تلاش برای بریدن از پاکستان؛ با جبر جغرافیایی چه می‌توان کرد؟

کاردار طالبان درحالی کارش را در دهلی آغاز کرد که احتمالا آرایش جیوپولیتیکی منطقه در سایه تهدید حمله نظامی امریکا در حال دگرگونی است.

در سه ماه اخیر، طالبان و هند سال‌ها خصومت را پشت سر گذاشته‌اند. طالبان که قبل از سقوط دولت پیشین به نیابت از پاکستان به تاسیسات و پروژه‌های هندی حمله می‌کرد، به هند به عنوان کشوری می‌بیند که می‌تواند از وابستگی‌اش به پاکستان بکاهد.

طالبان به دلایل قومی، مذهبی و یک سلسله مصلحت‌های دیگر نمی‌خواهد مانند حکومت‌های قبلی افغانستان قربانی جبر جغرافیایی باشد که افغانستان محاط به خشکه را به بنادر پاکستان وابسته کرده است. هر زمانی که اسلام آباد به دلایل سیاسی بخواهد مرزهای خود را ببندد، مردم حتی به آرد و روغن پاکستانی محتاج شوند و تاجران افغان میلیون‌ها دالر ضربه ببینند.

هند نیز به علت نزدیک شدن به مرزهای پاکستان از نزدیکی با طالبان استقبال می‌کند و به پاکستان نشان می‌دهد هر حکومتی که در کابل روی کار بیاید دوست دهلی است و خصم اسلام آباد.

100%

اما دور زدن پاکستان و فرار از جبر جغرافیایی برای طالبان، به ویژه در شرایط جیوپولتیک کنونی، بسیار دشوار است. واقعیت جغرافیا تغییرناپذیر است. افغانستان و هند مرز مشترک ندارند و هر ارتباط زمینی میان دو طرف ناگزیر از عبور از خاک پاکستان است.

از دست رفتن امید به بندر چابهار

هند و طالبان انتظار داشتند بندر چابهار جایگزین بنادر پاکستان شود. در دوران ریاست‌جمهوری اشرف‌غنی، افغانستان، هند و ایران توافق‌نامه سه‌جانبه‌ای برای توسعه چابهار امضا کردند.

در سال‌های اخیر، تلاش‌ها برای فعال‌ شدن چابهار شدت گرفته بود. هند قرارداد ۱۰ ساله جدیدی برای اداره بخش‌هایی از بندر امضا کرد و ده‌ها میلیون دالر در آن سرمایه‌گذاری کرد. طالبان نیز به سیاست اقتصادی حکومت پیشین در کاهش وابستگی به بنادر پاکستان، توسعه تجارت از طریق چابهار و افزایش دادوستد با کشورهای آسیای مرکزی وفادار مانده است.

چابهار به عنوان بخشی از کریدور بین‌المللی شمال-جنوب و مسیر دسترسی به افغانستان و آسیای مرکزی دیده می‌شد.

با این حال، امیدها به چابهار کمرنگ شده است. امریکا از افغانستان بیرون شده اما سایه آن بر حیات سیاسی و اقتصادی طالبان باقی است. همان طور که پهپادهای امریکایی طالبان را زیر نظر دارند، تحریم‌های آن نمی‌گذارند طالبان به طور کامل از بندر چابهار استفاده کند.

تشدید تحریم‌های امریکا علیه ایران، از جمله تهدید تعرفه ۲۵ درصدی ترامپ در جنوری ۲۰۲۶، هند را با ریسک‌های جدی مواجه کرده است. گزارش‌هایی درباره عقب‌نشینی هند و انتقال حدود ۱۲۰ میلیون دالر به ایران برای تسویه تعهدات و احتمال خروج از پروژه منتشر شده، هرچند مقامات هندی آن را تکذیب یا تایید نکرده‌اند.

وزارت خارجه هند در ماه عقرب اعلام کرد که حکومت ترامپ معافیت هند از تحریم‌های بندر چابهار را برای شش ماه تمدید کرد. اگر جمهوری اسلامی براثر اعتراضات داخلی و حمله نظامی امریکا و اسرائیل فرونپاشد، چابهار و هند رویای طالبان برای رها شدن از بند اقتصادی و جبر جغرافیایی وابستگی به پاکستان را محقق نمی‌کنند.

از سوی دیگر، کارشناسان اقتصادی استدلال می‌کنند که مسیر چابهار دستکم ۲۰ درصد گران‌تر از بندرهای پاکستان، مانند کراچی یا واگه، است و تاکنون جذابیت کافی برای بخش خصوصی افغانستان و هند ایجاد نکرده است. از این رو، افغانستان ناگزیر به استفاده از زیرساخت‌های پاکستان است، هرچند پاکستان در حال حاضر دسترسی به بنادر خود را مشروط به التزام اداره طالبان به تعهدات امنیتی خود کرده است.

پاکستان از اداره طالبان می‌خواهد که جلو حملات شبه‌نظامیان پاکستانی را از خاک افغانستان بگیرد. طالبان به دلایل مختلف از این کار سر باز زده است.

مسیرهای جایگزین

علاوه بر چابهار، طالبان به دنبال مسیرهای جایگزین از طریق کشورهای آسیای مرکزی و حتی چین هستند. عبدالغنی برادر، معاون رئیس‌الوزرای طالبان، از بازرگانان خواسته است تجارت خود را به سمت این مسیرها هدایت کنند.

سیر تجارت بین افغانستان و پاکستان روند نزولی داشته است. صادرات افغانستان به پاکستان از ۸۱۷ میلیون دالر به ۵۰۵ میلیون دالر کاهش یافته و واردات نیز از ۱.۶۴۴ میلیارد دالر به ۱.۲۶۱ میلیارد دالر رسیده است. در مقابل، تجارت با پنج کشور آسیای مرکزی اوزبیکستان، قزاقستان، ترکمنستان، قرقیزستان و تاجیکستان به بیش از ۱.۷ میلیارد دالر رسیده و روند افزایشی دارد.

طالبان با تحمل فشارهای اقتصادی سعی دارد وابستگی خود به پاکستان را کاهش دهد. اداره طالبان بیش از حد به هند و ایران دل بسته‌ است، اما در عمل ایران با بحران بی‌سابقه روبه‌روست و هند نیز به دلیل ترس از تحریم‌های امریکا از چابهار بهره‌برداری کامل نمی‌کند. مسیرهای دیگر، مانند لاجورد، از نظر اقتصادی به صرفه نیست.

انوار الحق احدی وزیر سابق مالیه باور دارد که افغانستان بیشترین زیان را از توقف تجارت با پاکستان متحمل می‌شود. او افزود که مسیرهای جایگزین از طریق ایران و آسیای مرکزی پرهزینه است و به سود افغانستان تمام نمی‌شود. به گفته او، مسیر پاکستان از نظر اقتصادی به‌صرفه‌تر است

فشار اقتصادی و خودمختاری استراتژیک

از زمان بازگشت طالبان به قدرت در اگست ۲۰۲۱، اقتصاد افغانستان حدود یک‌چهارم کوچک شده است. با وجود افزایش درآمدهای مالیاتی و ساخت‌وساز محدود در کابل، طالبان مجبور به کاهش حقوق کارکنان، اخراج نیروها و تحمل فشارهای شدید اقتصادی شده‌ است.

به نظر می‌رسد اداره طالبان دریافته‌است که پاکستان مایل به کمک به توسعه اقتصادی و تثبیت جایگاه این گروه به عنوان یک نظام پایدار و مستقر در افغانستان نیست. بنابراین، اداره طالبان درد کوتاه‌مدت را تحمل می‌کند تا از وابستگی استراتژیک به پاکستان رهایی یابد و خطر نفوذ این کشور را کم‌رنگ کند.

البته، اسلام آباد آن قدر در عرصه بین المللی نفوذ سیاسی و اقتصادی ندارد که جایگاه طالبان را ارتقا دهد. زیرا، فارغ از هر دلیل دیگر سیاست‌های این گروه مانند سرکوب زنان و حمایت از سازمان‌های تروریستی در میان کشورهای غربی منفور و در میان قدرت‌های آسیایی غیرقابل قبول است.

کاهش وابستگی افغانستان به پاکستان و توسعه مسیرها به سوی آسیای مرکزی، ایران و چین نیازمند سرمایه‌گذاری عظیم، زیرساخت لجستیکی پیشرفته، نیروی فنی لازم و ثبات سیاسی است.

این در حالیست که به گفته انورالحق احدی، وزیر مالیه پیشین، بستر لازم برای سرمایه‌گذاری در افغانستان فراهم نیست.

آقای احدی در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال گفت که نه مصونیت و اطمینانی برای سرمایه‌گذار وجود دارد، نه قانون و کادرهای مسلکی. از این رو، چشم‌انداز اقتصادی افغانستان مثبت نیست.

وزیر پیشین مالیه افزود که برخی پروژه‌های اقتصادی کوچک انجام می‌شود، اما شرایط برای سرمایه‌گذاری کلان در افغانستان پرریسک است.

هند دهلیز هوایی را برای محصولات افغانستان فعال کرده است، اما بیشتر جنبه سیاسی دارد تا اقتصادی، زیرا هیچ کریدور هوایی از نظر هزینه‌های اقتصادی نمی‌تواند جایگزین راه‌های زمینی و دریایی شود.

واقعیت‌ جغرافیا، محدودیت‌های اقتصادی و فشارهای تحریمی نشان می‌دهد که طالبان راه درازی برای رهایی از وابستگی اقتصادی به پاکستان و استفاده از ظرفیت‌های فنی و اقتصادی در پیش رو دارد.