یو این هبیتات: په افغانستان کې میلیونونه کسان مناسب کور ته اړتیا لري

نوموړي ټینګار کړی چې د ښځو، نجونو او اقلیتونو پر وړاندې د طالبانو ځپوونکي اقدامات او قوانین د دیني لارښوونو او د افغانستان د خلکو له دودونو سره په ټکر کې دي او باید سمدستي لغوه شي.

نوموړي د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارد بېنېټ د راپور هرکلی کړی او د هېواد اوسنی وضعیت یې «د یوه بشپړ نسل لپاره د فرصتونو له منځه وړل» بللی دی. هغه له زده کړو څخه د څو مېلیونه نجونو پاتې کېدو ته په اشارې ویلي، چې له منځنیو ښوونځیو او پوهنتونونو څخه د ښځو او نجونو محرومول نه یوازې د هغوی ژوند، بلکې د ټول هېواد راتلونکی هم له ګواښ سره مخ کوي.

فایق همدارنګه د هلکانو لپاره د اساسي زده‌کړو پر ځای د ایډیالوژیکو او جهادي مدرسو د پراختیا، د ماشومانو د کار د زیاتوالي او په وسله‌والو ډلو کې د ماشومانو د جذب او استخدام لپاره د زمینه برابرېدو په اړه سخته اندېښنه څرګنده کړې ده. نوموړي د انلاین او د ټولنې پر بنسټ د زده‌کړو د ملاتړ غوښتنه هم کړې ده.

هغه د مدني فعالانو او خبریالانو ځپل او خپل‌سرې نیونې هم د طالبانو د چلند یوه برخه بللې ده.

فایق د ۲۰۲۱ کال د اکتوبر راهیسي له ګاونډیو هېوادونو څخه د څه باندې پنځو مېلیونه کډوالو بېرته راستنېدو ته هم اشاره کړې او ټینګار یې کړی چې د دغو راستنېدونکو ډېری کسان تر فشار لاندې او له کافي ملاتړ پرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

نوموړي له کوربه هېوادونو غوښتي چې د «په زور د بېرته نه ستنولو» اصل رعایت کړي.

له کړکېچ څخه د وتلو لارې او د نړیوالې ټولنې دریځ

فایق د خپلو خبرو په وروستۍ برخه کې ټینګار کړی چې نړیواله ټولنه باید له طالبانو سره تعامل د بشري حقونو له مشخصو معیارونو سره مشروط کړي او اجازه ورنه کړي چې دغه تعامل د جنسیتي اپارتاید د سیاستونو د عادي کېدو لامل شي.

هغه زیاته کړې چې د زده‌کړو، روغتیا او معیشت په برخو کې بشري مرستې باید له ځنډ پرته دوام وکړي او د حساب ورکولو او عدالت د تامین لپاره باید خپلواک نړیوال میکانیزمونه او د جرمونو نړیواله محکمه فعاله شي.

د نوموړي په وینا، د دغو ستونزو بنسټیز حل یوازې د داسې سولې د بهیر له لارې شونی دی چې د افغانستان خلک یې په مرکز کې وي او پایله یې د یوه ټول‌شموله، ځواب‌ویونکي او د خلکو د ارادې پر بنسټ د حکومت جوړېدل وي.

نوموړي د چهارشنبې په ورځ (د لړم ۶مه) د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې د درېیمې کمېټې په غونډه کې، چې د بشري حقونو د ودې او ملاتړ په اړه جوړه شوې وه، وویل چې طالبانو د ګڼو فرمانونو او لارښوونو په صادرولو سره د افغانانو، په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو پر وړاندې محدودیتونه او ځپنه زیاته کړې ده.

د بېنېټ په وینا، د طالبانو د بیا واکمنېدو له پنځو کلونو تېرېدو سره سره په افغانستان کې د ځپنې او تبعیض بهیر نه یوازې کم شوی نه دی، بلکې د څه باندې ۲۰۰ فرمانونو او لارښوونو په صادرولو سره لا سخت شوی دی. نوموړي وویل، دغو اقداماتو د افغانانو، په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو پر ژوند ویجاړوونکي اغېز کړی دی.

بېنېټ همدارنګه وویل، چې د افغانستان د نفوس دوه پر درېیمه برخه له ۲۵ کلونو کم عمر لري. هغه خبرداری ورکړ چې له زده‌کړو څخه د څه باندې ۲،۶ میلیون نجونو محرومول، د جهادي مدرسو پراختیا، د ماشومانو د کار زیاتوالی، د اړمنو کورنیو له خوا د ماشومانو پلورل او د نجونو ترمنځ د ځان‌وژنې د پېښو زیاتوالی د افغانستان راتلونکی او د سیمې ثبات له جدي ګواښ سره مخ کوي.

د ملکي وګړو مرګ‌ژوبله او د راستنېدونکو کډوالو کړکېچ

نوموړي د خپلو خبرو په بله برخه کې د ملکي وګړو درنو مرګ‌ژوبلو ته هم اشاره کړې ده. د یوناما د راپور له مخې، تېر کال له پاکستان سره پر ډیورنډ کرښې په نښتو کې تر ۵۱۲ ډېر کسان وژل شوي او ۱۲۰۰ نور ټپیان شوي دي، چې ډېری یې ښځې او ماشومان وو.

همدارنګه، په مارچ میاشت کې په کابل کې د روږدو کسانو د درملنې پر یوه مرکز هوايي برید ۲۶۹ کسان وژلي دي، خو په اړه یې هېڅ ډول څېړنیز راپور نه دی وړاندې شوی.

له بلې خوا، له ایران او پاکستان څخه د میلیونونو افغانانو بېرته راستنېدو او ایستل کېدو پر بشري مرستو او خدماتو فشار لا زیات کړی دی.

د ریچارد بېنېټ په وینا، د راستنېدونکو ۶۰ سلنه ماشومان او ځوانان دي. د نوموړي په خبره، ځینې راستنېدونکي د پخواني حکومت سره د خپلو پخوانیو اړیکو، د بشري حقونو په فعالیتونو کې د ګډون، یا د خپل قومي او مذهبي هویت له امله، په ځانګړې توګه هزاره‌ګان، هندوان او سیکان، له خپل‌سرو نیونو، د ملکیتونو له غصب او د سختو مجازاتو له خطر سره مخ دي.

له نړیوالې ټولنې غوښتنه

د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي له نړیوالې ټولنې او غړو هېوادونو غوښتي چې تر هغو له طالبانو سره د اړیکو له عادي کولو او دغه ډلې ته د مشروعیت ورکولو څخه ډډه وکړي، څو چې طالبان په خپلو ځپوونکو سیاستونو کې د پام وړ او عملي بدلونونه نه وي راوستي.

نوموړي ټینګار کړی چې له طالبانو سره تعامل باید د بشري حقونو د له پامه غورځولو او «جنسیتي اپارتاید» ته د رسمیت ورکولو په بیه تمام نه شي.

هغه همدارنګه له نړیوالو مرسته‌کوونکو غوښتي چې د زده‌کړو، رواني روغتیا، ماین‌پاکۍ او تغذیې په برخو کې بشري مرستې روانې وساتي او د افغانستان د خلکو ترڅنګ ودرېږي.

د استرالیا د دفاع وزارت یوې پلټنې موندلې چې د افغانستان د جګړې پر مهال د دغه هېواد د ځانګړو ځواکونو په لیکو کې د قومندې او رهبرۍ جدي ناکامیو د قانون ماتونې او له حساب‌ورکوونې څخه د تېښتې زمینه برابره کړې وه.

د استرالیا د دفاعي ځواکونو لوی درستیز اډمیرال مارک هامونډ، د دغه هېواد سنا ته ویلي چې دفاع وزارت د یادې پلټنې په تړاو خپلې ټولې چارې بشپړې کړې دي او د لوړپوړو پوځي قوماندانانو پر ضد به نور انضباطي یا اداري اقدامات ونه شي.

دا څرګندونې وروسته له هغې کېږي چې د استرالیا د دفاعي ځواکونو د عمومي پلټونکي یو محرم راپور په جزوي ډول خپور شو. په راپور کې راغلي چې د استرالیا د ځانګړو هوايي خدماتو ځواک (اېس‌اې‌اېس) په یوه قطعه کې د اغېزمنې رهبرۍ او قومندې جدي ناکامي موجوده وه او ځینې سرتېري دې باور ته رسېدلي وو چې له حساب‌ورکوونې پورته دي او عادي پوځي مقررات ورباندې نه پلي کېږي.

د راپور له مخې، د جګړې له ډګره قوماندانانو ته داسې احصایې رسېدې چې د وژل شویو مخالفو جنګیالیو شمېر پکې غیرعادي لوړ، خو د ټپیانو شمېر او د استرالیايي ځواکونو تلفات کم وو. که څه هم ځینو قوماندانانو دغو معلوماتو او اړوندو اوازو ته پام کړی و، خو د وضعیت د څېړلو لپاره اغېزمن اقدامات ونه شول.

پلټنې همداراز موندلې چې په اېس‌اې‌اې‌اېس کې داسې کلتور رامنځته شوی و چې ځینو سرتېرو د مډالونو او شخصي شهرت د ترلاسه کولو لپاره جګړه‌ییزو عملیاتو ته لېوالتیا ښودله. د راپور ځینو شاهدانو د قطعې دننه فضا د موټرسایکل‌سپرو ډلو له تړلو شبکو سره تشبیه کړې، چې په پایله کې یې غرور او له بهرنیو کسانو سره د سپکاوي چلند پیاوړی شوی و.

د راپور یوه بله برخه په افغانستان کې د الکولو له بندیز سره سره د «کمپ راسل» په نوم پوځي اډه کې د څښاک لپاره د ځانګړي ځای جوړولو ته اشاره کوي او دا د پوځي نظم د کمزورتیا له نښو ګڼي.

دا پلټنه د ۲۰۲۰ کال د بریرېټن راپور له خپرېدو وروسته ترسره شوې وه. په هغه راپور کې داسې معتبر شواهد موندل شوي وو چې د استرالیا ځانګړو ځواکونو د افغانستان د جګړې پر مهال ۳۹ افغان ملکي وګړي او بندیان په ناقانونه توګه وژلي وو. خو د راپور د موندنو له مخې، ډېری مسوولیت پر سرتېرو او ټیټ‌رتبه قوماندانانو ور اچول شوی و.

د استرالیا د پارلمان غړي او د اېس‌اې‌اې‌اېس پخواني افسر اندرو هسټي ویلي، د نوي راپور موندنې د هغه شخصي تجربې تاییدوي او ښيي چې د دغو پېښو مسوولیت یوازې د انفرادي سرتېرو تر کچې محدود نه و، بلکې د قومندې لوړو پوړیو ته هم رسېده.

هسټي ویلي: «که یو څوک د استرالیا په پوځ کې د قومندې واک لري، نو د خپلو تر لاس‌لاندې کسانو پر کړنو هم اخلاقي مسوولیت لري.»

په همدې حال کې، د استرالیا دوه پخواني ځانګړي ځواک سرتېري، اولیور شولڅ او بېن رابرټس ـ سمېت، د جنګي جرمونو له تورونو سره مخ دي؛ خو دواړو دا تورونه رد کړي دي.

د استرالیا چارواکو ویلي، د پلټنې بشپړ راپور لا هم محرم ساتل شوی، ځکه په هغه کې داسې حساس معلومات شامل دي چې د افغانستان د جګړې په اړه د اصلي څېړنو پر مهال راټول شوي وو.

راپور په عمومي ډول اسنادو ته د لاس رسي په برخه کې ځینو تشو ته اشاره کړې او وايي، د مرستو د وېش او لګښت څرنګوالی په بشپړ ډول نه دی روښانه شوی.

په راپور کې راغلي، د ترلاسه شویو اسنادو له مخي یوازي ۲۱،۹ مېلیون ډالره هغه پیسې دي، چې له ترلاسه کولو وروسته نورو مرستندویانو یا مستحقو کسانو ته ورکول شوي دي. د دوی په خبره په عامه اسنادو کې د ټولې تمویل شوې بودیجې د ۹۱ سلنې د لګښت یا لېږد څرنګوالي په اړه جزییات نشته.

دغه راپور د مالي څارنې په برخه کې هم اندېښنې شریکې کړي دي. دوی یوازي ۳۱۶ تادیات، چې ټول ارزښت یې ۱،۴۲ میلیارد ډالرو ته رسېږي، په نښه کړې دي؛ په دغو تادیاتو کې د ترلاسه کوونکو نومونه «محرم» ښودل شوي دي.

راپور زیاتوي، پرمختیايي ادارو په جلا توګه د ۱۲۰۸ پروژو لپاره د نورو ۱۲ میلیارد ډالرو د ورکړې ژمنې هم کړې دي. د راپور په وینا، د دغو پیسو د مدیریت اداري ترتیبات ورځ تر بلې مبهم کېږي.

دا ژمنې د هغو ۱۷،۵ میلیارد ډالرو بهرنیو مرستو سربېره دي چې د راپور په ادعا، د ۲۰۲۱ کال راهیسې د طالبانو ادارې په مستقیم ډول ترلاسه کړې دي.

د نړیوالو پراخو مرستو سره سره، لا هم ګڼ افغانان له بېوزلۍ، بېکارۍ او اقتصادي ستونزو سره مخ دي. دغو سختو شرایطو میلیونونه افغانان دې ته اړ کړي چې د کار موندلو لپاره بهرنیو هېوادونو ته مخه کړي او ځینې یې د ناقانونه لارو کډوالۍ ته اړ شوي دي.

د افغانستان سوداګریزې شمېرې هم پر اقتصاد د فشارونو څرګندونه کوي. د راپور له مخې، د هېواد کلنی واردات شاوخوا ۱۲ میلیارد ډالرو ته رسېږي، په داسې حال کې چې صادرات یې نږدې ۱،۷ میلیارد ډالره دي. په دې سره د افغانستان سوداګریز کسر ۱۰،۳ میلیارد ډالرو ته رسېږي.

دغه توپیر ښيي چې افغانستان د خپلو اقتصادي اړتیاوو د پوره کولو لپاره تر ډېر پر بهرنیو مالي مرستو تکیه کوي.

افغانستان ته د میلیاردونو ډالرو د راتګ او د دغه هېواد د وګړو د دوامداره اقتصادي ستونزو ترمنځ څرګند واټن یو ځل بیا دا پوښتنې راپورته کړې دي چې مرستې څنګه مدیریت، څارل او وېشل کېږي.

د راپور په وینا، د مرستو د ترلاسه کوونکو او د پیسو د لګښت په اړه د معلوماتو خپرول به دا مرسته وکړي ترڅو معلومه شي، چې نړیوالې مرستې تر هغو خلکو رسېږي که نه چې د ملاتړ لپاره ورته ځانګړې شوې دي.

دراني په یوې تحلیلي لیکنه کې ویلي، اصلي پوښتنه دا نه ده چې ایا مسکو به د کابل لپاره د اسلام‌اباد ځای ونیسي که نه، بلکې دا ده چې د روسیې پراخېدونکې اړیکې به طالبانو ته د پاکستان په وړاندې څومره سیاسي او ډیپلوماټیک انعطاف ورکړي.

د هغه په وینا، روسیې په جولای ۲۰۲۵ کې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند او له دې مخکې یې د ۲۰۲۵ کال په اپرېل کې طالبان د ممنوعه ترهګرو ډلو له نوملړه وایستل.

نوموړي زیاته کړې چې مسکو د ۲۰۲۶ کال په مې میاشت کې له کابل سره د امنیتي، سوداګریزو، بشري او کلتوري همکاریو د «بشپړې ملګرتیا» اعلان هم وکړ.

اصف درانی وايي، د روسیې دغه تګلاره تر ډېره د خپلو امنیتي اندېښنو له امله ده. د هغه په وینا، مسکو د داعش خراسان، د نشه‌يي توکو د قاچاق او منځنۍ اسیا ته د افراطیت د پراخېدو په اړه اندېښمن دی او له همدې امله له طالبانو سره تعامل د یوه عملي ضرورت په توګه ګوري.

هغه باور لري چې د طالبانو په رسمیت پېژندل د پاکستان پر ډیپلوماټیک نفوذ هم اغېز کوي. دراني لیکي چې اسلام‌اباد پخوا د جغرافیایي نږدېوالي، اقتصادي اړیکو او تاریخي اړیکو له امله کابل ته ځانګړی لاسرسی درلود، خو اوس طالبان د مشروعیت، امنیتي همکاریو او اقتصادي فرصتونو لپاره له روسیې سره یوه بله مهمه دروازه لري.

د نوموړي په وینا، دا بدلون پدې معنا نه دی چې د پاکستان نفوذ له منځه ځي، خو اسلام‌اباد نور نشي کولی یوازې پر تاریخي اړیکو او جغرافیایي موقعیت تکیه وکړي.

اصف درانی د تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) موضوع د پاکستان او روسیې د لیدلوري ترمنځ مهم اختلاف بولي. هغه وايي، د پاکستان اصلي اندېښنه په افغانستان کې د هغو وسله‌والو ډلو حضور دی چې پر پاکستان بریدونه کوي، خو د روسیې تمرکز تر ډېره پر داعش خراسان او د منځنۍ اسیا امنیتي ګواښونو دی.

نوموړی خبرداری ورکوي چې اسلام‌اباد باید دا تمه ونه لري چې د روسیې او طالبانو نږدې اړیکې به په اتومات ډول د ټي‌ټي‌پي پر ضد د طالبانو اقدام تضمین کړي.

دراني په عین حال کې روسیه د سیمه‌ییز ثبات لپاره یو مهم لوبغاړی بولي او وايي چې مسکو کولی شي د کابل او اسلام‌اباد ترمنځ د خبرو اترو او کړکېچونو د کمولو په برخه کې رغنده رول ولوبوي.

هغه د شانګهای همکاریو سازمان د سیمه‌ییزو همکاریو لپاره مناسب چوکاټ ګڼي او وايي پاکستان، روسیه، چین او د منځنۍ اسیا هېوادونه د ترهګرۍ، سرحدي امنیت او نشه‌يي توکو پر ضد ګډې ګټې لري.

د پاکستان پخوانی ځانګړی استازی ټینګار کوي چې اسلام‌اباد باید د طالبانو له مشرانو سره مستقیمې اړیکې وساتي او له چین، روسیې او د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره همغږي زیاته کړي.

هغه وايي، د پاکستان او طالبانو ترمنځ د استخباراتي معلوماتو تبادله، د سرحدي پېښو ګډې څېړنې، د وسله‌والو بریدونو مخنیوی او د سوداګرۍ پراخول د دواړو خواوو په ګټه دي او کولی شي تاوتریخوالی کم کړي.

اصف درانی لیکي چې د روسیې له‌خوا افغانستان ته نږدې کېدل نه د پاکستان لپاره حتمي ستراتیژیکه ماتې ده او نه هم په خپله د سیمې د امنیت تضمین. د هغه په وینا، د اسلام‌اباد راتلونکی نفوذ به تر ډېره په دې پورې تړلی وي چې وکولای شي د سرحدي امنیت، ترهګرۍ ضد مبارزې، سوداګرۍ او سیمه‌ییز ثبات په برخه کې عملي پایلې وړاندې کړي.