فرهنګي سپړنه: د مغزو تېښته، ملي فاجعه

د دې په وړاندې نور خلک استدلال کوي، چې د بشریت په تاریخ کې تل همداسې و او ګواکې دا د بشري نړۍ ځانګړنه ده، چې د زورورو اوبه په بره خیژي. په بله ژبه نړیوال نظم هېڅکله ټینګ نه‌دی او دا یو دروغ دی، چې بشریت ځان ته ویلی. نړیوال نظم څه دی؟ شته که نه‌شته؟

د افغانانو لوی حکیم خوشال خان خټک فرمايي:

ما چې ولید د دنیا خلق مختوریقابوچي دي واړه ګوري په‌تاو سیوری

چې یې څه د دنیا سود څه یې فایده ويد خپل زړه په یرغه نیسي هغه لوری

یا د لېچو زور په کار دی یا د زروخوار هغه شو، چې په دواړو وي کمزوری

تر دویمې نړیوالې جګړې روسته د ملګرو ملتونو د سازمان د جوړېدو منطق نن سبا تر بل هروخته ډېر تر پوښتنې لاندې دی. داسې ښکاري، چې بشریت به هيڅکله هغه اخلاقي بلوغ ته ونه‌رسیږي، چې زورور دې د خپلو ګټو او قدرت لپاره د هڅو په ترڅ کې یوشمېرهغه اصول رعایت کړي، چې د کمزورۍ پرمهال یې د درناوي ژمنه کړې وه.

په نننۍ نړي کې په دې اړه اصلي پوښتنه ډېره تاریخي یا حقوقي نه‌ده، که څه هم چې د نړیوال نظم مسئله له دې دواړو سره تړاو ولري، اصلي پوښتنه تر یوه بریده فیلوسوفیکه ده، ایا دا د انسانانو تلپاتې ځانګړنه ده، چې زورور به پر کمزوریو بلوسي؟ په دې صورت کې نو اخلاق یعنې څه؟ ایا اخلاق هغه خواږه دروغ دي، چې بشریت یې د کمزورۍ پرمهال ځان ته وايي؟ په انساني ټولنو کې اخلاق او عواطف کله هم په نړیوالو قوانینو بدل شوي دي؟ که هو؟ نو بیا دغه قوانین څه وخت او چا مات کړي دي؟

څنګه سیاستونه، اخلاقي فضایل، قوانین او ان ادیان د زورورو د پراختیا غوښتنې او زبرځواکۍ د توجیه او سپیناوي لپاره استخدامیږي؟

له دغه لیدلوري، هغه څه چې موږ یېنړیوال نظم بولو څه ډول یو تعریف لري؟ د نړیوال نظم د ټینګښت اړتیا اخلاقي- بشري ده؟ که په نړۍ کې د قدرتونو ترمنځ د توازن او تعادل په پایله کې قرارداد کیږي؟ او هرکله چې یو لوری بیا زور ومومي، بېرته یې ړنګوي؟ ایا دغه نظم اوس هم شته؟

که داسې وګڼو، چې نړیوال انساني ارزښتونه، بشري حقوق، ولسواکي او د ښو واکمنیو ټاکل د هر ملت او هر ولس خپله وظیفه ده او نړیوال نظم په دې کې له چا سره مرسته نه‌کوي، دا د افغانستان غوندې ټولنو لپاره څه ډول پیغام لري؟ اصلاً په روان نړیوال بحران او مطلقه بې‌نظمۍ کې افغانان چې تل د زورورو تر منځ د لویو لوبو، سړو او تودو جګړو قربانیان دي، باید څه وکړي؟

دا او دې ته ورته نورې پوښتنې نن سبا د دریېمې نړۍ له هر اوسيدونکي سره شته. درېیمه نړۍ مو ځکه ورته وویل، چې د نړیوال نظم د ماتېدو لومړني قربانیان همدغه هېوادونه دي، مختللي او ماړه هېوادونه چې پوځي ځواک هم لري، د نړیوال نظم له ړنګېدو څخه لږ زیان ویني او ان داسې ښکاري چې دوی د خپلو ګټو لپاره په لوی لاس دغه نظم مختل کوي. غم د بې‌وزلو او روسته پاتې هېوادونو دی، چې لا هم ډېر مزله ته اړ دي، چې په نړیوال نظم کې د ګټو او حرص په دغه لوبه کې ځانونه وساتي. په افغانستان غوندې ټولنو کې د خلکو ویښتیا، ملي یووالي او پر خپل برخلیک د واکمن کېدو اراده د هغو هڅو پیل ګڼل کېدلای شي، چې د هغو په پایله کې په یوه پیاوړې ارادې ځان د دغو سیالیو او نړیوالو سیاسي و امنیتي بداخلاقیو له زیان څخه وژغورلای شي.

په دې کې هېڅ شک نشته چې له زدکړو څخه دبشپړ محرومیت په نسبت دغه امکان زرین فرصت ګڼل کیږي، خو د کیفیت، اعتبار او تخنیکي اسانتیاوو له نظره یې په اړه اندېښنې شته. انلاین زدکړې څه دي او څنګه یې کیفیت، اعتبار او ورته لاسرسی ښه کېدلای شي؟

له لرې واټن څخه د ښوونې و روزنې تاریخچه یې راته وايي چې داسې زدکړې شاوخوا یوه پېړۍ مخینه لري. هغه مهال چې د نوې ترانسپورتي چټکتیا له برکته پوسټي خدمات اسانه و چټک شول، نو یوشمېر پوهنتونونو او کالجونو خپل لکچرنوټونه او ان د ازمویینو پوښتنپاڼې د پوستې له لارې زده‌کوونکیو ته استولې او په ځینو مواردو کې یې د ازمویینو ځوابونه هم ترلاسه کول. د شلمې پېړۍ د دویمې نیمايي په پیل کې چې ټلویزیوني امکانات اسانه شول، ځینې استادانو له یوه هېواده په بل هېواد کې زده‌کوونکیو ته تلویزیوني یا غږیز لکچرونه ورکول. خو په نولس سوه نويیمې لسیزې کې انټرنټ نړۍ سره وګنډله او د نړیوالتیا په بهیر کې د نړیوال کلي اصطلاح د اړیکتيايي اسانتیاوو پر بنسټ رامنځ ته شوه، چې د یویشتمې پېړۍ په پیل کې د نویو انلاین پلاتفورمونو له رامنځ‌ته کېدو سره له لرې د زدکړې مفهوم ورو ورو د انلاین زدکړو پړاو ته ننوت. مجازي ټولګي جوړ شول او د تکنالوژۍ ماهرانو د تدریس لپاره ځانګړي پلاتفورمونه طرح کړل.

پوهنتونونو او ښوونیزو موسسو په احتیاط او د کیفیت ساتنې له قید سره سم انلاین زدکړو ته لار پرانیستله. په ۲۰۲۰ کال کې کووید ۱۹ یا کرونا ناروغۍ نړۍ پرسرواخیسته او کورناستی یې پر میلیونونو انسانانو لازمي کړ. د دغې ناروغۍ د چټکې خپرېدا پرمهال یوشمېر پوهنتونونو، د زدکړو موسسو او ان په یوشمېر هېوادونو کې ښوونځیو د انلاین زدکړو بهیر راپیل کړ، چې روسته بیا تر یوه بریده دغه دود پاتې شو.

د افغانستان ستونزه بیا نوره هم پراخه وه، که څه هم کووید ۱۹ کمزوری شو او نورو هېوادونو بېرته حضوري ټولګیو ته مخه کړه، خو په افغانستان کې د زدکړو بهیر بېرته هغسې راژوندی نه‌شو،ګڼ استادان بهر ووتل او نجونې په کور کېنول شوې، کورنیو د خپلو بچیانو له بیخي محرومیت څخه غوره وګڼله چې په هرډول وي باید بچي یې زدکړو ته دوام ورکړي، زرګونه کورنۍ یوازې د بچو په زدکړو پسې له وطنه ووتې خو ټولو ته دا امکان نه‌و، بیا هم یوازینی بدیل انلاین زدکړې وې. خو څنګه؟ څومره؟ په کومو تخینکي امکاناتو؟ کوم اکاډمیک اعتبار؟ او کوم علمي کیفیت؟ دا پوښتنې جدي وې او لاهم جدي دي.

د دې برخې د کارپوهانو په نظر، داسې انلاین زدکړې یوازې د افغانستان زده‌کوونکیو ته نه، بلکې لا هم په ټوله نړۍ کې یوشمېر پوهنتونونو او د زدکړو نورو موسساتو کې دود دي، خو هغه څه چې په افغانستان کې توپیر لري، هغه مجبوریت دی، چې نجونې او ان نارینه محصلان یې لري. استادان له هېواده وتلي دي. د لوړو او منځنیو زدکړو نصاب کې ناعلمي لاسوهنې شوي او لازم تخنیکي امکانات نه‌شته. ګڼو افغان پېغلو او ځوانانو ته د انترنیټ هغسې اسانتیا نه‌شته چې د دوی زدکړې پرې منظمې وړاندې ولاړې شي، ځکه خو په دې برخه کې ښايي د افغان زده‌کوونکو لپاره باید د بحران او غیرعادي شرایطو په نظر کې نیولو سره ځينې ځانګړي میتودونه په نظر کې ونیول شي.

د زده کړو لپاره علمي اعتبار، د بریا د اسنادو رسمیت او د تدریسي ژبو اړتیاوې باید په کلکه په نظر کې وي. نجونو ته ښايي لومړیتوب ورکړل شي او په دې اړه په نړیوال کچ هغه بنسټونه او هېوادونه چې مرسته کولای شي، په تېره بیا یونیسف، یونیسکو او نور نړیوال سازمانونه ښايي راوننګول شي، چې د بشریت د یوې محرومې برخې لپاره مرسته او د ځانګړیو اسانتیاوو په برابرولو کې خپل مسئولیت ترسره کړي.

په نړۍ کې ګڼ داسې هېوادونه شته، چې د خپلو پټو او ښکاره شتمنیو قرباني شوي او ان ویشل شوي یا د ولږې و روسته‌پاتې والي دوزخ ته ورټېل وهیل شوي دي. طبیعي سرچینې څه دي؟ او څنګه یو دولت – ملت جوړولای یا له منځه وړلای شي؟

افریقا شتمنه نه‌ده، افریقا بډایه ده، خو خلک یې له خپلې شتمنۍ ګټه نه‌شي اخیستلای.دا په ظاهر متنقاضه پاراډوکسي جمله د ګانا د خپلواکۍغوښتنې له مشر کوامه انکرومه څخه رانقل شوې، هغه وړاندې وايي: نوی ښکېلاک ښايي په ظاهره تاسو تلقین کړي، چې خپلواک یاست، خو په حقیقت کې داسې یو نظام دی، چې په هغه کې اقتصادي و سیاسي ځواک له بهره پټ کنټرولیږي،په هغو هېوادونو کې، چې نوي استعمار ښکېل کړي وي،طبیعي سرچینې یې د دې پرځای چې د مختګ او ودې لامل شي، د زبېښاک او تړاو په وسیله یې بدلیږي.

افریقا د عاج، الماسو، سرو زرو، پراخو ځنګلونو، ډول ډول کاني زېرمو، نادرو ژویو او پرېمانه بشري ځواک له لرلو سره سره وږې، ناروغه، محرومه نالوستې او په کورنیو شخړو کې ښکېله ده، یوځل یوه افریقايي عکس نړیوال شهرت وموند، عکس یو ماشوم ښيي، چې له لوږې په ځنګدن کې دی او یو غټ ټپوس يې ترڅنګ د مړینې انتظار کوي، چې بیا یې د مړي غوښې وخوري. یوه مبصر تر همدې عکس لاندې لیکلي و: ښايي له لوږې د همدې مړه کېدونکي ماشوم او ورته په تمه ناست ټپوس تر پښو لاندې د میلیارډونو ډالرو په بیه الماس، سره زر، تېل یا بله شتمني خښه وي.

له هیندوستان، چین او نورو هېوادونو سره د ښکېلاکي چلند اوږد تاریخ هم له داسې ډېرو کیسو ډک دی.

ایا افغانستان هم همداسې د خپلو سرچینو او شتمنیو قرباني دی؟

په دې اړه تبصرې څو ډوله او سره متناقضې دي. ځینې وايي: پرافغانستان د نړۍ سیالي ټوله د کانونو او نایابه طبیعي سرچینو پر سر ده، نور وايي: نه! د افغانستان ستراتيژيک – جغرافیايي یا جیوستراتيژیک موقعیت مهم دی، ځینې وايي هېڅ خبره هم نه‌شته او افغانستان له هېڅ اړخه نړۍ ته مهم نه‌دی، بلکې موږ خپلې ناکامۍ او ناراستۍ دې ورځې ته راوستي یو او له خپلې ناکارۍ څخه د تېښتې لپاره بهرنیان ملامتوو.

که هرڅه وي، خو د روستیو کلونو پېښو څرګنده کړه، چې که په نړیواله یا سیمه‌ییزه سطحه نه وي، نو د افغانستان د سرچینو د بې‌رویې پلورنې سیالیوپه کور دننه شخړې راپارولې دي او د وطن سلامتۍ ته یې ګواښونه پېښ کړي دي. د ځنګلونو له وهلو رانیولې، بهر ته د وړیا اوبو تربهېدلو، د ډبرو د سکرو له بې‌رویې پلورنې او اوس د سروزرو تر جګړې پورې کیسو د هېواد سیاسي فضا ګردجنه کړې ده. په دې برخه کې د راغلیو بهرنیو کمپنیو پیشیانې د خدای لپاره موږک نه‌نیسي او که زموږ اراده او اداره همداسې کمزورې او په نشت شمار وي، نو د پلورونکیو ډلو جیبونو ته د ورروانې ډېرې کوشنۍ ګټې پر سر به بله ورځ له لوږې د هر وژل کېدونکي افغان ماشوم سر ته یو غوښه‌خوړونکی ټپوس ناست وي او بهرنیان به یې عکسونه اخلي، چې بیا د عکاسۍ په نړیوالو فیستیوالونو کې پرې میلیونونه ډالره جایزه وګټي. که وایو چې د ملي سرچینو او شتمنیو اصلي مالکان د افغانستان خلک دي، نو پوښتنه راولاړیږي، چې خلک د دغې شتمنۍ له حقیقت څخه څومره خبر دي؟ او څومره ګټه يې خلکو ته رسیږي؟

ایا موږ د بې‌پایه خزانو پر سر پروت وږی ملت یو؟

ایا افغانستان نړۍ ته مهمې طبیعي سرچینې لري؟ ایا موږ د دغو سرچینو د استخراج، په کور دننه پروسس او ګټور پلور و پیر لپاره ملي اراده او اداره لرو؟ ایا موږ له خپلو ملي شتمنیو څخه د ملي ګټو لپاره د استفادې فرهنګ پېژنو؟ په دې برخه کې کوم علمي فرهنګي کارونه شوي دي؟ د افغانستان اوبه، ځنګلونه، د بادي او لمریزې اینرژۍ د تولید حوزې، زمکلاندې اینرژي، کانونه، د طبیعي سرچینو زنځيره‌يي ګټنه او نور زموږ په ملت – دولت جوړونه کې کومه ونډه لري؟ ایا په دې اړه جدي علمي و فرهنګي بحثونه شوي؟

کارپوهان وايي، ټولې طبیعي سرچینې د افغانستان د خلکو ملکیت دي. د دې زېرمو اصلي مالکان د افغانستان خلک دي او حکومتونه د هغو خدمت‌رسوونکیو ادارو حیثیت لري، چې دغه ملي شتمنۍ د هېواد د رفاه او هوساینې او د خلکو په ګټه وکاروي.

د متخصصانو په نظر د دغو شتمنیو او سرچینو دقیقې سروې او ارزونه او بیا یې تر نړیوالو مارکېټونو او په کور دننه تر مصرف پورې ګڼ مهم پړاوونه ښايي په پام کې وي. ترهرڅه واندې د سرچینو د استخراج او پروسس په برخه کې ښايي چاپېریال او طبیعت ساتنې ته پام وساتل شي او ټولې هغه اړخیزې ربړې او زیانونه باید په پام کې وي، چې د سرچینو بې‌رویې خرڅلاو یې افغانستان ته لرلای شي. تر دې ورهاخوا په کور دننه استخراج، پروسس او بیا یې روستی محصول په ممکنه لوړه بیه نړیوال مارکېټ ته بل اړین پړاو دی، چې هم په کې د افغانستان بشري ځواک بوختیږي او هم یې لویه برخه ګټه وطن ته رسیږي.

د سرچینو د استحصال حقوقي پړاوونه مهم دي. ترهرڅه وړاندې ښايي په دې برخه کې دقیق او تخصصي قوانین وي، چې وکړای شي ملي ګټې تضمین کړي. د صنعتي ځواکونو د استثماري چلند او د سرچینو له کبله راجوړې سیاسي دسیسې هغه څه دي، چې ښايي ملت یې په اړه هوښیار اوسي او د دې لپاره د عامه پوهاوي او فرهنګي هڅو اړتیا مهمه ده.

د کابل ځمکې لاندې اوبه لاپسې د ځمکې تل ته لوېږي او د ورښتونو کچه ډېره کمهه شوې ده.

اقلیمي ستونزې، د هستوګنو زیاتوالی، د اوبو بې‌پروا او بې‌رویې لګښت او د اوبو رسولو د زېربنا کمزوري یې یوه برخه لاملونه دي. ایا کابل وچیږي؟

د کابل میوې خوراک دي د طوطیانو

پرې خواره شول تور کارغان له هندوستانه

یو شدت د بادشاهانو ترمنځ پرې‌وت

بل دا ملک شو یوڅوکاله بې بارانه

د آوۍ څښتن دعا کړي چې نرخ ګران کړې

للمي‌کار په زړه پریشان مېنه ویرانه

د افغانانو ستر حکیم خوشال خان خټک د کابل مڼې او میوې یادې کړي، خو له ورپېښې وچکالۍ یې هم سر ټکولی، بابرشاه په کابل کې ځان ته باغ جوړ او بیا یې وصیت وکړ، چې په همدې باغ کې دې خښ کړای شي. یو مهال کابل په خپلو باغونو مشهور و، ګل باغ، باغ عمومي، باغ شهرارا، باغ علیمردان، باغ قاضي، باغ‌بالا، باغ جهان‌ارا او باغ چهل‌ستون. د چهاردهي سمسوره سیمه او ښکلې هوا، د پغمان مناظر، قرغه، د ستالف ښکلاوې او د نیلاب څپاندې اوبه. چمچه مست او د ګذرګاه یخدان. دې ټولو ښووله چې کابل پرېمانه اوبه لرلې.

خو په روستیو لسیزو کې کابل تږی شو، کابل بې واورې و بې‌بارانه شو، نږدې دی، چې بې‌اوبو او وچ شي. د کابل د ځمکې ستونی وچ دی او د کال ګڼې میاشتې یې په سیند کې اوبه نه‌بهیږي. د باغونو او کروندو ځای کانکریټي او ډبرینو ودانیو نیولی، چې د زمکې له زړه څخه اوبه زبيښي. دیموګرافیک لېږد او د نفوسو هجوم هغه ښار چې څوسوه زره کسانو ته یې ځای ورکولای شو اوس په کې په میلیونونو وګړي اوسي، پرته له دې چې کانالیزسیون او د اوبو رسولو سیستم یې نوی کړای شي، درګرده یې له رګ رګ څخه اوبه ایستل کیږي او بخیلې وریځې یې هم پر دغه حال یو څاڅکی اوښکه نه‌بهوي. پوښتنه دا ده، چې اقلیم بدل شوی؟ که انسانان؟ تنده زیاته شوې که اوبه کمې شوې؟ انسانانو څه کړای شول، چې نه‌یې دي کړي؟ او څه باید وشي؟ چې کابل او کابلیان له دې ناورین څخه وژغورل شي؟

د اوبو د برخې متخصصان او کارپوهان وايي: افغانستان بې‌اوبو نه دی، خو موږ بې اوبو کړی دی. دولتونه، اړوند سکتوري ادارې، خلک او هغوی چې په دې برخه کې د عامه پوهاوي امکانات لري، په دې برخه کې مسئول دي. کارپوهان درې اساسي لارې وړاندیزوي:

کابل ته له څېرمه بهېدونکیو سیندونو څخه د بندونو او کانالونو له لاره ښار ته د اوبو رسولو پر شبکو کار پیلول. د اوبو د سمې کارونې او د ضایع کېدو د مخنیوي لپاره اړین اقدامات او له ځمکلاندې اوبو څخه په احتیاط ګټنه او له بېلابېلو لارو څخه یې د زېرمو بېرته ډکول حللارې دي.

د زمکلاندې اوبو د زېرمو بېرته پوره کول د کوچنیو بندونو (چک‌ډېمس)، د ورښتونو د اوبو لپاره د جذب امکانات برابرول او په غونډیو او شېلو کې د کندو په ایستلو سره سمسورتیا او د اوبو زېرمه کولو ته لار هوارول یې اسانه هڅې دي.

د فرهنګي بنسټونو، رسنیو، شخصیتونو او وسایلو مسولیت دا دی، چې د اوبو او چاپېریال په اړه د تخصصي پیامونو په رسولو کې د عامه پوهاوي لپاره هڅې وکړي او کابل له وچېدو څخه وژغوري.

د انسان مرستندویه دغه رغېدلې ځيرکتیا به ډېرې ګټې ولري، خو دا هم نوې تجربه ده، چې د بحرانونو او لویو جګړو پرمهال یې له خلکو څخه ریښتیا ورکه کړې. دا ځيرکتیا د جګړې تبلیغاتي ډګر ته ننوتې او داسې یو توپان یې جوړ کړی، چې خلکو ته یې منل او نه‌منل سخت دي. ایا انسان په خپل لاس د جوړې کړې هوښیارۍ یرغمل دی؟ دا ښايي د نن ورځې یوه مهمه نړیواله فیلوسوفیکه پوښتنه وي.

فیلوسوف او اقتصادپوه کارل مارکس څه باندې یونیم سل کاله مخکې اندېښنه ښوولې وه، چې ماشین په چټکۍ د انسان ځای نیسي او که ورو ورو ماشین له انسان څخه جدا په یوه خپلواک کاري وجود بدلشي، نو انسان به د دغې ټولګې یو غړی وي، نه پرې واکمن.

تکنولوژي د ګډې یا ټولیزې پوهې محصول ده. دا د یوه انسان پوهې رامنځ‌ته کړې نه‌ده، چې هماغه انسان یې اختیار ولري. ګڼو انسانانو په اوږده زمانه کې هغې تکنولوژۍ ته یوه یوه برخه وررغولې چې اوس پرې حکومت کوي، ځکه خو د رغېدلې ځيرکتیا په زمانه کې انسان له داسې یو بریښنايي مرستندوی دیو سره مخامخ دی، چې د ژوند په هېڅ ډګر کې ځان ترې ژغورلی نه‌شي.

روانې جګړې لومړنۍ جګړې دي، چې مصنوعي ځيرکتیا هم په کې جنګیږي، د جګړې په ډګر کې د دغې ځيرکتیا د مادي و فیزیکي حضور تر څنګ په تبلیغاتي ډګر کې د انسان د باورونو، درک او ريښتیا پلټنې شعوري ډګر هم د AI تر درانه سیوري لاندې دی.

میلیونونو انسانانو خپل ګرځنده تیلیفونونه مخ ته نیولي او غواړي د جګړې په اړه په حقایقو پوه شي، ان هغه انسانان چې ترڅنګ یې بمونه او توغندي چوي، هم غواړي حقیقت د سکرین شاته ومومي. هره ورځ د جګړو په اړه زرګونه ویډیوګانې، غږیز او تصویري روایتونه تولیدیږي او کتل کیږي، ریښتیا د دغو رغېدلیو ویډیوګانې تر شا ورکه ده. ایا انسان لګیا دی ځان‌ته دروغ وايي؟

که انسان غواړي په تکنولوژیکو تبلیغاتو خپل مخالف لاندې کړي، نو ستونزه یې دا ده، چې دوښمن یې هم تکنالوژۍ ته لاس‌رسی لري، ډېر بې‌وزلي او له تخنیکي پوهې لرې انسانان هم رغېدلې ځيرکتیا پېژني او پوهیږي، چې ګڼې ویډيوګانې و تصویرونه ریښتیني نه‌دي، د جګړو لوري لګیا دي د مخالفانو دروغ په نورو دروغو ځوابوي او په دې توګه د مصنوعي تبلیغاتو یو توپان راالوتی. هغه انسانان چې په روانو جګړو کې وژل کیږي، ښايي د مرګ تر شېبې پورې په دې ونه‌پوهیږي، چې ریښتیا څه تیریږي؟ او ان هغه توغندي و بمونه چې د ده خواته راروان دي، ریښتیا دي، که په رغېدلي ځيرکتیا یې څوک ویروي؟

دودیزې مسلکي رسنۍ په ځنډ دویمه او درېیمه درجه معلومات خپروي، ښايي ريښتیا به وايي؟ خو د دغې ریښتیا څېره د تکنولوژیکو تبلیغاتو د ګردلې ترشا سمه نه‌ښکاري.

د یویشتمې پېړۍ په جګړو کې د رغېدلې ځيرکتیا ونډه څه ده؟له مصنوعي هوښیارۍ د کارونې لپاره اخلاقي اصول ټاکل شوي که‌ نه؟

له انسان څخه خپلواک دغه شعور له جګړو څخه د انسانانو په ژغورنه کې مرسته کوي؟ که یې په ناخبرۍ او غفلت کې ساتي؟

داسې ګڼې پوښتنې نن د نړۍ په پوهنیزو بنسټونو کې کیږي، خو ښايي له موږ افغانانو سره لاهم په دې اړه یو روښانه نړۍ‌لید نه وي.

د افغانانو لپاره ترټولو مهمه مسئله د اوس لپاره دا ده چې له رغېدلې ځيرکتیا څخه د مثبتې ګټې اخیستنې پر لارو چارو پوه شي او پر دې فکرو عمل وکړي، چې له دغې نړیوالې ښکارندې څخه ورته زیان ونه‌رسیږي. د مصنوعي ځيرکتیا په مټ د رامنځ‌ته شویو اطلاعاتي بوړبوکیو په ګردله کې ورک نه‌شي او هوښیار وي، چې په دې ډګر کې ټول رامنځ‌ته شوي اطلاعات سم نه‌وي. په دې برخه کې د افغان ماشومانو، پېغلکیو او زلمکیو هوښیار ساتل ډېره اړینه مسئله ده. پر سکرین د اعتیاد له ناروغیو څخه تر هربل چا افغان ماشوم او تنکی نسل ډېرزیان لیدلی شي، ځکه د افغانانو لپاره په دې برخه کې یوه تدوین شوې فرهنګي پالیسي لا هم نه‌شته. افغان کورنۍ ښايي په دې برخه کې خپله د خپلو ماشومانو د ژغورنې او سمې پالنې مسئولیت پرغاړه واخلي.