په افغانستان کې، شاوخوا ۱،۵ میلیونه کسان پر سرطاني ناروغۍ اخته دي او هر کال نږدې ۵۰ زره نوې پېښې ثبتېږي. متخصصان ناسالم خواړه، د سګرټو او نسوارو استعمال، د هوا ککړتیا، د فزیکي فعالیت کموالی او ځینې انتاني ناروغۍ د سرطان له مهمو لاملونو څخه بولي.
د سرطان د مبارزې یو بنسټ، د طالبانو د روغتیا وزارت د معلوماتو او نړیوالو راپورونو پر بنسټ، ویلي چې په افغانستان کې د سرطان ناروغانو شمېر د پام وړ لوړ شوی دی. په ورته وخت کې، په هېواد کې د دې ناروغۍ د تشخیص او درملنې امکانات محدود دي او ګڼ ناروغان د تخصصي درملنې لپاره له هېواده بهر تګ ته اړ کېږي.
د اندوکراین او هورمونونو متخصص ډاکټر محمد یما شهاب وايي، سرطان یوه واحده ناروغي نه ده، بلکې د ناروغیو یوه ډله ده.
«نوموړی زیاتوي: «د خپلې تجربې له مخې، په ښځو کې د سینې او رحم سرطان ډېر لیدل کېږي، په نارینهوو کې د معدې، ځیګر، مرۍ او کولمو سرطانونه ډېر دي او په ماشومانو کې د وینې سرطان هم زیات لیدل کېږي.»
شهاب د سرطان د زیاتېدو په اړه وايي: «ارثي عوامل، ناسالم خواړه، د ژوند ناسالمه طریقه، د هوا ککړتیا، د ځینو انتاني ناروغیو دوام، د فزیکي فعالیت کموالی، د سګرټو او نسوارو استعمال او نشهيي توکي د سرطان له مهمو عواملو څخه دي.»
د هغه په وینا، د سګرټو او نسوارو استعمال په ځانګړي ډول د سږو، خولې او مرۍ د سرطان له مهمو لاملونو څخه دی. نوموړي همداراز ویلي چې ځینې ویروسونه د سرطان په رامنځته کېدو کې رول لري او د «اېچپيوي» ویروس د رحم له سرطان سره تړاو لري.
په افغانستان کې د «اېچپيوي» واکسین ته د خلکو محدود لاسرسی هم یوه ستونزه بلل کېږي. د روغتیايي متخصصانو په وینا، د واکسین لوړه بیه او د عامه پوهاوي کموالی د دې لامل شوی چې ډېری خلک له دې وقایوي خدمت څخه برخمن نه شي.
د معدې د «اېچ پایلوري» په څېر انتاني ناروغۍ هم د سرطان له خطر سره تړاو لري. متخصصان وايي، دغه ډول ناروغۍ په افغانستان کې په کافي اندازه نه تشخیصېږي او د درملنې په برخه کې یې هم ستونزې شته.
د خوړو ډول هم د سرطان له خطر سره تړاو لري. د یوې نړیوالې څېړنې له مخې، چې د ۴۵۰ زرو څخه د زیاتو کسانو معلومات پکې ارزول شوي، د غوښې، په ځانګړي ډول د پروسس شوې سره غوښې، زیات استعمال د معدې او مرۍ د سرطان له لوړ خطر سره تړاو لري.
په افغانستان کې د سرطان د درملنې په برخه کې د پرمختللو وسایلو او درملو کمښت، د متخصصو ډاکټرانو نشتوالی، د تخصصي روغتیايي خدمتونو محدود لاسرسی او د خلکو کمزوری اقتصادي وضعیت د ناروغانو ستونزې لا زیاتې کړې دي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د ترګ راتګ لارو تړل کېدو هم هغه افغان سرطان ناروغان اغېزمن کړي چې د درملنې لپاره پاکستان ته تلل. د «ډان» روغتیايي خبریال اشفاق یوسفزي وايي، تر دې مخکې به هره ورځ شاوخوا ۱۰۰ افغان ناروغان پاکستان ته د درملنې لپاره تلل چې نږدې ۳۵ سلنه یې د سرطان ناروغان وو.
یوسفزي وايي: «ډېری افغان سرطان ناروغان د درملنې لپاره شوکت خانم او رحمان روغتونونو ته تلل او ډېری یې په شوکت خانم کې درملنه کېدل؛ خو د لارو تړل کېدو د دغو ناروغانو د درملنې بهیر سخت اغېزمن کړی دی.»
روغتیايي متخصصان ټینګار کوي چې سرطان په ټولو مواردو کې د مرګ معنا نه لري او د ناروغۍ ژر تشخیص او پر وخت درملنه د ناروغانو د ژوندي پاتې کېدو چانس زیاتوي. دوی سپارښتنه کوي چې د سالمې تغذیې، فزیکي فعالیت، د تنباکو د استعمال د کمولو او د سرطان د نښو د ژر پېژندلو له لارې د دې ناروغۍ د خطر کچه راکمه شي.
