسلهوال مخالفت هم له منځه نه دی تللی
د طالبانو د مخالفانو په اړه هم باید مبالغه ونه شي. وسلهوال مقاومت تر اوسه د طالبانو د واک د نسکورولو لپاره داسې کچه نه لري چې د واک توازن بدل کړي.
خو دا هم سمه نه ده چې ووایو مقاومت ختم شوی دی.
د لانګ وار ژورنال د وروستي تحلیل له مخې، د طالبانو له واکمنۍ پنځه کاله وروسته هم وسلهوال مقاومت دوام لري او ګڼو ډلو د طالبانو مخالفت اعلان کړی، که څه هم یوازې یو شمېر یې په منظم ډول د بریدونو ادعاوې کوي.
په همدې وروستیو ورځو کې د بدخشان د جمعه خان فاتح قضیه او د ملي مقاومت جبهې د مهم قوماندان حسیب پنجشیري وژل کېدل ښيي چې شمالي افغانستان لا هم د طالبانو د وسلهوالو مخالفانو لپاره د فعالیت یوه مهمه ساحه ده.
دا مقاومت په خپله د طالبانو د سقوط معنا نه لري؛ خو یو سیاسي پیغام لري چې د طالبانو د واک د ټینګښت ترڅنګ د هغوی پر وړاندې نارضایتي او وسلهوال مخالفت هم په بشپړه توګه نه دی ورک شوی.
نو ولې اوس د خبرو جرات زیات شوی؟ د دې پوښتنې ځواب ښايي په یوه جمله کې داسې وي:
ځکه چې د وېرې، انتظار او ابهام لومړی پړاو تېر شوی او د طالبانو پنځه کلن واک خلکو او سیاستوالو ته د نظام د ماهیت په اړه نسبتاً روښانه تصویر ورکړی دی.
په لومړیو کلونو کې د طالبانو پر وړاندې هره خبره ممکن د امنیتي خطر، نیول کېدو یا د سیاسي فضا د لا تنګېدو وېره لرله. خو اوس د هېواد دننه او بهر سیاسي بحث بېرته د دې پوښتنې پر لور روان دی چې که طالبان اوږدمهاله واکمن پاتې کېږي، افغانستان به څنګه اداره کېږي؟
همدا پوښتنه د کرزي، حکمتیار او حتا د طالبانو د ځینو لوړپوړو چارواکو په څرګندونو کې له بېلابېلو زاویو، راڅرګندېږي.
د دې څرګندونو تر ټولو مهمه پایله ښايي سمدستي د طالبانو د نظام بدلون نه وي.
خو درې اوږدمهاله اغېزې لرلی شي.
لومړی، سیاسي بحث بېرته راژوندی کېږي.
کله چې پخوانی ولسمشر، پخواني جهادي مشران او د طالبانو دننه لوړپوړي چارواکي د ټاکنو، مشارکت، مشروعیت او د خلکو د رضایت خبره کوي، دا موضوعات بېرته د افغانستان د راتلونکي د بحث مرکز ته راولي.
دویم، طالبان له یوه مهم انتخاب سره مخ کېږي، ایا یوازې د واک ساتلو ته دوام ورکوي، که د واک د مشروعیت لپاره د ټولنې له نورو قشرونو سره د سیاسي جوړجاړي لاره هم پرانیزي؟
درېیم، د وسلهوال مقاومت او سیاسي مخالفت ترمنځ واټن ممکن کم شي.
تر اوسه وسلهوال مقاومت محدود، ټوټهټوټه او له پراخې سیاسي اجماع بېبرخې دی. خو که سیاسي مخالفان په یوه ګډه اجنډا کې سره نږدې شي او د طالبانو دننه هم د سیاسي مشارکت اړتیا جدي بحث شي، د افغانستان د راتلونکي لپاره به د یوې سیاسي معاملې احتمال زیات شي.
خو برعکس، که طالبان دا ډول خبرې یوازې د دوښمنۍ، توطیې یا بهرني فشار په توګه تعبیر کړي او د سیاسي مشارکت ټولې لارې وتړي، نو سیاسي واټن به لا پراخ شي او د وسلهوال مخالفت لپاره به د جذب زمینه هم زیاته شي.
پنځه کاله وروسته د افغانستان اصلي پوښتنه ښايي دا نه وي چې «کابل څوک کنټرولوي؟»
دا پوښتنه طالبانو په پوځي لحاظ ځواب کړې ده.
اصلي پوښتنه اوس دا ده: «څوک د افغانستان د راتلونکي د ټاکلو حق لري؟»
که د دې پوښتنې ځواب یوازې د واکمنې ډلې له خوا ورکړل شي، طالبان ښايي واک وساتي؛ خو د مشروعیت ستونزه به ورسره پاتې وي.
او که د دې پوښتنې په ځواب کې د افغانستان د بېلابېلو سیاسي، قومي، ټولنیزو او نسلي قشرونو لپاره ځای پیدا شي، نو د پنځو کلونو جګړې وروسته ښايي افغانستان د واک د ساتلو له مرحلې څخه د مشروع سیاسي جوړجاړي مرحلې ته داخل شي.
همدا ځای دی چې د کرزي، حکمتیار او د طالبانو د ځینو چارواکو وروستۍ څرګندونې خپل اصلي اهمیت پیدا کوي او دوی ښايي لا د یوه ګډ سیاسي حل په اړه یوه خوله نه وي، خو ټول په یوه لوی حقیقت ورنږدې کېږي؛ یوازې په زور د واک ساتل او د خلکو د رضایت ترلاسه کول یو شی نه دي.