د خیبر پښتونخوا سر وزیر سهیل اپرېدي په مشرۍ د پاکستان تحریک انصاف (پيټيای) ګوند پراخ لاریون چې له لکي مروت پیل شوی و، کرک سیمې ته رسېدلی دی. سهیل اپریدی له پېښور نه په چورلکه کې لکي مروت ته تللی و، چې هلته د تحریک انصاف ګوند پلویانو له تود هرکلي سره مخ شو.
اپریدي د یاد ګوند د پلویانو یوې غونډې ته د وینا پرمهال ویلي، هغه پالیسي چې د خیبر پښتونخوا د ګټو خلاف وي دوی به یې ونه مني. نوموړي ویلي، چې د تحریک انصاف ګوند د حکومت پرمهال په مرکزي حکومت کې امنیت ټینګ و؛ خو د اوسني حکومت د تګلارې له امله نه یوازې دا چې ترهګري نهده کمه شوې، بلکې زیاته شوې هم ده.
د خیبر پښتونخوا سر وزیرا ادعا کړې، چې د دوی لهخوا د وړاندې شوې تګلارې په عملي کېدو سره په ۱۰۰ ورځو کې امنیت ټینګېدای شي. سهیل اپریدي زیاته کړې، چې دوی به سبا له کرک نه خپل سفر ته دوام ورکړي او د دغه لاریونونو لپاره به د هرې ورځې پلان په جلا، جلا توګه اعلان کړي.
سهیل اپریدي د پاکستان تحریک انصاف ګوند د بنسټګر عمران خان د خلاصون او د خپلو سیاسي غوښتنو لپاره د پراخ لاریون لومړی پړاو تېره ورځ (یکشنبه د تلې ۱۲مه) د لکي مروت ولسوالۍ له ګنډي چوک پیل کړ.
نوموړي وړاندې د دغه لاریون د مهالوېش په اعلانولو سره ویلي و، چې په لومړي پړاو کې به د ټانک، دېره اسماعیل خان، وزیرستان، بنو او لکي مروت نه راغلي کسان ورسره یو ځای شي او شپه به د کرک سیمې ته نږدې تېره کړي.
سهیل اپریدي وویل، چي د اکتوبر په ۵مه د کرک خلک، د اکتوبر په ۶مه د کوهات، هنګو، کورمې او اورکزيو ولسوالیو اوسېدونکي او د اکتوبر په ۷مه د پېښور او خیبر ولسوالۍ اوسېدونکي له دغه کاروان سره یو ځای کېږي.
د خیبرپښتونخوا په کوز سویلي وزیرستان ولسوالۍ کې د امینتي ګواښونو له امله ځايي ادارې په غرنیزو سیمو کې د ځڼغوزيو پر راټولولو سخت امنیتي محدودیتونه لګولې دي. په یادې ولسوالۍ کې د ځڼغوزیو د راټولو موسم پیل شوی، خو ځایي اوسېدونکي د راټولو پر وړاندې له لګول شویو محدودیتونو شکایت لري.
د خیبرپښتونخوا په کوز سویلي وزیرستان ولسوالۍ کې د ځڼغوزيو د راټولولو موسم په پیلېدو سره سیمهییز خلک له امنیتي محدودیتونو شکایت لري او وایي، له لیکلې اجازې پرته خپلو فصلونو ته نهپرېښودل کېږي.
د ځڼغوزيو یو کاروباري جاوېد خان افغانستان انټرنشنل-- پښتو ته ویلي، چې د کوز سویلي وزیرستان ولسوالۍ په شوال، زینداور، انګور اډې او نورو غرنیزو سیمو کې د ځڼغوزيو د راټولولو موسم په سپټمبر میاشت کې پیلېږي، خو د یادې ولسوالۍ په ډېریو سیمو کې د ګرځبندیز او امنیتي اقداماتو له امله د ولسوالۍ د ادارې او امنیتي ځواکونو له اجازې پرته له ونو څخه د ځڼغوزيو د راټولولو اجازه نهشته.
جاوېد خان ویلي، چې سږ کال د تېر کال پرتله د ځڼغوزيو حاصلات کم شوي، خو کیفیت یې ښه دی او په وینا یې، د لګول شویو محدودیتونو له امله د ځڼغوزیو کاروبار اغېزمن شوی دی.
هغه ویلي، چې اوس غرنیزو سیمو ته د ننوتلو او د ځڼغوزيو د را ټولولو لپاره د لیکلې اجازې اخیستل لازمي شوي او د اجازې ترلاسه کولو لپاره قراردادیان باید یو تضمین لیک هم وسپاري.
په تضمین لیک کې قراردادیان باید دا ډاډ ورکړي، چې د ځڼغوزيو له حاصل څخه به هېڅ ترهګرې ډلې ته په مستقیم یا غیر مستقیم ډول مالي مرسته نه ورکوي، د ځڼغوزيو د پېر او پلور معاملات باید د بانکي سیستم له لارې ترسره شي او همدارنګه باید له ټاکل شویو لارو، سیمو او وختونو سره سم تګ راتګ وکړي او په امنیتي پوستو کې د موټرو د پلټنې او نورو امنیتي اقداماتو پر مهال له چارواکو سره بشپړه همکاري وکړي.
جاوېد خان ویلي، چې له غرنیزو سیمو څخه تر بازارونو پورې د ځڼغوزيو د لېږد پر مهال هم سوداګر له ستونزو سره مخ دي او په وینا یې، که څه هم په ګمرک، ایکسایز او د پولیسو پوستو کې قانوني چارې بشپړېږي، خو ځینې وخت سوداګر له اضافي ستونزو سره مخ کېږي چې له امله یې د ځڼغوزيو لېږد اغېزمن کېږي.
هغه ویلي، که د ځڼغوزيو کاروباریانو ته اسانتیاوې برابرې شي، نو د سویلې وزیرستان ولسوالۍ ځڼغوزۍ به د ترکیې، چین، سعودي عربستان او متحده عربي امارات په ګډون نړیوالو بازارونو ته هم صادر شي.
د جاوېد خان په وینا، ځڼغوزي د سویلې وزیرستان ولسوالۍ له مهمو کرنیزو او سوداګریزو سرچینو څخه دي چې د زرګونو ځايي خلکو، بزګرانو، کارګرانو، قراردادیانو او نورو سوداګرو روزګار ورسره تړلی دی.
د دغې ولسوالۍ د ځنګلونو د ادارې مشر عمر خطاب افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې له خیبر پښتونخوا سره د پخوانیو قبایلي سیمو له یو ځای کېدو وروسته د ځنګلونو اړوند قوانین بدل شوي دي.
د هغه په وینا، د ځڼغوزيو ځنګلونه د درېیم جدول له مخې په خوندي ځنګلونو کې شامل دي او د دې ځنګلونو مالکیت د ځايي خلکو شخصي ملکیت نه ګڼل کېږي.
د ځنګلونو د ادارې د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۵ ـ ۲۰۲۶ مالي کال پر مهال په کوز سویلي وزیرستان کې د ځڼغوزيو حاصلات شاوخوا ۸۰۰ او ۹۲ زره او ۲۶۱ کیلوګرامه وو.
د کوز سویلې وزیرستان ولسوالۍ مرستیال کمېشنر مسرت زمان افغانستان انټرنشنل - پښتو ته تایید کړې چې د امنیتي اندېښنو له امله د ځڼغوزي د راټولولو او لېږد لپاره ځانګړي کړنلارې جوړې شوې دي.
د هغه په وینا، په تېر وخت کې داسې راپورونه ورکړل شوي وو چې د ځڼغوزيو له عاید څخه ښايي ترهګرو ته مالي مرسته ورکړل شوې وي، نو له همدې امله سږ کال امنیتي اقدامات سخت شوي دي.
مسرت زمان ویلي، چې د نویو مقرراتو هدف د ځڼغوزيو د کاروبار څارنه، د عوایدو د احتمالي ناقانونه کارونې مخنیوی او د امنیتي اندېښنو کمول دي.
دولتي اسناد ښيي چې خیبر پښتونخوا په تېرو ۱۶ کلونو کې د ترهګرۍ ضد جګړې له بودیجې نږدې ۸۰۰ میلیارده کلدارې ترلاسه کړې دي. دغه بودیجه د ترهګرۍ له امله د اوښتو مالي او بنسټیزو زیانونو د جبران لپاره ځانګړې شوې ده.
د رسمي اسنادو له مخې، خیبر پښتونخوا په تیرو ۱۶ کلونو کې د ترهګرۍ پر وړاندې د جګړې د فنډ له مخې شاوخوا ۸۰۰ ملیارده روپۍ (شاوخوا ۲.۵ ملیارده ډالر) ترلاسه کړي دي، خو دا ایالت لاهم د وسله والو بریدونو له جدي ګواښونو سره مخ دی.
د نیوز ورځپاڼې د راپور له مخې، اسناد ښیي چې دا فنډونه د فدرالي حکومت لخوا د ترهګرۍ له امله د رامنځته شوي اقتصادي، زیربناوو او نورو مالي زیانونو د جبران لپاره خپاره شوي دي.
د مالیې وزارت په وینا، خیبر پښتونخوا دا پیسې په کلني ډول له فدرالي حکومت څخه ترلاسه کوي، پداسې حال کې چې نورو ایالتونو ته هم د ورته ترتیب له مخې فنډونه ورکول کیږي.
خیبر پښتونخوا هر کال د ملي مالي کمیسیون له مخې د ترهګرۍ او نورو امنیتي لګښتونو له امله د رامنځته شوي زیانونو لپاره یو سلنه اضافي ترلاسه کوي.
په وروستیو کلونو کې دغه ایالت ته ورکړل شوې پیسې د پام وړ زیاتې شوې دي. د اسنادو له مخې، خیبر پښتونخوا په ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو کې ۱۱۲،۲۹۶ ملیارده روپۍ (شاوخوا ۴۵۰ ملیونه ډالر) ترلاسه کړې، پداسې حال کې چې په ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو کې ۱۲۸،۲۳۴ ملیارده روپۍ (شاوخوا ۴۶۰ ملیونه ډالر) خوشې شوې.
د روان مالي کال لپاره، د ترهګرۍ پر وړاندې د جګړې لپاره ځانګړې شوې پیسې ۱۴۹،۰۷۶ ملیارده روپۍ (شاوخوا ۵۳۰ ملیونه ډالر) اټکل شوې دي. د اسنادو له مخې، له دې څخه ۲۳،۰۶۹ ملیارده روپۍ د مالي کال په لومړیو دوه نیمو میاشتو کې خوشې شوې دي.
د خیبر پښتونخوا د مالیې وزارت وايي چې د ترهګرۍ پر وړاندې د جګړې لپاره ځانګړې شوې پیسې د فدرالي عوایدو بورډ د عوایدو راټولولو اهدافو سره تړاو لري. د ادارې په وینا، صوبه بشپړه اندازه هغه وخت ترلاسه کوي کله چې د فدرالي عوایدو اهداف ترلاسه شي.
د تمویل دا ارقام په ایالت کې د وسله والو لخوا د دوامداره تاوتریخوالي کړنو په شرایطو کې راغلي دي. د څېړنې او امنیتي مطالعاتو مرکز د وروستي راپور له مخې، د ۲۰۲۶ کال په دویمه ربع کې په خیبر پښتونخوا کې ۴۷۵ کسان وژل شوي او د تاوتریخوالي ۱۵۱ پیښې رامنځته شوې، چې دا ایالت یې په دې موده کې د هیواد ترټولو زیانمنه سیمه ګرځولې ده.
وروستي ارقام په دې ایالت کې د پولیسو د زیاتیدونکي لګښت هم په ګوته کوي. د خیبر پښتونخوا د مالیې وزیر سلاکار مزمل اسلم وویل چې د پولیسو عملیاتي بودیجه له ۱۵ ملیارد روپیو څخه ۳۰،۲ ملیارد روپیو ته لوړه شوې ده.
هغه وویل چې د ایالتي پولیسو منظور شوي افرادي ځواک هم ۱۳۹،۳۱۸ پوستونو ته لوړ شوی دی.
په پېښور کې مېشتې یوې افغان نرښځې ارزو د پېښور له عالي محکمې غوښتي، چې له جبري ستنولو یې مخنیوی وکړي او وضعیت یې باید د بشري حقونو له اړخه وڅېړل شي. هغې افغانستان ته په جبري توګه ستنېدل د «ژوند او مرګ مسئله» بللې ده.
افغان نرښځې ارزو ویلي، چې په افغانستان کې د نرښځیانو لپاره د ژوند شرایط خورا ستونزمن دي او دوی له شدیدو ټولنیزو محدودیتونو، تاوتریخوالي او د امنیت له جدي اندېښنو سره مخ دي.
د هغې په وینا، د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د خوندي ژوند، کار او د عادي ټولنیز ژوند د دوام امکانات نهشته او د جبري ستنېدو پر مهال د خپل ژوند په اړه سخته وېره لري.
نوموړې زیاتوي: «افغانستان ته زما ستنېدل یوازې له یوه هېواده بل هېواد ته انتقال نهدی، بلکې زما لپاره د ژوند او مرګ مسئله ده. زه وېره لرم که بېرته افغانستان ته ولېږل شم خپل ژوند په خوندي ډول نشم تېرولای او د کار او د ځان ساتنې مناسب امکانات به هم ونهلرم».
د ارزو په وینا، په افغانستان کې نرښځیان د تاوتریخوالي، ځورونې او ان د وژنې له ګواښ سره مخ کېدای شي.
نوموړې ټینګار کوي، چې نهغواړي په ناقانونه توګه په پاکستان کې پاتې شي بلکې غواړي د قانون له مخې ورته د اوسېدو او خوندیتوب زمینه برابره شي، نو په همدې موخه یې محکمې ته مراجعه کړې، څو قضیه یې د انساني وضعیت، خوندیتوب او قانوني حقونو له مخې وڅېړل شي. هغې ویلي، دا موضوع یوازې د کډوالۍ یا بېرته شړلو مسئله نه ده، بلکې په مستقیم ډول له شخصي خوندیتوب، د ژوند له دوام او انساني کرامت سره تړاو لري.
د افغان نرښځې ارزو وکیل ممتاز احمد وایي، چې د افغان نرښځیانو په اړه ورته قضیې تر دې وړاندې هم د پېښور عالي محکمه ته وړاندې شوې دي.
د نوموړي په وینا، له هر کس څخه د بېرته ستنولو وړاندې باید د هغه د ژوند او مال د خوندیتوب احتمالي ګواښونه، شخصي شرایط او په افغانستان کې شته وضعیت په پام کې ونیول شي.
د ارزو وکیل له محکمې غوښتنه کړې، چې د نوموړې قضیه دې د هغې د ځانګړو شرایطو او بشري حقونو له نظره وڅېړل شي او تر هغه دې له جبري ستنولو څخه خوندي وساتل شي، څو د هغې د قضیې په اړه وروستۍ قانوني پرېکړه کېږي.
د ۲۰۲۵ کال په جنورۍ کې د پېښور عالي محکمې د افغان هنرمندانو او نرښځیانو د قضیو په تړاو حکومت ته لارښوونه کړې وه، چې د نه شړلو اصل په پام کې ونیسي.
محکمې حکم کړی وو، تر هغې چې د دغو کسانو د پناه غوښتنې او اړوندو قضیو په اړه پرېکړه نهوي شوې، یاد کسان دې له پاکستانه وتلو ته نه مجبورېږي، خو داسې برېښي چې د محکمې دغه حکم هغسې چې باید عملي شي، نهعملي کېږي او ډېری کسان د محکمې له حکمونو سره سره له پاکستان به زوره شړل کېږي.
د پاکستان دفاع وزیر خواجه اصف په خیبرپښتونخوا کې د روانې یکشنبې ورځې پر اعلان شوي لوی لاریون (لانګ مارچ) سخت تورونه لګولي او د ځپلو ګواښ یې کړی دی. دا لاریون، په پښتونخوا کې د عمران خان د ګوند سیمهییز حکومت پلان کړی او د را روانې یکشنبې په ورځ به له لکي مروت څخه پیل شي.
خواجه اصف د جمعې ورځې په ماخوستن (د تلې ۱۰مه) په خپله ایکسپاڼه ادعا کړې، چې د خیبرپښتونخوا ایالتي حکومت له تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) او بهرنیو استخباراتي شريکانو سره په همکارۍ د دغه ایالت له لارې د «لوی لاریون [لانګ مارچ]» پر مهال د خطرناک تاوتریخوالي، ناامنۍ او «وسلهوال بغاوت» لویه طرحه جوړه کړې ده.
د پاکستان دفاع وزیر زیاتوي، چې دغه پلان شوی لاریون د ۲۰۲۴ کال د جولای د ۱۵مې نېټې د بنو پېښې ته ورته بڼه لري. د ده د ادعا لهمخې، په هغه وخت کې د ټيټيپي د ګل بهادر ډلې پر بنو نظامي اډې (کینټ) تر ځانمرګي برید وروسته، د تحریک انصاف او پښتون ژغورنې غورځنګ خپلو پلویانو ته لارښوونه کړې وه، چې پر پوځي سیمو برېدونه وکړي.
خواجه اصف خبرداری ورکړی، که دا ځل هم د اکټوبر پر ۴مې پیلېدونکي لوی لاریون کې پر پوځي یا د پولیسو پر مرکزونو د تېر په څېر ناوړه بریدونو یا د مې د ۹مې په څېر د «ترهګرۍ» د بیا تکرار هڅه وشي، د هغې تنظیموونکي به په بشپړ ډول وځپل شي او له سرلارو او ګډونوالو سره به یې د «ترهګرو» په شان چلند وشي.
د خیبرپښتونخوا سیمهییز حکومت د دغه لوی لاریون هدف، په پاکستان کې سیاسي او ډیموکراټیک اصلاحات، د تحریک انصاف ګوند د بنسټګر عمران خان او د هغه د ملګرو را خوشې کول، د۲۰۲۴ کال ټاکنو کې د پراخو درغلیو د ادعاوو څېړل او د خیبر پښتونخوا ایالتي حکومت ته د لازمې بودجې او واکونو غوښتنه ګڼلې ده.
د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر بیا ویلي، دغه اوږد لاریون به د را روانې اونۍ د یکشنبې په ورځ د اکتوبر پر ۴مه د لکي مروت ولسوالۍ له ګنډي چوک څخه پیل شي او ټینګار یې کړی، چې د دوی دغه اوږد لاریون به په بشپړ ډول سولهییز وي او په وینا یې، خلک به بېوسلې راځي او يوازې د خپلو ژبو له لارې به د حق غږ پورته کوي.
هغه خبرداری ورکړ، چې هېچا ته به د ګډوډۍ د جوړولو اجازه ورنهکړل شي او که چا د تاوتریخوالي هڅه وکړه سمدستي به پولیسو ته وسپارل شي.
ټاکل شوې وه، چې د تحریک انصاف دغه لاریون د سپټمبر په ۲۷مه ترسره شي، خو د یاد ګوند د سیاسي کمېټې د پرېکړې لهمخې د اکتوبر پر ۴مه به پیل شي او د دغه لاریون د مخې د ډب کولو لپاره له څو اونیو راهیسې د پاکستان پلازمېنې اسلاماباد په غځېدلو لارو کې کانټینرونه اېښودل شوي دي.
د خیبر پښتونخوا لپاره د عوامي نېشنل ګوند ایالتي مشر میا افتخار حسین ویلي، په ایالت کې نا امنۍ ډېرې شوي او مرکزي او ایالتي حکومتونه د ولس د امنیت، روزګار او اقتصادي ستونزو په هوارولو کې ناکام شوي دي. نوموړي ټینګار وکړ، د هېواد د واکمنانو د ناکامو پالیسیو تاوان یوازې پښتانه ورکوي.
د عوامي نېشنل ګوند ایالتي مشر میا افتخار حسین د جمعې په ورځ (د تلې ۱۰مه) د خیبر پښتونخوا د نوښار ولسوالۍ په جهانګیره کې یوې ولسي غونډې ته د وینا پر مهال وویل، چي پښتانه له کلونو راهیسې د ناامنۍ، وسلهوالو بریدونو او د خپلو کورنیو د غړو د جنازو د پورته کولو له زړه بوږنونکي حالت سره مخ دي.
د هغه په وینا، د نېشنل اېکشن پلان پر پرېکړو په بشپړ ډول عمل نهکول د اوسنیو امنیتي چیلنجونو د زیاتېدو اصلي لامل دی.
میا افتخار حسین پر مرکزي حکومت او سټېبلشمنټ کلکې نیوکې وکړې او ویې ویل: «په خیبر پښتونخوا کې شپه او ورځ ولسي خلک، ښځې او ماشومان وژل کېږي، خو چې له مرکزي حکومته وپوښتل شي ایالت بېارزښته ګڼي».
هغه زیاته کړه، چې عوامي نېشنل ګوند د خپل حکومت پر مهال د لسګونو خونړیو چاودنو مړي او ټپیان راټول کړي، خو دا چې تل د ولس په حق کې روښانه خبره کوي نو له واک او سیاسي حقونو بېبرخې ساتل کېږي.
نوموړي د مریم نواز وروستیو څرګندونو ته په اشارې سره وویل: «دوی ادعا کوي چې ګاونډي ایالتونو ورته ګواښ دي، مګر پوښتنه دا ده، چې ایا له هغه ولسه وېره پکار ده چې هره ورځ خپل مړي خښوي؟ موږ د جنازو په پورته کولو ستړي شوي یو».
میا افتخار زیاته کړه، چې په پنجاب او سند کې له چا څخه د سیمو د خالي کولو او کډوالۍ غوښتنه نهکېږي، خو په خیبر پښتونخوا کې د قدرتي زیرمو او کانونو د نیولو او ولس د بېځایه کولو هڅې روانې دي.
د عوامي نېشنل ګوند ایالتي مشر پر تحریک انصاف ګوند هم سختې نیوکې وکړې او ویې ویل، دغه ګوند له تېرو ۱۳ کلونو راهیسې په خیبر پښتونخوا کې واکمن دی، خو د «بدلون» په نوم یې له خلکو سره کړې ټولې ژمنې تر پښو لاندې کړې دي.
هغه تور ولګاوه، چې ایالتي حکومت د خپل ګوند د مشر د ازادولو لپاره عامه او دولتي شتمنۍ کاروي او زیاته یې کړه، چې د اکټوبر د ۴مې نېټې اعلان شوی لاریون به هم د سپتمبر د ۲۷مې نېټې د لاریون په څېر بېنتېجې پای ته ورسېږي.
میا افتخار حسین روښانه کړه، چې ګراني، بېروزګاري او روانه ناامني د عام ولس لومړني ناورینونه دي او عوامي نېشنل ګوند به د فخر افغان باچا خان د «عدم تشدد» د فلسفې او سیاسي فکر پر بنسټ خپلې جدي مبارزې ته دوام ورکړي.
د خیبرپښتونخوا ایالتي حکومت لا تر اوسه د میا افتخار حسین دغو ادعاوو ته غبرګون نهدی ښودلی.