د پاکستان د طبیعي پېښو او ژغورنې اداره وایي، چې د خیبر پښتونخوا په کرک ولسوالۍ کې په یوه کور کې د ګازو ډبې چاودنې له امله یوه ښځه او دوه ماشومان مړه شوي او ۱۰ نور ټپیان شوي دي. د ژغورنې ډلو ټپیان او مړي له کنډوالو را اېستلي او روغتون ته یې لېږدولي دي.
د خیبر پښتونخوا د کرک ولسوالۍ الوړګي بانډې ته نږدې د جمعې ورځې په ناوخته (د تلې ۱۰مه) په یوه کور کې د ګازو ډبې د چاودنې له امله د کور یوه برخه هم نړېدلې ده.
د پاکستان د ژغورنې ادارې مسوولینو ویلي، چې ژغورونکو ډلو له کنډوالو لاندې ۱۰ ټپیان را اېستلي چې یوه ماشومه هم پهکې شامله ده.
د دوی په وینا، په دغې پېښه کې یوه ۵۵ کلنه ښځه او دوه ماشومانې مړې شوې دي.
د ژغورنې ادارې زیاته کړې، چې د ټپیانو عمرونه له ۳ تر ۶۰ کلونو پورې دي او تر لومړنیو طبی مرستو وروسته د کرک سیمهییز مرکزي روغتون ته لېږدول شوي دي.
د اکټوبر دویمه د عدم تشدد نړۍواله ورځ ده، خو د پښتنو او افغانانو په پراخه جغرافیه کې له افغانستانه تر خیبر پښتونخوا او بلوچستانه پورې، لا هم جګړې، پوځي عملیاتو، بمبارۍ، ترهګرۍ او سیاسي تاوتریخوالی موجود دی. ایا پښتانه په طبیعي ډول متشدد دي، که تاریخ او سیاست هغوی متشدد کړي دي؟
یوه بله پوښتنه هم شته، چې که د پښتنو په منځ کې د باچا خان په څېر د عدم تشدد یو ستر فکري او سیاسي خوځښت رامنځته شوی و، نو ولې تر ننه هم د افغانانو او پښتنو په خاوره کې تشدد دومره پراخ دی؟
زما په اند، د دې پوښتنې ځواب باید د قومونو د «طبیعي خوی» په افسانو کې ونه لټول شي، بلکې په تاریخ، سیاست، جغرافیه او د قدرت په جوړښتونو کې ولټول شي.
باچا خان د پښتنو په اړه څه ثابت کړل؟
خان عبدالغفار خان، چې نړۍ یې د باچا خان په نوم پېژني، د پښتنو د ټولنیز او سیاسي ژوند په اړه یوه ډېره مهمه خبره په عمل کې ثابته کړه: عدم تشدد د پښتنو له کلتور او ټولنیز جوړښت سره په ټکر کې نه دی.
که پښتانه په ذاتي او طبیعي ډول متشدد وای، نو څنګه ممکنه وه چې باچا خان د «خدایي خدمتګارانو» په نوم یو داسې لوی سیاسي او ټولنیز خوځښت رامنځته کړي چې د برېتانوي استعمار پر وړاندې یې د عدم تشدد مبارزه غوره کړه؟
د باچا خان اهمیت یوازې په دې کې نه و چې د عدم تشدد خبرې یې کولې؛ اهمیت یې په دې کې و چې د نه جګړې فکر یې د سیاسي مبارزې په یوه عملي میتود بدل کړ.
هغه هڅه وکړه چې د پښتنو له غیرت، جرئت، قربانۍ، نظم او ټولنیز پیوستون څخه د جګړې لپاره نه، بلکې د اصلاح، تعلیم او سوله ییزې مبارزې لپاره کار واخلي.
دا تجربه د دې لپاره مهمه ده چې موږ ته ښيي: زړورتیا او تشدد یو شی نه دي.
یو انسان کولی شي ډېر زړور وي، خو له تاوتریخوالي سره مخالف وي.
یو قوم کولی شي د خپل حق لپاره مبارزه وکړي، خو د بل انسان د وژلو او ځورولو پرته.
نو ولې د پښتنو په خاوره کې جګړه دومره اوږده شوه؟
د افغانستان، خیبر پښتونخوا او بلوچستان تاریخ یوازې د پښتنو د داخلي شخړو تاریخ نه دی. دا سیمه د لویو دولتونو، ستراتیژیکو سیالیو، استعماري سیاستونو، د ډېورنډ شخړو، نړۍوالو جګړو او سیمه ییزو رقابتونو په مرکز کې پاتې شوې ده.
په ځانګړې توګه د افغانستان وروستۍ څو لسیزې د شوروي جګړې، کورنیو جګړو، د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ، د ۲۰۰۱ کال وروسته نړۍوالې ټولنې مداخلې، د پاکستان او افغانستان ترمنځ امنیتي شخړو او د داعش په څېر وسله والو ډلو له فعالیتونو اغېزمنې شوې دي.
په خیبر پښتونخوا او پخوانیو قبایلي سیمو کې هم د څو لسیزو جګړو، پوځي عملیاتو، ترهګرۍ او بې ځایه کېدو تجربه شوې ده.
له همدې امله که موږ یوازې ووایو چې «پښتانه جنګیالي دي»، د تاریخ لویه برخه له پامه غورځوو.
پوښتنه باید دا نه وي چې ولې پښتانه جګړه کوي؛ پوښتنه باید دا هم وي چې ولې جګړه دومره اوږده موده د پښتنو د ژوند پر یوه مهمه برخه بدله شوې ده؟
ایا تشدد د پښتنو په طبیعت کې دی؟
د یوه قوم لپاره د «طبیعي متشدد» صفت کارول علمي او تاریخي پلوه خطرناک او نادرست مفهموم ساده کول دي.
په نړۍ کې تقریباً هره ټولنه د جګړو، وینې، انتقام او سولې تاریخ لري.
اروپا چې نن د سولې او قانون د حاکمیت د سیمې په توګه پېژندل کېږي، د شلمې پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې یې دوه نړۍوالې جګړې ولیدې.
جاپان، چې نن د سولې او اقتصادي پرمختګ له مهمو ټولنو څخه دی، د دویمې نړۍوالې جګړې پر مهال یې پراخ پوځي او د امپراتورۍ سیاست درلود.
نو ولې باید د یوه قوم په اړه د هغه د جګړه ییز تاریخ له مخې د «طبیعي متشدد» تصور جوړ کړو؟
د انسان چلند یوازې د جینونو یا قومي ځانګړتیاوو له مخې نه ټاکل کېږي. سیاسي نظام، اقتصادي شرایط، تعلیم، د قانون حاکمیت، د دولت مشروعیت، د جګړې بازار، د وسلو شتون او د ټولنې د شخړو د حل لارې ټول د انسان پر چلند اغېز کوي.
تشدد ډېر ځله قصدي تولیدېږي؛ یوازې د انسان ذاتي پېدا وار نه دی.
ایا پښتانه متشدد شوي دي؟
د «متشدد شوي» اصطلاح هم باید په احتیاط وکارول شي. ځکه پښتانه یوازې قربانیان نه دي او په ټول تاریخ کې یوازې د نورو د سیاست وسیله هم نه دي پاتې شوي.
په پښتني ټولنو کې داخلي شخړې، قومي رقابتونه، د ځمکې او اوبو پر سر منازعات، د انتقام فرهنګي دودونه او وسله والې سیالۍ هم موجودې وې او دي.
خو دا عوامل د دې معنا نه لري چې جګړه د پښتنو طبیعي هویت دی.
بلکې مهمه خبره دا ده، کله چې داخلي کمزورتیاوې له بهرنیو سیالیو، وسلو، بې ثباته دولتونو او اوږدو جګړو سره یوځای شي، تشدد په ټولنیز جوړښت کې ریښې غځوي.
ماشوم چې په داسې چاپېریال کې لویېږي چې هره ورځ د جګړې، مرګ، انتقام او وسلې کیسې اوري، د شخړې په اړه یې تصور هم اغېزمن کېږي.
خو همدغه ماشوم که په داسې چاپېریال کې لوی شي چې قانون، تعلیم، اقتصادي فرصت او د خبرو له لارې د اختلاف د حل فرهنګ پکې غالب وي، د شخړې لپاره به یې انتخابونه هم بدل وي.
د باچا خان ستر درس
د باچا خان تر ټولو مهم میراث شاید دا نه وي چې هغه د عدم تشدد خبره کړې وه؛ بلکې دا وي چې هغه وښودله:
د پښتنو غیرت د ټوپک له لارې نه، د خدمت او خبرو له لارې هم څرګندېدای شي.
د هغه په فکر کې تعلیم، ټولنیزه اصلاح، سیاسي مبارزه او د خلکو خدمت د مقاومت وسیلې وې.
که د پښتنو له غیرت څخه د جګړې لپاره استفاده کېدای شي، ولې له همدې غیرت څخه د تعلیم، روغتیا، عدالت، مدني مبارزې او سولې لپاره استفاده ونه شي؟
ولې باید د یوه ځوان لپاره «زړورتیا» یوازې د ټوپک اخیستل وي؟
ولې باید د حق لپاره مبارزه حتماً د بل انسان له وژلو سره تړلې وي؟
ولې د یوه کلي تر ټولو زړور انسان هغه ونه بلل شي چې د دوو کورنیو ترمنځ شخړه په خبرو ختموي؟
عدم تشدد د دې معنا نه لري چې انسان دې د ظلم پر وړاندې چوپ پاتې شي. باچا خان خپله د ظلم پر وړاندې فعال سیاسي مبارز و.
عدم تشدد په اصل کې دا پوښتنه مطرح کوي چې ایا موږ کولی شو د ظلم پر وړاندې مقاومت وکړو، خو د ظلم د تکرار وسیله ونه ګرځو؟
یعنې د یوې ټولنې د ازادۍ غوښتنه داسې هم کېدای شي چې د بل انسان د کرامت، ژوند او حقونو درناوی پکې خوندي پاتې شي.
دا په ځانګړې توګه د پښتنو لپاره مهم بحث دی؛ ځکه د اوږدو جګړو په پایله کې داسې نسلونه رامنځته شوي چې جګړه ورته د سیاست عادي ژبه ښکاري.
د دې ژبې بدلول یوازې د وینا له لارې نه کېږي؛ بدیل سیاسي او ټولنیز بنسټونه غواړي.
حل لاره څه ده؟
د حل لاره یوازې دا نه ده چې خلکو ته وویل شي: «جګړه مه کوئ.» که د جګړې سیاسي او اقتصادي شرایط پاتې وي، یوازې اخلاقي نصیحت کافي نه دی.
د دوامدارې سولې لپاره لږ تر لږه څو بنسټیز کارونه اړین دي:
لومړی، د قانون حاکمیت
خلک باید پوه شي چې د حق اخیستلو لپاره د ټوپک پر ځای محکمه، قانون او مشروع سیاسي لارې شته.
دویم، تعلیم
تعلیم یوازې د دندې لپاره نه دی؛ تعلیم د دې لپاره هم دی چې انسان د اختلاف د حل نورې لارې وپېژني.
درېیم، سیاسي مشارکت
کله چې خلک احساس کړي چې د خپلو حقونو د غوښتلو لپاره قانوني او سیاسي لارې شته، د وسله والې مبارزې جذابیت کمېږي.
څلورم، اقتصادي فرصتونه
بې روزګاري، فقر او د ځوانانو د راتلونکي نشتوالی کولی شي وسله والې ډلې او د جګړې اقتصاد ته زمینه برابره کړي.
پنځم، د جګړې د قربانیانو عدالت
هغه ټولنې چې د لسیزو جګړو قرباني شوې دي، یوازې په «هر څه هېر کړئ» نه رغېږي. د قربانیانو درد، د حقایقو ثبت، حساب ورکونه او د بیا تکرار د مخنیوي لارې مهمې دي.
شپږم، د سیمه ییزو سیالیو د وسیلې په توګه د پښتني سیمو نه کارول
که د لویو قدرتونو او سیمه ییزو هېوادونو سیالۍ په افغانستان، خیبر پښتونخوا او بلوچستان کې د نیابتي جګړو په بڼه دوام وکړي، د سولې داخلي هڅې به تل له نوي فشار سره مخ وي.
د پښتنو د راتلونکي لپاره شاید تر ټولو مهم بدلون دا وي چې د «غیرت» تعریف بدل شي.
غیرت یوازې دا نه دی چې څوک انتقام واخلي.
غیرت دا هم دی چې یو څوک د خپل ماشوم لپاره ښوونځی جوړ کړي.
غیرت دا دی چې یو پلار خپل زوی له جګړې وساتي.
غیرت دا دی چې یو ځوان د اختلاف پر مهال ټوپک نه، دلیل پورته کړي.
غیرت دا دی چې یو سیاستوال د خپل مخالف د وژلو پر ځای د هغه د نظر سره سیالي وکړي.
او شاید تر ټولو لوی غیرت دا وي چې یو انسان د هغه چا د وژلو توان ولري چې ورسره مخالف دی، خو نه یې وژني.
تاریخ ښيي چې پښتانه یوازې د جګړې خلک نه دي. په همدې ټولنو کې د جرګې، روغې جوړې، مېلمه پالنې، ټولنیز پیوستون او د باچا خان د عدم تشدد په څېر د سولې پیاوړي روایتونه هم شته.
له همدې امله د پښتنو د راتلونکي لپاره د عدم تشدد فکر پردی فکر نه دی.
شاید دا زموږ د تاریخ له هغو هېر شویو برخو څخه وي چې بیا باید ورته ور وګرځو.
ځکه د تشدد په یوه اوږده تاریخ کې تر ټولو لویه زړورتیا ښايي دا وي چې د تشدد د دوام پر ځای د سولې انتخاب وکړو.
په خیبر پښتونخوا کې د دغه ایالت د پخواني والي شوکتالله خان په مشرۍ یوې قومي جرګې د سیاسي کړکېچ کمولو لپاره هڅې پیل کړې دي. یادې جرګې د پښتونخوا له والي فیصل کریم کونډي او سر وزیر سهیل اپریدي سره جلا، جلا ناستې کړې دي.
دغه جرګه چې د خیبر پښتونخوا پخوانی والي شوکت الله خان او بېلابېل قبایلي مشران پهکې شامل وو، په پېښور کې د خیبر پښتونخوا له والي فیصل کریم کنډي او سر وزیر سهیل اپریدي سره جلا جلا ناستې کړې دي. جرګې د خیبرپښتونخوا له والي او سر وزیر غوښتي، چې له «ترهګرۍ» څخه دغه اغېزمن شوی ایالت تر دې ډېره ناڅرګندتیا نهشي زغملی؛ نو دوی باید د سیاسي کړکېچ کمولو کې خپل رول ولوبوي.
د قبایلي مشرانو په وینا، دغه جرګه د کوم سیاسي ګوند یا لوري لهخوا نهده جوړه شوې؛ بلکې پهخپله قبایلي مشرانو پرېکړه کړې چې سره کېني او د اوسني سیاسي کړکېچ کمولو او په هېواد کې روان سیاسي مسایل د تفاهم له لارې حل کړي. د خیبر پښتونخوا والي او سر وزیر د سیاسي کړکېچ کمولو لپاره د جرګې د هڅو ستاینه کړې ده.
قبایلي جرګه به نن چهارشنبه (د تلې ۸مه) یو وار بیا د خیبر پښتونخوا له والي او سهیل اپریدي سره په جلا، جلا توګه وګوري. د جرګې مشر او د پښتونخوا پخواني والي شوکت الله خان افغانستان انټرنشنل ته وویل، له تېرو څو ورځو راهیسې هغه ویني چې د مرکزي او ایالتي حکومت ترمنځ کړکېچ نه یوازې زیاتېږي؛ بلکې دومره زیات شوی چې دواړه د یو بل سره ناستې ته هم چمتو نهدي.
هغه وویل، دواړه حکومتونه د خواله رسنیو له لارې یو بل ته ځوابونه ورکوي چې دا ډېره خواشینوونکې خبره ده. د شوکت الله خان په وینا، د دغه ایالت اوسني وضعیت ته په کتو قومي مشرانو پرېکړه وکړه چې د دواړو خواوو سره غونډې وشي او د تاوتریخوالي کمولو کې رول ولوبوي.
هغه څرګنده کړه، چې قومي جرګه په هیڅ سیاسي ګوند پورې اړه نهلري، په هغې کې شامل ټول کسان بېپرې دي او د دوی موخه یوازې د مرکز او ایالت ترمنځ د خبرو اترو او تفاهم له لارې د ستونزو حل دی.
هغه وويل، د خیبر پښتونخوا سر وزير سهيل اپريدي سره په يوه غونډه کې جرګې له هغه غوښتنه وکړه چې د اسلاماباد پراخ لاریون د اوس لپاره وځنډوي او که داسې وشي؛ نو هغه کولای شي له مرکزي حکومت سره په زندان کې د تحریک انصاف ګوند پر بنسټ اېښودونکي د محدوديتونو د کمولو په اړه خبرې وکړي.
هغه وويل، د خیبر پښتونخوا والي او سر وزير ډاډ ورکړی چې دوی به د خپلو اړوندو مشرانو سره له خبرو وروسته د دوی د دريځ په اړه خبر ورکړي. د يادونې وړ ده، چې د پاکستان تحريک انصاف ګوند د سپتمبر په ۲۷مه د اسلاماباد په لور د پراخ لاریون اعلان کړی و؛ خو وروسته دغه لاریون د اکټوبر ۴مې نېټې ته وغځول شو.
د خیبر پښتونخوا د اطلاعاتو وزیر شفیع جان وايي، دغه ایالت د ترهګرۍ پر وړاندې په جګړه کې د ۸۰ زرو کسانو قربانۍ ورکړې دي خو له دې سره هم پښتونخوا ته پېغورونه ورکول کېږي او د ترهګرۍ پر وړاندې جګړه کې خپله حقه برخه نه ورکول کېږي.
هغه د کورنیو چارو له ځانګړي مرستیال طارق سعید مروت سره په ګډه یوې خبري غونډې ته ویلي چې مرکزي وزیرانو ته دنده ورکړل شوې چې په پرلهپسې ډول ترهګري له پښتونخوا حکومت سره وتړي او د دوی لپاره یو تکراري بیان چمتو شوی دی.
د خیبر پښتونخوا د اطلاعاتو وزیر ادعا وکړه چې مرکزي وزیران هڅه کوي چې پولیس کمزوري وښيي او د خیبر پښتونخوا حکومت پر ضد منفي لید لوری جوړ کړي
شفیع جان وویل چې که د ګونر راج (په ایالت کې د والي واکمني) لپاره د امن او امنیت وضعیت دلیل ګرځول کېږي نو لومړی باید په بلوچستان ایالت کې ګورنر راج ولګول شي ځکه د بلوچستان ایالت ډېره برخه د خلکو د تګ راتګ لپاره د نه لاسرسي سیمې ګرځېدلې دي.
نوموړي خبرداری ورکړ چې که په خیبر پښتونخوا کې ګورنر راج ولګول شي نو د خلکو غبرګون به رامنځته شي.
هغه وویل چې که ګورنر راج او بېړنی حالت اعلان شي نو لومړی به والي او وروسته د ایالت مقام محاصره کېږي او د ته به د پټېدو ځای پیدا نه شي.
شفیع جان وویل چې عمران خان په قبایلي ولسوالیو کې د بې پیلوټه الوتکو د بریدونو مخالفت کړی و او په ۲۰۱۳ کال کې د پاکستان تحریک انصاف له واک ته رسېدو وروسته خیبر پښتونخوا د سولې او پرمختګ پر لور روانه شوې وه.
شفیع جان ادعا وکړه چې د عمران خان له لومړي وزیر کېدو وروسته په پاکستان کې د سولې دوره راغله خو د هغه له لرې کېدو وروسته پاکستان یو ځل بیا د ترهګرۍ پر لور یووړل شو.
شفیع جان وویل، د اطلاعاتو مرکزي وزیر عطا تارړ خیبر پښتونخوا ته راځي او ګرځي خو باید بلوچستان ایالت ته هم سفر وکړي.
نوموړي وویل، د ترهګرۍ د له منځه وړلو او د پالیسۍ جوړولو لپاره له ټولو سیاسي او اړوندو اړخونو سره خبرو ته چمتو دي خو د هغه په وینا د مرکزي حکومت خبري هم سمې نه دی.
شفیع جان ادعا وکړه چې د اسلام اباد پر لور د اوږده لاریون لپاره د سپټمبر ۲۷مه نېټه بدلول د پښتونخوا حکومت سیاسي تګلاره وه.
هغه مرکزي حکومت تورن کړ چې غواړي خلک او دولتي ادارې یو د بل پر وړاندې ودروي. نوموړي له مرکزي حکومت څخه د خپل دریځ د روښانه کولو غوښتنه وکړه او ویې ویل چې د خیبر پښتونخوا حکومت له پاکستان سره ولاړ دی او پاکستان د دوی د ایمان برخه ده.
د اطلاعاتو وزیر وویل چې د پولیسو لپاره د ۵۷ عصري تجهیزاتو د اخیستو په موخه د درنو صنایعو ټکسلا او نورو اړوندو مرکزي ادارو ته ۷.۴ میلیارده پاکستانۍ کلدارې ورکړل شوې دي خو تر اوسه پولیسو ته یوازې ۱۳ تجهیزات سپارل شوي دي.
هغه ادعا وکړه چې پولیسو ته د تجهیزاتو په ورکولو کې د ځنډ لپاره بېلابېل خنډونه جوړېږي.
د پېښور په خزانه کمپ کې مېشت افغان کډوال افغانستان ته د بېرته ستنېدو لپاره تیاری کوي خو د ډېرو کورنیو لپاره ستنېدل یوازې د سامانونو ټولول نه دي هغوی هغه کورونه هم پرېږدي چې له کلونو راهیسې یې پکې ژوند کړی دی. ځینې کورنۍ خپل کورونه په خپلو لاسونو نړوي.
خزانه کمپ شاوخوا ۴۵ کاله مخکې د افغان کډوالو لپاره جوړ شوی و. د وخت په تېرېدو په کمپ کې د خېمو پر ځای دایمي کورونه جوړ شول. د سیمې د اوسېدونکو په وینا په دې کمپ کې له ۸۵۰ ډېرې کورنۍ د کلونو په اوږدو کې خپل کورونه جوړ کړي وو.
اوس د بېرته ستنېدو له پرېکړې وروسته دغه کورنۍ اړ دي چې خپل کورونه، کارونه او هغه ژوند پرېږدي چې له څو لسیزو راهیسې ورسره تړلی و.
۳۱ کلن حضرت عمر هم د هغو افغان کډوالو له ډلې دی چې ټوله ژوند یې د پېښور په خزانه کمپ کې تېر کړی دی. هغه د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په خبرو کې وویل چې په همدې کمپ کې پیدا شوی ماشومتوب یې دلته تېر کړی او ځواني یې هم په همدې سیمه کې تېره کړې ده.
حضرت عمر وايي مور او پلار تل راته ویلي چې زموږ اصلي وطن افغانستان دی خو په پاکستان کې د تېر شوي ژوند له امله هغه هېڅکله داسې احساس نه کاوه چې په پردي ځای کې ژوند کوي.
هغه وویل: «موږ همدلته پیدا شوو، همدلته لوی شوو او زموږ ډېری خاطرې له همدې کمپ سره تړلې دي. پاکستان هم زموږ لپاره خپل و او افغانستان هم. موږ هېڅکله فکر نه کاوه چې یوه ورځ به خپل کور پرېږدو او له دې ځایه به لاړ شو.»
حضرت عمر وايي چې په خزانه کمپ کې ډېرو افغان کورنیو له څو لسیزو راهیسې مزدوري او کار کړی او له خپلو سپما شوو پیسو یې کورونه جوړ کړي دي. د دغو کورونو په جوړولو کې یوازې پیسې نه بلکې د خلکو کلونه کلونه خواري او هیلې هم لګېدلې دي.
حضرت عمر وویل: «د یوه کور په جوړولو مو له ۲۰ تر ۳۵ لکو پاکستانیو روپیو پورې لګښت کړی و. د خپلې کمېټۍ ډېره برخه مو پر دغو کورونو ولګوله خو اوس نه شو کولای کورونه له ځان سره یوسو او نه یې په مناسبه بیه خرڅولای شو. مجبوره شوو چې ځینو خلکو خپل کورونه په ډېره ټیټه بیه ورکړي.»
نوموړي وویل چې ځینې کورنۍ د خپلو کورونو لرګي، دروازې، کړکۍ او نور د کار وړ سامانونه وباسي او افغانستان ته یې له ځان سره وړي څو هلته ترې بیا استفاده وکړي.
حضرت عمر وايي، خزانه کمپ چې پخوا به پکې ګڼې افغان کورنۍ اوسېدلې اوس په چټکۍ سره خالي کېږي او یوازې څو کورنۍ پکې پاتې دي.
هغه وویل: «زموږ د سیمې ډېر خلک لا مخکې تللي دي. ډېری یې په خوښه نه بلکې د مجبورۍ اندېښنې او خپګان له امله له دې ځایه ولاړل. ځینې داسې کورنۍ هم وې چې افغانستان ته د سفر لګښت یې هم نه درلود.»
کار یو شان دی خو مزدوري مو توپیر لري
د پېښور په خزانه کمپ کې مېشت حبیب الله له هغو افغان کورنیو څخه دی چې څو لسیزې مخکې د جګړو له امله له افغانستانه پاکستان ته کډه شوې دي. حبیب الله وايي دوی د ځايي مزدورانو په څېر ټوله ورځ کار کوي خو د همدې کار په بدل کې ورته کمه مزدوري ورکول کېږي.
حبیب الله وايي، که څه هم افغان او ځايي مزدوران یو ډول کار کوي، خو د دواړو د ورځنۍ مزدورۍ ترمنځ څرګند توپیر شته.
هغه وايي: «موږ هم له سهاره تر ماښامه هماغه کار کوو چې په پاکستان کې یې ځايي مزدوران کوي خو هغوی ته په یوه ورځ کې تر ۱۵۰۰ روپیو پورې ورکول کېږي او موږ ته له ۸۰۰ تر ۱۰۰۰ روپیو پورې مزدوري راکول کېږي.»
نوموړی وايي، کله چې د مزدورۍ د توپیر په اړه پوښتنه کوي راته ویل کېږي چې «تاسو کډوال یاست او نور مزدوران ځايي دي.»
په خزانه کمپ کې د مېشتو افغان کورنیو ډېره برخه په ورځنۍ مزدورۍ خپل ژوند تېروي. په ودانیو کې کار، مزدوري او نور واړه کارونه د دوی د عاید اصلي سرچینې دي.
حبیب الله وايي چې د کار نور فرصتونه هم ورته محدود دي. د هغه په وینا، دوی په اسانۍ سره دوکان په کرايه نه شي نیولای او بانکي خدمتونو ته لاسرسی هم ورته ستونزمن دی ځکه نو ورځنۍ مزدوري د دوی د ژوند اصلي اقتصادي وسیله ګرځېدلې ده.
هغه کسان چې راغلي وو اولادونه او لمسیان یې همدلته لوی شول
د خزانه کمپ ته نږدې اوسېدونکی عبدالهادي وايي هغه سیمه له هغه وخت راهیسې پېژني چې افغان کډوال لا دې سیمې ته نه وو راغلي. هغه د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په خبرو کې وویل چې څو لسیزې مخکې په دې سیمه کې نه د نن په څېر ډېره ابادي وه او نه هم دومره کورونه.
عبدالهادي وايي، پلار او تره یې په همدې سیمه کې دوکان درلود او له افغانستانه به راوړل شوي توکي یې پکې پلورل.
د هغه په وینا، کله چې ګڼې افغان کورنۍ په دې سیمه کې مېشتې شوې د سیمې بڼه ورو ورو بدله شوه. د خېمو پر ځای لومړی خټین او وروسته پاخه کورونه جوړ شول او په پای کې سیمه په یوه دایمي ابادۍ بدله شوه.
عبدالهادي وايي چې هغه ډېری مشران چې په لومړیو کې دې سیمې ته راغلي وو اوس مړه دي خو د هغوی ماشومان او لمسیان همدلته پیدا او لوی شوي دي.
هغه وايي چې دغو خلکو دلته د ژوند جوړولو لپاره ډېرې هڅې کړې دي. چا په منډۍ کې مزدوري کوله چا ورځنۍ مزدوري کوله او لږ لږ پیسې یې سپمولې څو د ځان لپاره کور جوړ کړي.
د عبدالهادي په وینا، دغه کورونه د کورنیو د څو کلونو د خواري او سپما نښې وې خو اوس ځینې کورنۍ د وتلو پر مهال هماغه کورونه په خپلو لاسونو نړوي.
هغه وايي: «دا لیدل اسانه نه دي چې هغه خلک چې کلونه یې دلته ژوند کړی اوس د تلو پر مهال خپل کورونه په خپلو لاسونو نړوي. ځینې خلک دروازې، کړکۍ او د لرګیو نور سامانونه وباسي او له ځان سره یې وړي خو د ځینو کورونو پر ځای اوس یوازې کنډوالې پاتې دي.»
په سپتمبر میاشت کې د پښتونخوا ایالت په جنوبي ولسوالیو کې د حافظ ګل بهادر په مشرۍ فعال د پاکستان د مجاهدینو سازمان او ټي ټي پي پر پاکستاني پولیسو او نورو امنیتي ځواکونو خونړي بریدونه وکړل او هغوی ته یې زیات تلفات واړول.
په دې کې تر ټولو ستر برید د سپتمبر په شلمه نېټه، د جمعې په ورځ، د کوهاټ د پولیسو په زاړه جومات ځانمرګی برید و، چې لږ تر لږه ۲۱ تنه پکې مړه او له سلو زیات کسان ټپیان شول. د دغه برید مسوولیت د حافظ ګل بهادر ډلې پر غاړه واخیست. په همدې ورځ له کوهاټ سره نږدې په هنګو کې د امنیتي ځواکونو په یوه کتار باندې د ټي ټي پي له خوا برید وشو، چې لږ تر لږه شپږ تنه پوځیان پکې ووژل شول. په وژل شویو کسانو کې دوه تنه پوځي صاحب منصبان هم شامل وو.
د پاکستان د پوځ د عامه اړیکو څانګې د افغانستان د طالبانو په امارت د دغو بریدونو د ملاتړ تور پورې کړ او زیاته یې کړه چې د پاکستان له مکررو غوښتنو سره سره د طالبانو امارت په پاکستان کې د ټي ټي پي د فعالیتونو له ملاتړه لاس نه دی اخیستی. بل خوا طالبانو تل د پاکستان تورونه رد کړي دي او ویلي یې دي چې د ټي ټي پي فعالیتونه د پاکستان داخلي امنیتي مساله ده.
د سپتمبر په ۲۲مه نېټه د پاکستان د پوځ لوی درستیز فیلډ مارشال عاصم منیر د پوځ د دوو استخباراتي موسسو له رییسانو او نورو لوړ رتبه پوځي مقاماتو سره یو ځای له اسلاماباد نه پېښور ته لاړ او هلته یې د یوولسمې قول اردو په مرکز کې د لوړ رتبه پوځي چارواکو په غونډه کې ګډون وکړ او په سبا یې د پاکستان الوتکو د افغانستان په کونړ او پکتیکا ولایتونو کې بمبارۍ وکړې.
په کونړ کې د پاکستاني هوايي بریدونو په پایله کې د دریو تنو ملکي کسانو د وژل کېدو خبر ور کړل شوی او په کابل کې د ملګرو ملتونو د سازمان دفتر هم تایید کړی دی. د دغو پېښو په سبا، د سپتمبر په درویشتمه نېټه، د خیبر په لواړګي او د کوهاټ په ښار کې څلور څلور بېپیلوټه الوتکې (ډرونونه) راغورځېدلې دي. که څه هم په دغو بریدونو کې کوم چا ته مرګژوبله نه ده پېښه شوې، خو د پاکستان حکومت ادعا کړې ده چې دغه بېپیلوټه الوتکې له افغانستان نه ور شغول شوې وې، او دا هم چې ګویا د پاکستان دفاعي نظام دغه بېپیلوټه الوتکې ویشتې او راغورځولې دي.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد دغه ادعا رد کړه او ویې ویل، چې پاکستان د برید لپاره د توجیه په خاطر دغه خبرونه خپاره کړي دي.
د سپتمبر په ۲۴مه نېټه سهار وختي پاکستاني الوتکو یو ځل بیا د کندهار او خوست په ګډون په افغانستان کې په لسو ځایونو باندې هوايي بریدونه وکړل او د پاکستان د اطلاعاتو وزارت په دې اړه یو رسمي اعلان هم وکړ، چې دا د طالبانو د توغول شویو ډرونونو ځوابي برید و.
د پاکستان دغه تازه هوايي بریدونه په داسې وخت کې شوي دي چې د دې نه یوه اونۍ وړاندې د ترکیې د استخباراتو د ملي سازمان رییس ابراهیم کالن او د قطر د ملي امنیت شورا د عمومي منشي معاون حامد بن خمیس الکوبیسي کابل ته تللي وو او هلته یې د طالبانو د امارت د کورنیو چارو له وزیر سراج حقاني او د دفاع د وزیر مولوي محمد یعقوب په ګډون د امارت له لوړپوړو چارواکو سره په دې موخه لیدل کتل او خبرې اترې کړې وې چې د پاکستان او د طالبانو د امارت تر منځ د روغې جوړې لارې ولټوي.
د ترکیې د استخباراتو رییس ابراهیم کالن له کابل نه اسلاماباد ته هم تللی و او هلته یې د لومړي وزیر شهباز شریف، د هغه مرستیال او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار، مارشال عاصم منیر او د پاکستان د ایاېسای له رییس سره هم خبرې کړې وې.
د ترکیې او د قطر د چارواکو دغه ابتکار په دې مهم و چې له یوې خوا ترکیه له پاکستان او سعودي عربستان سره یو ځای د دریواړو تر منځ لاسلیک شوي د مکې پوځي تړون غړیتوب لري او له بلې خوا قطر هم د طالبانو له امارت سره ژور مناسبات لري، نو ځکه د پاکستان او افغانستان په مناسباتو کې د ښهوالي په لړ کې دغو سفرونو د مثبتو نتیجو هیلې زیږولې وې، خو د پاکستان وروستیو بریدونو دغه هیلې په اوبو لاهو کړې دي.
له دې سره دا خبره هم باید هیره نه کړو چې د اګست په میاشت کې د افغانستان لپاره د چین ځانګړي استازي د جولای له دېرشمې نېټې نه د سپتمبر تر اتمې نېټې پورې ترکیې، افغانستان او پاکستان ته په دې موخه سفرونه کړي وو چې د پاکستان او افغانستان تر منځ د خبرو اترو له لارې د شخړو د حل لپاره د اوسني کال په اوایلو کې د چین په نوښت پیل شوې د اورمچي پروسه احیا کړي، خو داسې معلومیږي چې د پاکستان او افغانستان تر منځ د تاوتریخوالي د کمولو لپاره د چین هڅې هم تر اوسه بېنتیجې پاتې شوې دي او د پاکستان د نویو هوايي بریدونو له امله د اورمچي د پروسې راژوندي کېدل په نږدې راتلونکې کې ممکن نه ښکاري.
د لوېدیزې اسیا، مرکزي اسیا او جنوبي اسیا له هېوادونو سره دا غم دی چې که له یوې خوا د امریکا او ایران تر منځ روانه جګړه د ټولې سیمې په ثبات او امنیت منفي اغیزه کوي، نو له بلې خوا که د پاکستان او افغانستان تر منځ دغه شته تاوتریخوالی زیات شي، نو له دې سره به د سیمې امنیت له جدي خطر سره مخ شي. تر اوسه تجربې ښودلې ده چې د هوايي بریدونو له لارې د افغانستان د ملکي او بېګناه خلکو وژل د تروریزم په ختمولو کې هېڅ مرسته نه کوي. د دې هدف د لاس ته راوړلو لپاره د سیمې د هېوادونو تر منځ خبرو اترو او ګډو هڅو ته اړتیا ده.